Δεν έχει απασχολήσει όσο θα έπρεπε την ιστοριογραφία ο θάνατος του Λαμπράκη και σε ποιο βαθμό υπήρξε η θρυαλλίδα για την εκδήλωση κοινωνικών αιτημάτων που υφέρπαν δεκαετίες, και κυρίως η συμβολή της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη στην ανάπτυξη του φεμινισμού εντός της αριστεράς κι από εκεί στο σύνολο της κοινωνίας.
«Η δημιουργία της ΔΝΛ υπαγορεύτηκε από το τέλος μιας εποχής και την ανάδυση μιας άλλης. Συμβαίνουν συχνά αλλαγές που προηγούνται των συνειδητοποιήσεων, όπως υπάρχουν και αποφάσεις που επισφραγίζουν άρρητα τις αλλαγές αυτές πριν ακόμα συνειδητοποιηθούν ευρύτερα και καταγραφούν», έγραψε η Ι. Παπαθανασίου στο Η Νεολαία Λαμπράκη τη δεκαετία του 1960. Αρχειακές τεκμηριώσεις και αυτοβιογραφικές καταθέσεις (εκδόσεις Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας, 2008). Εκπροσωπώντας μια αριστερά που άνθιζε από τα κάτω σε χέρσα μάλιστα γη, μια αριστερά τόσο αντίθετη με σημερινές προσωποπαγείς –μεγάλες και μικρές– εκφορές της, η ΔΝΛ, συνεχίζοντας πλευρές της ΕΠΟΝ, όργωσε αστικές γειτονιές και μακρινές επαρχίες. Οι φοιτητές/τριες και οι εργαζόμενοι/ες, τα κινήματα του 1-1-4 και του «15% για την παιδεία», η Κίνηση Νέων Bertrand Russell για την ειρήνη και τον πυρηνικό αφοπλισμό, συστεγαζόμενα ή συνεργαζόμενα με τη ΔΝΛ, απευθύνθηκαν σε όλες τις κοινωνικές συσσωματώσεις που υπέφεραν από τον αποκλεισμό, τη βία, τη μετανάστευση, κι ανάμεσά τους τις κοπέλες της εποχής. Και οι Λαμπράκισσες, ως ένα ήδη τεντωμένο τόξο, υπήρξαν το πλέον δυναμικό κομμάτι της αγωνιζόμενης νεολαίας. Το κίνημα εκείνης της εποχής, παρά την αυταρχική αστυνόμευση, πραγματοποιούσε δράσεις αλληλεγγύης συνδέοντας τα δικαιώματα με τις κοινωνικοπολιτικές υποχρεώσεις, στηρίζοντας πχ (και) εργαζόμενες στη δημιουργία των συνδικάτων τους: «Θυμάμαι την αλλαγή στο τοπίο με το σπάσιμο της τρομοκρατίας. Τακτικά μέλη στην πόλη ήταν 50-60 άτομα και πέρναγαν 100-150 συμπαθούντες. Σε μια εκδήλωση μπορούσαμε να μαζέψουμε 500 άτομα και η ασφάλεια να μας επιτηρεί γύρω γύρω». Από τις δραστηριότητες που ανέπτυξαν αναφέρεται στη δημιουργία ενός «μουσικού συνόλου» αλλά και στην αρωγή που πρόσφεραν στις εργαζόμενες σε πλεκτήρια και βιοτεχνίες ενδυμάτων κοπέλες για να δημιουργήσουν το σωματείο τους. «Εμείς δεν κομματικοποιούσαμε τους ανθρώπους (…) Είχαμε μια κοινωνική δραστηριότητα και υποστηρίζαμε τον κόσμο όπου υπήρχε πρόβλημα και, από την άλλη, είχαμε τη λέσχη και τα γραφεία μας», θυμάται ο Γιάννης Χρυσάφης. Αλλά πραγματοποιούσε και μεγάλες πολιτιστικές εξορμήσεις, όπως το Φεστιβάλ της Ελληνικής Νεολαίας, τη δημιουργία καλλιτεχνικών συγκροτημάτων, χορωδιών, «μπαλέτα λαϊκών χορών» όπως τα αποκαλούσαν και συγκρότηση θιάσων, με άμιλλα για την καλύτερη παράσταση, αθλοπαιδιές ώστε να στηριχθεί ο λαϊκός αθλητισμός. Ανάμεσά τους, κι αφού διοργανώνονταν παράλληλα συσκέψεις γυναικών ή για τις γυναίκες σε κεντρικά θέατρα της Αθήνας, γίνονται τα πρώτα φεστιβάλ επικεντρωμένα στις γυναίκες, που σε μια εποχή ζόφου αποκαλούνται ως αντίδραση ελπίδας «Φεστιβάλ Χαράς και Δημιουργίας». Οργανώθηκαν ακόμα εκδηλώσεις για την προίκα, σημαντικό θέμα χειραγώγησης και των δυο κύριων φύλων εκείνη την εποχή, την Κύπρο, το Βιετνάμ, εκθέσεις χειροτεχνίας και φωτογραφίας. Προετοιμασία για την πορεία ειρήνης που θα γίνει στο Αγκίστρι του Παγγαίου, όπως διαβάζουμε σε επιφυλλίδα τους.
«Από τις πρώτες ώρες, ραγδαία, έγινε γνωστό το χτύπημα κατά του Λαμπράκη στην πόλη της Θεσσαλονίκης και άρχισαν σιγά σιγά ν’ αυξάνονται οι παρουσίες ανθρώπων γύρω από το ΑΧΕΠΑ για συμπαράσταση κι ενημέρωση. Ανάμεσά τους ο Μίκης, ο Γλέζος κ.ά. Μάλιστα πολλοί κατασκήνωναν στο αλσύλλιο, και είδαμε για πρώτη φορά μάνες, κυρίως επονίτισες, να συνοδεύουν τα μικρά τους κορίτσια. Για πρώτη φορά μαθητές και μαθήτριες με τις σχολικές τσάντες, όπως και φοιτητές και φοιτήτριες, διανυκτέρευαν εναλλάξ» θυμάται η ίδια. «Όσο πλησίαζε το τέλος τόσο αυξανόταν το πλήθος. Αυτό ήταν ένα πρόκριμα γι’ αυτό που θα ακολουθούσε, την τεράστια συμμετοχή της νεολαίας, πολλών κοριτσιών ανάμεσά τους. Εκείνες τις μέρες και τις νύχτες, στα γρασίδια του ΑΧΕΠΑ, δημιουργήθηκε αυθόρμητα η Δημοκρατική Κίνηση Νέων Γρηγόρης Λαμπράκης. Πολλοί και πολλές εντάχθηκαν στη Νεολαία της ΕΔΑ που αργότερα ενοποιήθηκαν ως ΔΝΛ, που αγκάλιασε χιλιάδες νέους και νέες σε πόλεις και χωριά, και συνέβαλλε στην απελευθέρωση των κοριτσιών (…) Θυμάμαι στα χωριά, πχ στο χωριό του Καραμανλή, στην Πρώτη Σερρών, κορίτσια να έρχονται δειλά στην αρχή στις συζητήσεις, να συζητάμε ως φίλες και φίλοι (έτσι αποκαλούμασταν) και μετά να πηγαίνουμε όσοι θέλαμε στον κινηματογράφο», θυμάται η Καίτη Τσαρουχά (συνέντευξη στο tvxs.gr με αφορμή τα 55 χρόνια από τη δολοφονία του πατέρα της).
Παρά κάποιες ειρωνείες, αλλά με τη στήριξη της οργάνωσης, όχι μόνο πραγματοποιήθηκαν ολιγοήμερα φεστιβάλ αλλά και τα λεγόμενα «20ήμερα της Λαμπράκισσας»(!). Η ίδια η οργανωτική λογική τα διαχωρίζει αρκετά από τα μετέπειτα φεστιβάλ, αφού ζητούμενο ήταν η συνδιαμόρφωση και η τελική δημιουργία τους από τις αποκλεισμένες και τους αποκλεισμένους κατοίκους των μακρινών επαρχιών ή των κρυμμένων αστικών περιοχών. «Με τη βοήθεια της Γεωργίας Σαρηγιαννίδου και της Γεωργίας Σαντινίδου, οργώσαμε για δύο χρόνια (2 φεστιβάλ πρόλαβαν να γίνουν πριν τη δικτατορία) χωριό χωριό τη Μακεδονία, με αγροτικά με γαϊδουράκια ερωτηματολόγια για καταγραφή των απόψεων των γυναικών, μελέτες για την προίκα κλπ. Εντελώς πρωτοποριακά πράγματα για την εποχή τους. Πράγματα που δυστυχώς δεν έχουν καταγραφεί όσο τους άξιζε αφού έγιναν στην επαρχία», θυμάται η Καίτη, ενώ, ενδεικτικό της σύνδεσης των ψηφίδων αποκλεισμού είναι και η παράγραφος στην επιφυλλίδα τους: «Μετά το αγροτικό σεμινάριο, ενημέρωση για τα σεμινάρια της ΔΝΛ σχετικά με την παιδεία, τον αθλητισμό, τις κοπέλες και την μόρφωση, την εργασία και την κοινωνική θέση των νέων».
Η ΔΝΛ αναδείχθηκε σε τεράστιο νεολαιίστικο κίνημα που συνδέθηκε με αυτό που ονομάστηκε ως «τελευταία άνοιξη», αφού πρόταξε πως πολιτική δίχως κοινωνική συμμετοχή και πολιτιστική αναγέννηση δεν μπορεί να υπάρξει. Δημιούργησε έτσι τα πρώτα φεστιβάλ γυναικών που παρόλο που περιορίστηκαν στη Μακεδονία, άνοιξαν έναν δρόμο, με αποκεντρωμένη και αντι-ιεραρχική δομή, αφού «απαιτούσε» τη συμμετοχή όλων των επαρχιών κι ανθρώπων, απαιτούσε ένα «άλλο ήθος» (που έχει γενικότερα υποχωρήσει και μέσα στην Αριστερά) που αναζητούσε τον και την πολίτη κι όχι τον Σωτήρα.
Φωτο: Φεστιβάλ Κοριτσιών Μακεδονίας, Απρίλιος 1965. Πηγή: ΑΣΚΙ
