Ο γάλλος διανοητής Ετιέν Μπαλιμπάρ* τοποθετείται για το δημοψήφισμα στην Ελλάδα, τη δημοκρατία στην Ευρώπη και τις δομικές αλλαγές που βιώνει η ΕΕ
Το πρώτο πράγμα στο οποίο θα ήθελα να σας επιστήσω την προσοχή είναι ότι το δίλημμα, όπως ορίζεται αυτήν την Κυριακή από την ελληνική κυβέρνηση, είναι ναι ή όχι στη συμφωνία της λιτότητας, που με αλαζονεία προσπάθησε η τρόικα να επιβάλλει στην ελληνική κυβέρνηση. Η κυβέρνηση αυτή ίσως να έχει κάνει λάθη, κανείς δεν το αρνείται, αλλά αξίζει να επαναλάβουμε ότι ο γαλλικός Τύπος, και μάλιστα ο κεντροαριστερός, όπως η «Λιμπερασιόν» ή η «Λε Μοντ», καθημερινά επιπλήττει τον Τσίπρα και του καταλογίζει ολόκληρη την ευθύνη, όπως κάνουν και οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις. Ταυτόχρονα αποκρύπτονται ηθελημένα ορισμένα γεγονότα, όπως, πρώτον, ότι η τρόικα ποτέ δεν διαπραγματεύτηκε, δεύτερον, ότι ο συντριπτικά μεγαλύτερος όγκος του χρέους είναι απεχθής και αυτό δεν οφείλεται στην αδιαμφισβήτητη διαφθορά, στα λάθη και στις πολιτικές των προηγούμενων ελληνικών κυβερνήσεων, που έγιναν βέβαια με τη βοήθεια των τραπεζών, ευρωπαϊκών και αμερικανικών, οι οποίες συνέβαλαν στην εξαπάτηση των ταμείων. Φυσικά και είχαν όφελος από κάτι τέτοιο, αλλά αυτή η γιγάντωση του χρέους είναι αποτέλεσμα της πολιτικής που επιβλήθηκε στην Ελλάδα την τελευταία περίοδο. Άρα, όλη η ευθύνη βαραίνει αυτούς τους ανθρώπους που υποτίθεται ότι διαπραγματεύονται με την ελληνική κυβέρνηση. Επιπλέον, οι Έλληνες λιμοκτονούν και η ανθρωπιστική κρίση είναι μια πραγματικότητα. Είναι ανήθικο να κάνει κανείς το δάσκαλο στην ελληνική κυβέρνηση για τα λάθη που έχει κάνει στο ύφος της ή στο τάιμινγκ και να λέει «μια στιγμή, τώρα μόλις σκοπεύαμε να προσθέσουμε κάτι ή να αφαιρέσουμε κάτι στη συμφωνία που προτείνετε, γιατί βιάζεστε τόσο να κάνετε δημοψήφισμα;».
Πολιτικά αδιανόητο
Το άλλο στρατόπεδο, από τη μεριά του, προειδοποιεί τον ελληνικό λαό ότι θα υπάρξει σκληρή προπαγάνδα για το δημοψήφισμα, στις συνέπειες της οποίας θα επανέλθω αμέσως. Το δημοψήφισμα -λένε- δεν είναι αυτό που διαβάζουμε στο κείμενό του και αυτό που ανακοίνωσε ο πρωθυπουργός, ναι ή όχι στα μέτρα λιτότητας, αλλά είναι για το αν θα μείνει η Ελλάδα στην ευρωζώνη ή θα την εγκαταλείψει. Και αυτό που θέλω να πω εγώ είναι ότι η ερώτηση δεν είναι αν θα μείνει η Ελλάδα στην ευρωζώνη ή θα φύγει: είναι αν θα αποβληθεί η Ελλάδα από την Ευρωπαϊκή Ένωση ή όχι.
Μοιράζομαι κάποιες απόψεις που εξέφρασε ο προηγούμενος ομιλητής, Σόουζα Σάντος, σχετικά με την εσωτερική αποικιοκρατία, αλλά θα ήθελα να το θέσω από μια άλλη πλευρά. Το ευρώ είναι αναπόσπαστο μέρος του ευρωπαϊκού εγχειρήματος, όπως αυτό έχει οριστεί στις Συνθήκες. Βεβαίως υπάρχουν κάποιες χώρες, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, που αποτελούν εξαίρεση και κάποιες άλλες που δεν έχουν ενταχθεί ακόμα στην ευρωζώνη, αλλά που αναμένεται να ενταχθούν αργά ή γρήγορα. Αν επιβληθεί grexit στην Ελλάδα, αυτό θα είναι ένα τρομαχτικό πολιτικό χτύπημα για την ίδια την Ευρώπη. Ας προσπαθήσουμε να φανταστούμε έναν ευρωπαϊκό λαό, στην περίπτωση αυτή τον ελληνικό λαό, που ήταν μέρος του πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τώρα να αποβάλλεται, σαν να ήταν χώρα του λεγόμενου τρίτου κόσμου ή χώρα-αποικία, από τον πυρήνα στην περιφέρεια. Δεν είναι μόνο ότι δεν επιτράπηκε στον υπουργό Οικονομικών Γιάνη Βαρουφάκη να συμμετάσχει στην τελευταία συνεδρίαση του Γιούρογκρουπ, είναι ότι ο ελληνικός λαός έχει γίνει ανεπιθύμητος στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το γεγονός αυτό κάνει τα πράγματα ακόμα πιο τραγικά, είναι ένα βήμα πιο κοντά στη διάλυση της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό πολιτικά είναι αδιανόητο.
Ουσιαστική δομική αλλαγή στη μορφή της ΕΕ
Υπάρχει και κάτι ακόμα στο ίδιο πνεύμα με τα παραπάνω που πρέπει να ειπωθεί. Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι σε διαδικασία μεταβολής της σύστασής της. Ο τρόπος που είναι δομημένη πολιτικά αλλάζει ριζικά, αφού από τη μια πλευρά η Ελλάδα, ένα κράτος-μέλος, περιθωριοποιείται, στην καλύτερη περίπτωση τίθεται υπό κηδεμονία ή στη χειρότερη αποβάλλεται, από την άλλη, όπως έχει εξηγηθεί σαφώς σε προηγούμενες τοποθετήσεις, το ΔΝΤ, μια παγκόσμια χρηματοοικονομική δομή που σκοπό έχει να διαχειρίζεται κρίσεις και χρηματοοικονομικά προβλήματα του τρίτου κόσμου, τώρα γίνεται στην ουσία μέλος ή ενεργό κομμάτι της διακυβέρνησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τώρα, λοιπόν, το ΔΝΤ είναι εντός και η άποψη ότι δεν θα έπρεπε να είναι εντός απορρίφθηκε, ενώ οι Έλληνες πιθανώς να απωθηθούν προς τα έξω. Αυτό το σημείο πιστεύω ότι αυξάνει το δραματικό χαρακτήρα της κατάστασης.
Αυτό με οδηγεί στο επόμενο σημείο. Ίσως να μην είμαι απόλυτα ακριβής στις προβλέψεις και τις περιγραφές μου, αλλά θα ήθελα να τονίσω ότι παρατηρείται μια ουσιαστική δομική αλλαγή στη μορφή της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Υπάρχει το πρόβλημα της δημοκρατίας, δηλαδή της ισορροπίας ανάμεσα στις τεχνοκρατικές δομές και τις δημοκρατικές δυνάμεις, τις διαφορετικού τύπου δημοκρατικές δυνάμεις, καθώς το φάσμα είναι ευρύ. Για παράδειγμα στο εξαιρετικό άρθρο του την προηγούμενη εβδομάδα, ο Γιούργκεν Χάμπερμας κράτησε μια σκληρή θέση υποστηρίζοντας ότι η πολιτική της Μέρκελ είναι εγκληματική πολιτική ενάντια στην Ευρώπη. Φυσικά ο Χάμπερμας δεν εκπροσωπεί μια ριζοσπαστική άποψη, εκπροσωπεί από την πλευρά της διανόησης την άποψη μιας σοσιαλδημοκρατίας που προσπαθεί να παραμείνει πιστή σε κάποιους από τους σκοπούς και τα ιδανικά της. Έχει επινοήσει τον όρο που είναι ένα από τα πιθανά ονόματα για να περιγράψουμε το είδος της πολιτικής δομής που έχουμε τώρα στην Ευρώπη και ακούγεται πολύ ωραία στα γερμανικά: μετά-δημοκρατικό εκτελεστικό ομοσπονδιακό σύστημα. Από τη μία πλευρά έχουμε, λοιπόν, αυτό και από την άλλη έχουμε διαφορετικές δημοκρατικές δυνάμεις, ας πούμε το λαό. Αλλά η ερώτησή μου είναι τι εννοούμε όταν λέμε λαός και τι μορφή παίρνει ο λαός σήμερα στην Ευρώπη. Όπως παρατηρούμε, και θα συμφωνούσα με αυτή τη διάγνωση, έχει συμβεί ένα είδος μεταμοντέρνου πραξικοπήματος. Ο δράστης είναι αυτή η περίπλοκη κατασκευή στην οποία συμμετέχουν κράτη, συμμετέχει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και κάποιοι εξωτερικοί παράγοντες που παίζουν σημαντικούς ρόλους στο εσωτερικό.
Αλλά προσέξτε το είδος της ρητορικής ή της επιχειρηματολογίας που χρησιμοποιείται σε αυτή τη φάση. Δεν κρύβω ότι εγώ προσωπικά το παίρνω πολύ στα σοβαρά και δεν νομίζω ότι μπορούμε να το αγνοήσουμε εύκολα. Αυτό που ακούστηκε ήταν το ακόλουθο επιχείρημα: ο Τσίπρας και η ελληνική κυβέρνηση επικαλούνται την κυριαρχία του ελληνικού λαού, επικαλούνται τη δημοκρατική αρχή της λαϊκής βούλησης.
Η δημοκρατία νοσεί στην Ευρώπη
Πώς μπορούν να ισχυρίζονται ότι η βούληση του ελληνικού λαού πρέπει να υπερισχύσει της βούλησης όλων των άλλων ευρωπαϊκών κρατών, ευρωπαϊκών λαών και ευρωπαϊκών περιφερειών που υποστηρίζουν τις δικές τους κυβερνήσεις; Άρα εσείς, κύριε Τσίπρα, και η πλειοψηφία του ελληνικού λαού από πίσω σας θέλετε να κυβερνήσετε την Ευρώπη; Αυτό είναι παράλογο και εντελώς αντιδημοκρατικό.
Τι μπορούμε να απαντήσουμε σε αυτό αν το πάρουμε στα σοβαρά –εγώ το παίρνω στα σοβαρά. Μπορούμε να απαντήσουμε ότι η δημοκρατία στην Ευρώπη, ως ενεργή δομή, ως ενεργή πραγματικότητα, είναι σε πολύ κακή κατάσταση και στην πραγματικότητα δεν έχει ζητηθεί η άποψη των ευρωπαϊκών λαών για το θέμα. Οι παράμετροι του προβλήματος παρουσιάζονται αποσπασματικά από τον Τύπο και δεν υπάρχουν ούτε οι ελάχιστες προϋποθέσεις για τη συμμετοχή των Ευρωπαίων πολιτών στις αποφάσεις που λαμβάνονται σχετικά με τη μοίρα τους, της οποίας συστατικό στοιχείο είναι και η κατάσταση του ελληνικού λαού, κατά τη γνώμη μου. Άρα το επιχείρημα περί αντιδημοκρατικότητας είναι τουλάχιστον αμφισβητήσιμο.
Αλλά πίσω από αυτό το πρώτο επίπεδο υπάρχει και ένα δεύτερο επίπεδο που επίσης παίρνω πολύ στα σοβαρά. Είναι το ζήτημα του λαϊκισμού. Αν πιστεύουμε στη δημοκρατία, θέλουμε κάποιες φορές να ζητείται και η άποψη του κόσμου. Τότε, βέβαια, υπάρχει ο κίνδυνος οι άνθρωποι να κινούνται στη λάθος κατεύθυνση, όπως είναι η κατεύθυνση του εθνικισμού ή της άρνησης να σωθούν κάποιοι γειτονικοί λαοί και αυτή είναι μια πραγματικότητα στη σημερινή Ευρώπη. Αλλά έχω ήδη καταθέσει την άποψή μου, την οποία πραγματικά πιστεύω, στην Αθήνα, όπου βρέθηκα το Μάιο σε μια συζήτηση για το λαϊκισμό.
Ο λαϊκισμός του κέντρου
Ακούμε πολλά για το λαϊκισμό και κάποια από αυτά είναι σοβαρά, όπως το θέμα του δεξιού και του αριστερού λαϊκισμού, αν και θα προτιμούσα να τους χαρακτηρίσω ως εθνικιστικό λαϊκισμό, από τη μία πλευρά, και ριζοσπαστικό, προοδευτικό ή φιλολαϊκό λαϊκισμό, από την άλλη. Υπάρχει και ακόμη ένα είδος λαϊκισμού που είναι εξαιρετικά ισχυρό και όλο κερδίζει σε δύναμη στην Ευρώπη αυτόν τον καιρό, πράγμα πολύ ανησυχητικό. Είναι ο λόγος για τον οποίο ίσως οι Έλληνες να παραμείνουν απομονωμένοι. Τον αποκαλώ λαϊκισμό του κέντρου. Αυτός ο λαϊκισμός δεν είναι λαϊκισμός των άκρων. Προωθείται και τροφοδοτείται ενεργά από κρατικές πολιτικές, μία από τις οποίες θεωρώ ότι είχε ιδιαίτερα σοβαρά αποτελέσματα. Όταν η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και το Ταμείο Αλληλεγγύης της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποφάσισαν να αναλάβουν ένα σημαντικό μέρος των δανείων, όπως προτάθηκε από τις γερμανικές και γαλλικές τράπεζες (που έχουν κερδίσει πολλά χρήματα στην Ελλάδα), πράγμα που θα τους εξέθετε στους συστημικούς κινδύνους που γνωρίζουμε, πέτυχαν ένα στρεβλό αποτέλεσμα: τώρα οι δανειστές του ελληνικού λαού επίσημα δεν είναι πια η Deutshe Bank και η BNP Paribas αλλά εσείς και εγώ, οι φορολογούμενοι των ευρωπαϊκών χωρών. Αυτή είναι μια προπαγάνδα που προωθείται καθημερινά σε όλες τις χώρες μας. Αν οι Έλληνες αποτύχουν, ποιος θα πληρώσει όλα αυτά τα εκατομμύρια; Έχουν μάλιστα υπολογίσει το ακριβές ποσό σε ευρώ ή σε λίρες Αγγλίας -γιατί συμπεριλαμβάνονται και οι Βρετανοί σε αυτό- που αναλογεί στον κάθε φορολογούμενο και είναι τεράστιο. Τα συμφέροντα, λοιπόν, είναι προφανή. Ξέρω ότι η οικονομολογία μπορεί να πει πολλά για αυτό, μπορεί να πει ότι οι απόλυτοι αριθμοί όταν αναφέρονται σε χρέη και δάνεια δεν σημαίνουν τίποτα, γιατί αυτά εξαρτώνται εντελώς από την οικονομική κατάσταση, εξαρτώνται από το αν πληρώνονται ή όχι, εξαρτώνται από τα κουρέματα και τις διαφορετικές συμφωνίες, πάντα έτσι συμβαίνει. Αλλά η προπαγάνδα είναι τρομερά αποτελεσματική και οδηγεί σε αυτό που ανέφερε ο Κώστας Δουζίνας λίγο πριν, τη μετατόπιση των ταξικών διαφορών σε εθνικές διαφορές και αυτό το θεωρώ πάρα πολύ σοβαρό.
Η γεωπολιτική παράμετρος
Ένα άλλο σημείο που θεωρώ πάρα πολύ σοβαρό και είμαι απαισιόδοξος ως προς αυτό, αφορά τον ελληνικό λαό. Από αυτά που ακούω και που καταλαβαίνω υπάρχει ο φόβος ενός επικείμενου διχασμού του ελληνικού λαού: τρομακτικές ταξικές ανισότητες, μνήμες του εμφυλίου ή του καιρού της δικτατορίας. Είναι απρόβλεπτο πού οδηγεί η κατάσταση και μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι η άρχουσα τάξη και οι ελίτ της Ευρώπης θα πιέσουν όσο μπορούν για να συμβεί το χειρότερο. Αυτό δεν είναι μόνο η απομόνωση των Ελλήνων, αλλά και ο διχασμός στο εσωτερικό του ελληνικού λαού. Όσον αφορά το θέμα αυτό, εμπιστεύομαι ότι η κυβέρνηση Τσίπρα, που έδειξε όχι μόνο οξυδέρκεια αλλά και θάρρος την τελευταία περίοδο, θα αντιδράσει, θα λάβει μέτρα και θα εφαρμόσει πολιτικές ώστε να μη συμβεί κάτι τέτοιο.
Και το τελευταίο σημείο στο οποίο θα ήθελα να σταθώ είναι η γεωπολιτική παράμετρος. Φυσικά έχουμε συζητήσει μέχρι τώρα τη μεγάλη σκηνή των παγκόσμιων αντιθέσεων ανάμεσα στο νεοφιλελευθερισμό και τις αντισυστημικές δυνάμεις. Συμφωνώ, αλλά θα ήθελα να επικεντρωθώ σε μια πιο συγκεκριμένη παράμετρο του προβλήματος, που πρόσφατα έχει σχολιαστεί σε εφημερίδες, την οποία όμως η ευρωπαϊκή άρχουσα τάξη ξεκάθαρα προσπαθεί να υποβαθμίσει. Υπάρχουν δύο πλευρές. Η μία, που την ακούμε περισσότερο, έχει να κάνει με τη γεωγραφική θέση της Ελλάδας: πού βρίσκεται σε σχέση με τη Μεσόγειο και τον ευρωπαϊκό χώρο. Το ένα ζήτημα -για να θυμηθούμε τη Ρωσία και την Ουκρανία- είναι ο φόβος ότι ο Τσίπρας ίσως αναζητήσει βοήθεια από την πλευρά του συντρόφου Πούτιν και κάποιων άλλων πρώην συντρόφων. Πιστεύω ότι η βοήθεια του συντρόφου Πούτιν δε θα είναι ανιδιοτελής, προσωπικά δεν θα τον εμπιστευόμουν πολύ. Βλέπετε, η Κίνα θέλει το λιμάνι του Πειραιά, η Ρωσία θέλει το λιμάνι της Θεσσαλονίκης κ.ο.κ. Πρόκειται, λοιπόν, για φίλους μιας πολύ ειδικής κατηγορίας. Παρόλα αυτά, αν ήμουν πρωθυπουργός ή υπουργός Οικονομικών της σημερινής ελληνικής κυβέρνησης, ή πολύ περισσότερο της αυριανής, και μπορούσα να βρω κάποιες δυνατότητες οικονομικής στήριξης έξω από την Ευρωπαϊκή Ένωση, από αυτούς που καλώς ή κακώς υποτίθεται ότι είναι εχθροί της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν θα δίσταζα.
Υπάρχει όμως και άλλο ένα σημείο, και με αυτό θα κλείσω. Η Ελλάδα βρίσκεται ακριβώς στον πυρήνα του μεσογειακού χώρου, που αυτή τη στιγμή εξελίσσεται σε κέντρο όλων των κινδύνων στη σύγχρονη πολιτική. Όπως και η Ιταλία, η Ελλάδα είναι στην πρώτη γραμμή του προβλήματος της υποδοχής προσφύγων και μεταναστών. Ο κ. Γιούνκερ, από τη μία πλευρά, χαρακτήρισε όνειδος το ότι ευρωπαϊκές χώρες όπως η Γαλλία και η Αγγλία -η Γερμανία δεν είναι η χειρότερη- έχουν παίξει έναν πολύ υποκριτικό ρόλο και δεν προτίθενται να αναλάβουν το μερίδιό τους όσον αφορά το μεταναστευτικό. Αυτό σημαίνει, βέβαια, ότι η Ελλάδα και η Ιταλία αναλαμβάνουν μεγαλύτερο μέρος από αυτό που τους αναλογεί. Όπως ξέρετε, η Γαλλία κλείνει τα σύνορά της, όπως η Ουγγαρία σκοπεύει να υψώσει ένα φράχτη. Αυτή είναι άλλη μια όψη της διάσπασης της Ευρώπης. Αυτή η κατάσταση δεν θα περιοριστεί σε μερικές δεκάδες χιλιάδες μετανάστες ώστε να ρυθμιστεί σύντομα, αλλά θα επιδεινωθεί. Επειδή από τη μία πλευρά ο μεσογειακός χώρος, η Μέση Ανατολή, η Συρία, το Ιράκ και, από την άλλη, οι ευρωπαϊκές χώρες με το δικό τους μεταναστευτικό πληθυσμό θα αποτελέσουν ζώνη ταραχών. Ο Τσίπρας έχει αναφερθεί σε αυτό με σαφή αλλά σύντομο τρόπο και πιστεύω ότι θα επανέλθει: πρέπει να ξέρετε τι θέλετε. Θέλετε την Ελλάδα στην Ευρώπη, να λαμβάνει μέρος σε μια κοινή πολιτική που διαχειρίζεται αυτά τα εξαιρετικά επικίνδυνα θέματα ή θέλετε να την διώξετε και έτσι να διαλύσετε το σύστημά σας;
Μετάφραση:
Ματίνα Καραγιαννίδου – Σταμπουλή
Το κείμενο αποτελεί την τοποθέτηση του Ε. Μπαλιμπάρ στη συζήτηση που οργάνωσε το Ινστιτούτο Μπίρκμπεκ για τις Ανθρωπιστικές Σπουδές, στις 30.06.2015, με θέμα «Η κρίση στον ευρωπαϊκό νότο και το μέλλον της Ευρώπης» και στην οποία συμμετείχαν εκτός απο το γάλλο διανοητή, ο Μποαβεντούρα ντε Σόουζα Σάντος και ο Κώστας Δουζίνας, διευθυντής του Ινστιτούτου.
