Ο φόβος φυλάει τα έρμα. Η Ευρώπη αρχίζει να εξεγείρεται ενάντια στον αυξανόμενο αμερικανικό κίνδυνο. Όχι τόσο οι κυβερνήσεις των χωρών της, που ταλαντεύονται ακόμη μεταξύ δισταγμού και ηττοπάθειας. Όσο οι διάφορες ελίτ της, οι οποίες μιλούν πλέον έξω από τα δόντια. Παράδειγμα, το μανιφέστο υπό τον τίτλο: «Καιρός για μια διακήρυξη ανεξαρτησίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ)», που έδωσε πρόσφατα στη δημοσιότητα μια ομάδα πολιτικών και διανοούμενων απ’ όλη την Ευρώπη με επικεφαλής τον πρώην «υπουργό Εξωτερικών» της ΕΕ Γιοζέπ Μπορέλ, τον επίσης πρώην πρωθυπουργό της Ιταλίας Ενρίκο Λέτα, καθώς και τον «ήρωα» του γαλλικού Μάη του 68 Ντανιέλ Κον Μπεντίτ. Ήδη ο τίτλος του «μανιφέστου» προδικάζει, εκ μέρους της ΕΕ, μια τετραπλή ρήξη: πρώτον, με τον ίδιο –μέχρι τώρα εξαρτημένο– εαυτό της, δεύτερον, με τον αυτουργό της εξάρτησης, τις Ηνωμένες Πολιτείες, τρίτον, με την παγκοσμιοποίηση, μέσω της επιστροφής στα κλειστά σύνορα, κατά το πρότυπο της απο-παγκοσμιοποίησης (de-globalisation) που χάραξε ο Ντόναλντ Τραμπ και, τέταρτον, με την πολιτική της «στρατιωτικής αυτοσυγκράτησης», μέσω της εισόδου στα πολεμικά μέτωπα – έτσι όπως την εξήγγειλε η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, λέγοντας, ότι μελλοντικά η ΕΕ θα υπερασπίζεται ένοπλα τα συμφέροντα της και εκτός των συνόρων της.
Εξίσου ρηξικέλευθη είναι και η φράση-κλειδί του «μανιφέστου»: «Η στρατηγική αυτονομία της ΕΕ», αναφέρεται σε αυτό, «δεν είναι πλέον μια δυνατή επιλογή, αλλά άμεση αναγκαιότητα». H Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να αναγεννηθεί ως υπερδύναμη – εδώ και τώρα. Με κύριο μέσο, μια «κοινή ευρωπαϊκή άμυνα, που θα στηρίζεται σε μια ισχυρότερη πολιτική ένωση». Η προϋπόθεση γι’ αυτό είναι, οικονομικά, η γενναία αύξηση του προϋπολογισμού της ΕΕ, με στόχο να την κάνει την εξίσου ανταγωνιστική με τις ΗΠΑ και την Κίνα· οργανωτικά με την κατάργηση της «βετοκρατίας», ήτοι της «τυραννίας» της ομοφωνίας, που προκαλεί την παράλυση της κοινότητας· και στρατιωτικά, πέρα από τον πολλαπλασιασμό των δαπανών για εξοπλισμούς, με τη συγκρότηση ενός ευρωπαϊκού αμυντικού συστήματος διοικούμενου από αυτοτελές επιτελείο στρατού, που θα αναλάβει τον συντονισμό των εθνικών ενόπλων δυνάμεων. Όλα αυτά αποτελούν για τους συντάκτες του «μανιφέστου» μονόδρομο. Χωρίς αυτόν, η ΕΕ θα είναι σύντομα παρελθόν – θύμα του νέου γεωπολιτικού δόγματος του Ντόναλντ Τραμπ, που σκοπεύει ευθέως στη διάλυσή της.
Ο φόβος δεν είναι αδικαιολόγητος. Οφείλεται, μεταξύ άλλων, και στην ολιγωρία των ευρωπαίων ηγετών. Στα λόγια, βέβαια, οι τελευταίοι δεν ήταν ποτέ φειδωλοί. Ήδη από το 2013 μιλούσαν για «στρατηγική αυτονομία», χρησιμοποιούσαν όμως τον όρο περισσότερο ως ψυχολογικό, παρά ως πολιτικό εργαλείο. Την πολιτικοποίησή του ανέλαβαν έτσι οι ελίτ, οι οποίες, απαλλαγμένες από διπλωματικές δουλείες και σκοπιμότητες, του δίνουν ανέξοδα επιχειρησιακή μορφή. Η «στρατηγική αυτονομία», όπως την εκφράζει το «μανιφέστο», είναι, ελλείψει μιας ελκυστικής αριστερής αντι-πρότασης, το μεγάλο αφήγημα της στιγμής με απήχηση πέρα από τα συντηρητικά και κεντρώα στρώματα. Είναι χαρακτηριστικό ότι συνυπογράφεται και από διακηρυγμένους μαρξιστές, όπως ο σλοβένος φιλόσοφος Σλαβόι Ζίζεκ, ή αριστερούς φιλελεύθερους, όπως ο αυστριακός συγγραφέας Ρόμπερτ Μενάσε.
Μόνο που ούτε και αυτό αλλάζει στο παραμικρό τον δυσμενή συσχετισμό δυνάμεων. Η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει μετέωρη ανάμεσα στη ντε φάκτο εξάρτηση και την πολυπόθητη ανεξαρτησία. Οι φοβίες συνεχίζουν έτσι να λειτουργούν ανενόχλητα. Έτι χειρότερα: Στα άγχη της «κοινωνίας του φόβου» (Ούλριχ Μπεκ), που παράγονταν, ως «φυσιολογικά» απόβλητα του συστήματος, την εποχή του νεοφιλελευθερισμού, προστίθεται το δέος, που προκαλεί η αφύσικη τραμπική αυθαιρεσία – με τάση, ο φόβος να εκφυλίζεται σε τρόμο.
Ο φόβος, σύμφωνα με τον Σίγκμουντ Φρόυντ, εμφανίζεται σε τρεις παραλλαγές: α) «Πραγματικός φόβος» (Realangst), ως απάντηση σε ορατούς κινδύνους, που προκαλεί λίγο ή πολύ «ορθολογικές» αντιδράσεις· β) «νευρωτικός φόβος», όταν το Εγώ αδυνατεί να ελέγξει τις παρορμήσεις του υποσυνείδητου· και γ) «ηθικός φόβος», όταν το Ύπερ-Εγώ απειλεί το Εγώ με τιμωρία λόγω της παραβίασης κανόνων και ταμπού.
Στην περίπτωση της ΕΕ είναι φως φανάρι, ότι ο φόβος είναι ρεαλιστικός. Ο Τραμπ, όπως έγραψε το Spiegel, «τα θέλει όλα δικά του» – σήμερα τη Γροιλανδία, αύριο, ποιος ξέρει, τις Αζόρες ή κάποιο νησί του Αιγαίου. Το ερώτημα είναι, λοιπόν, αν οι αντιδράσεις των ευρωπαϊκών ελίτ ενόψει αυτού του φόβου είναι επίσης «ορθολογικές».
Το αντίθετο συμβαίνει: Οι αντιδράσεις τους είναι εντελώς παράλογες – κι αυτό, επειδή χρησιμοποιούν το αυτονόητο αίτημα για απεξάρτηση και αυτοδιάθεση για να μιμηθούν το μοντέλο της «άσχημης» αμερικανικής ιμπεριαλιστικής υπερδύναμης.
Όμως οι προϋποθέσεις γι’ αυτό είναι κάθε άλλο παρά καλές. Από μια σύγκριση των ΗΠΑ με την ΕΕ σε οικονομικό, στρατιωτικό και τεχνολογικό επίπεδο, προκύπτει ότι η πρώτη, για να το πούμε «λαϊκά», «δεν παίζεται με τίποτα». Μια έρευνα του περιοδικού Der Spiegel (Nr.4, 16.1.2026, σελ. 8-16) αποδεικνύει του λόγου το αληθές. (Για μερικά δείγματα από αυτήν βλέπε στον πίνακα)
Tα στοιχεία δείχνουν ότι οι Αμερικανοί υπερέχουν σε όλα τα πεδία με όρους «ηγεμονίας». Μια εξίσωσή της ΕΕ με τις ΗΠΑ, ιδίως στον στρατιωτικό τομέα, φαίνεται ως εκ τούτου –προς το παρόν– αδύνατη. Εκτός και αν η πρώτη, ακολουθώντας τους υπολογισμούς του γενικού γραμματέα του ΝΑΤΟ Μαρκ Ρούτε, αποφάσιζε να διπλασιάσει το αμυντικό προϋπολογισμό της από 5% του ΑΕΠ, σήμερα, σε 10%. Κάτι τέτοιο θα επέφερε όμως αυτόματα τη διάλυση του κοινωνικού κράτους. Η «στρατηγική αυτονομία» θα εξαργυρωνόταν με τη στρατικοποίηση της οικονομίας, της πολιτικής και της εν γένει κοινωνίας, ή, με άλλα λόγια, θα κατέληγε σε μπούμερανγκ.
Υπάρχει όμως μια άλλη, πραγματικά «ορθολογική» πολιτική αντίδραση στοn φόβο; Η Linke (Αριστερά) προτείνει εναλλακτικά τη συγκρότηση ενός καινούριου συστήματος ασφαλείας για όλη την Ευρώπη, που θα συμπεριλαμβάνει τη Ρωσία, διπλωματικές επιθέσεις για τη λύση του Ουκρανικού, ενίσχυση των κινημάτων ειρήνης στα ιμπεριαλιστικά κέντρα, κ.ο.κ. Αναφερόμενη στους τρέχοντες στόχους της ΕΕ, η ευρωβουλεύτρια της Linke Εσλέμ Ντεμιρέλ τονίζει: «Μην γελιόμαστε. Παρακολουθούμε έναν βίαιο αγώνα για τη αναδιανομή του κόσμου. Η ΕΕ συμμετέχει ενεργά σε αυτόν».
Αλλά ποιος την ακούει. Ο φόβος, λέγεται, είναι κακός σύμβουλος. Στις ψυχές και τα μυαλά των ευρωπαϊκών ελίτ γίνεται ακόμη χειρότερος. Επόμενο έτσι, το όνειρο της «στρατηγικής αυτονομίας» να καταντά βραχνάς.
Φωτογραφία: Marco / Pexels
