Χριστόφορος Βερναρδάκης «Κράτος και Διακυβέρνηση, Η Πολιτική Εξουσία στην εποχή του νεοφιλελευθερισμού», εκδόσεις: Σάκκουλα, 2025
Αντικείμενο του βιβλίου είναι η μελέτη του νεοφιλελεύθερου καπιταλιστικού κράτους, δηλαδή η ιδιαίτερη και διακριτή θεσμική μορφή του κράτους μετά τη δεκαετία του 1990. Το βιβλίο είναι ευκολοδιάβαστο διότι έχει λόγο ευθύβολο και συγκεκριμένο τόσο όσον αφορά τις θεωρητικές έννοιες όσο και τα παραδείγματα που υποστηρίζουν την κατανόηση. Παραμένει συγκεντρωμένο στο αντικείμενο χωρίς να πλατειάζει. Παίρνει τον αναγνώστη, φοιτητή πανεπιστημίου ή γενικό αναγνώστη, από το χέρι και τον οδηγεί σε όλες τις διαδρομές και τα στάδια της μετάβασης στο σημερινό νεοφιλελεύθερο κράτος.
Στηρίζεται στη διαπίστωση ότι ο νεοφιλελευθερισμός συνιστά, εκτός από οικονομική θεωρία, αφενός μεν μια επιθετική ιδεολογία του κεφαλαίου, αφετέρου δε μια ολοκληρωμένη πολιτική για το κράτος και τη διοικητική υποδομή διεύθυνσης του κοινωνικού σχηματισμού. Ο νεοφιλελευθερισμός έχει εισαγάγει νέα εργαλεία, μεθόδους, θεσμούς, μορφές πολιτικής κυριαρχίας, έχει αναπτύξει νέες μορφές ηγεμονίας. Εξελίσσεται, λοιπόν, σε ένα μαζικό ιδεολογικό κίνημα πολιτισμικής ανανέωσης των κοινωνιών με βάση την εμψυχωτική ιδέα της αγοράς και την επιχειρηματικότητα ως ατομική επιτυχία.
Τα think-tanks του νεοφιλελευθερισμού εφαρμόζουν την πιο ουσιαστική θέση της θεωρίας των πολιτικών ιδεολογιών: με μια ζωτική κίνηση διαβάζουν τους αντιπάλους του, ειδικά τους μαρξιστές, και δανείζονται τα πιο ισχυρά ιδεολογικά στοιχεία της αντίπαλης ιδεολογίας. Και έτσι ο νεοφιλελευθερισμός ανανεώνεται, εξελίσσεται και κυριαρχεί ενώ έχουν αναγγείλει, ειδικά κάποιου είδους μαρξισμοί, πολλές φορές την κρίση και το τέλος του. Θα πρόσθετα, ότι ο νεοφιλελευθερισμός αποτελεί πάντοτε μια κριτική σε μια «Σοβιετία» και επιτυγχάνει να μεταφέρει την ευθύνη σε άλλους. Λες και μάχεται έναν αντίπαλο από το παρελθόν, που είναι ψόφιο σκυλί, και την ίδια στιγμή είναι πάντα ο κίνδυνος του μέλλοντος.
Η «δυναμομηχανή» του κράτους
Το πρώτο κεφάλαιο ασχολείται με τη γενική θεωρία του (καπιταλιστικού) κράτους, συνοψίζοντας κατά βάση τη μαρξιστική συζήτηση. Δίνει μια πλήρη περιγραφή της μετάβασης, μετά από τα τρία κύματα του νεοφιλελευθερισμού, στο νεοφιλελεύθερο κράτος που κράτησε τα πιο «αυταρχικά» εργαλεία, τα οποία και εξέλιξε, ενώ απέβαλε τα πιο «δημοκρατικά», εκείνα δηλαδή που εμπεριείχαν ακόμα και εν σπέρματι διαδικασίες ή λειτουργίες κοινωνικού και κοινοβουλευτικού ελέγχου. Το καπιταλιστικό κράτος, δεν είναι ένα τυπικό «εργαλείο» με την έννοια του «αντικειμένου» (του εξαρτήματος) που κατέχει μία και μόνο τάξη, ή με την έννοια ότι είναι αδιαπέραστο στις λειτουργίες του από τις κοινωνικές αντιθέσεις και την πάλη των τάξεων. Έχει, όμως, ένα χωρικό θεσμικό πυρήνα με στεγανούς και οχυρωμένους μηχανισμούς, απολύτως εξαρτημένο από τα ολιγαρχικά, σύμφωνα με τον Βερναρδάκη, οικονομικά συμφέροντα, πυρήνας που έχει μονοπωλιακά στη διάθεσή του πολλά και διαφορετικά εργαλεία για την άσκηση της κυριαρχίας του.
Η βασική θεωρητική επιλογή του Βερναρδάκη έγκειται στη δημιουργική υιοθέτηση της θέσης του ύστερου Αλτουσέρ για το «κράτος–μηχανή». Ως γνωστόν, με τη μεταφορά αυτή ο Αλτουσέρ περιέγραφε τον τρόπο με τον οποίο εισάγεται στο ένα άκρο της μηχανής ισχύς, που προκύπτει από τις συγκρούσεις και τις πρακτικές των λαϊκών μαζών ή του πλήθους, η οποία μετασχηματίζεται κατά την έξοδο σε εξουσία. Η δυναμομηχανή είναι ένα σκοτεινό κιβώτιο, αόρατο και απροσπέλαστο, εικόνα που αποδίδει τους αντίστοιχους σκοτεινούς και δυσπρόσιτους κρατικούς μηχανισμούς που επιτελούν το έργο αυτό. Ο Βερναρδάκης διαπιστώνει και εμπειρικά ότι ο πυρήνας του κράτους όχι μόνο παραμένει απρόσβλητος από τις διεκδικήσεις, αλλά αποσύρεται έτι περαιτέρω στο αόρατο μέρος (μηχανισμός της δικαιοσύνης και κατασταλτικοί μηχανισμοί), καθιστάμενος πλήρως ανεξέλεγκτος τη στιγμή που άλλοι μηχανισμοί εκτίθενται περισσότερο σε κοινή θέα, προφανώς παρελκυστικά.
Η θεωρητική θέση περί δυναμομηχανής φαίνεται εκ πρώτης όψεως να αντιτίθεται προκλητικά στις σχεσιακές προσεγγίσεις του κράτους, όπως εκείνη του Νίκου Πουλαντζά. Κι όμως, έχει ήδη αναδειχθεί στον πρόσφατο θεωρητικό διάλογο η συμπληρωματικότητα των δύο οπτικών, ο οποίος τροφοδοτείται και εμπλουτίζεται από την ελληνική εμπειρία «αριστερής διακυβέρνησης».
Το manual του νεοφιλελευθερισμού
Το δεύτερο κεφάλαιο επικεντρώνεται στην έννοια και τις πρακτικές της «διακυβέρνησης», από την προέλευση μέχρι την ενσωμάτωσή της στη νεοφιλελεύθερη στρατηγική. Περιγράφει το εγχειρίδιο χρήσης του νεοφιλελευθερισμού με τρόπο απολαυστικό, καθόσον όλοι αναγνωρίζουμε τις ζοφερές αλλαγές που βιώνουμε. Η σημασία της σφοδρής επίθεσης του νεοφιλελευθερισμού στη Δημόσια Διοίκηση, η μετατροπή της πολιτικής διακυβέρνησης κατά τα πρότυπα του εταιρικού μάνατζμεντ, η είσοδος των ιδιωτικών συμφερόντων στη «δημόσια εξουσία», η ιλιγγιώδης ανάπτυξη του «δημοσιο-ιδιωτικού» τομέα μέσα από τη μηχανική των δημοσίων συμβάσεων και, τελικώς, το ζήτημα της διαφθοράς και της νέας καταστολής ως ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του νέου κράτους.
Στη μικρή καταληκτική ενότητα με τίτλο «Τι (μπορούμε) να κάνουμε με τη Διακυβέρνηση;» συζητά τη διακυβέρνηση 2015-19 εξάγοντας πολύ λεπτά και κρίσιμα συμπεράσματα. Για πολλούς λόγους και ειδικά εφόσον δεν υπήρξε μια υποστήριξη της «διακυβέρνησης» από τα κάτω, τότε αυτή δεν εμπίπτει στην τυπολογία μιας «αριστερής διακυβέρνησης» παρά τα ορισμένα θετικά που κατόρθωσε.
Κυριαρχία χωρίς κυριαρχούμενους;
Το τρίτο κεφάλαιο ασχολείται με το ζήτημα της ηγεμονίας, της αναπαραγωγής της κυρίαρχης ιδεολογίας στο σύγχρονο κράτος. Ανιχνεύονται οι πολιτικές κατακερματισμού των κοινωνικών – ταξικών υποκειμένων που εφάρμοσε συστηματικά ο νεοφιλελευθερισμός. Ανασυστήνει τις φάσεις της ιδεολογικής επικράτησης του νεοφιλελευθερισμού μέσα από το σχήμα της μετάβασης από το συλλογικό στο ατομικό. Πρόκειται, βέβαια, για μια συνήθη θεωρητική επιλογή φραγκφουρτιανής προέλευσης, που, κατά τη γνώμη μας, αντιμετωπίζει αρκετά μονοσήμαντα τους μετασχηματισμούς των κοινωνικών σχέσεων και των μορφών του κοινωνικού δεσμού. Ενότητες κατακερματίζονται, αλλά νέες φτιάχνονται την ίδια στιγμή. Το πρόβλημα με το σχήμα της συνεχούς εξατομίκευσης έγκειται στο ότι αναπαράγει μια έννοια της ιδεολογικής κυριαρχίας χωρίς ιδεολογική παραγωγή από τους κυριαρχούμενους. Διαθέτουμε σήμερα πιο πλούσια διαλεκτικά σχήματα με βάση τις διατομικές προσεγγίσεις για την ιδεολογική κυριαρχία και η συζήτηση θα εξελιχθεί.
Το υπόλοιπο μέρος αφιερώνεται στην ανάλυση του αμιγώς αντιπροσωπευτικού μηχανισμού του κράτους, δηλαδή των πολιτικών κομμάτων και του κομματικού συστήματος ως ολιγοπωλιακών «καρτελοποιημένων» οργανισμών. Φωτίζεται, έτσι, η κρίση της δημοκρατίας ως αλλαγή υποδείγματος ταξικής κυριαρχίας.
Για μια σκέψη εντός/εκτός του κράτους
Όπως μπορεί να παρατηρήσει κανείς, και στα τρία μέρη συνδυάζεται μια θεωρητική ανανέωση με ισχυρή τροφοδότηση από την εμπειρία των μετασχηματισμών του κράτους και ειδικά την περίοδο της «αριστερής διακυβέρνησης». Το έργο θέτει εμπράκτως ένα σημαντικό φιλοσοφικό και πολιτικό ερώτημα: πώς παίρνεις απόσταση για να το σκεφτείς από ένα εγχείρημα, στο οποίο συμμετείχες εντατικά από σημαντικές θέσεις ευθύνης; Πώς μπορείς να σκεφτείς για το κράτος μέσα αλλά απ’ έξω;
Το έργο διαθέτει επιστημονική αυστηρότητα, απαλλαγμένη από ιμπρεσιονιστικές (αυτο)βιογραφικές αναφορές επικοινωνιακού τύπου. Συνδυάζει, με σπάνια ικανότητα, τη θεωρητική και πολιτική εμπειρία χωρίς να ανάγεται η μία στην άλλη. Εμβολιάζει τη θεωρητική συζήτηση με μια θεωρία του «κράτους που εφαρμόζεται». Ο Βερναρδάκης, ένα καθαρόαιμο πολιτικό όν, προσφέρει ένα πολύ χρήσιμο έργο στο, σύμφωνα με το κατά τον Αλτουσέρ μάθημα από τον Μακιαβέλι, ενδιάμεσο επίπεδο γενικότητας: προβαίνει στις απαραίτητες θεωρητικές αφαιρέσεις κάνοντας την ίδια στιγμή συγχρόνως την αντίστροφη κίνηση με «ένα άλμα» προς το πραγματικό – a la cosa, προς τις πολιτικές πρακτικές.
Θυμάμαι ένα υψηλό στέλεχος του ΣΥΡΙΖΑ στον τομέα Οικονομικών που δεν συμμετείχε τελικά στην κυβέρνηση, να απαντά μπροστά σε εκείνες τις δυσκολίες: «Τι μπορεί να κάνει ένας υπουργός;». Θεωρώ έκτοτε την απορία αυτή ως αυθεντικό ερώτημα προς απάντηση από μια θεωρία του κράτους. Στο παρόν βιβλίο ένας άνθρωπος που είχε την εμπειρία της συμμετοχής στην κυβέρνηση ανασκοπεί εκ των υστέρων εξίσου αυθεντικά τη διαδρομή. Αλλά πάντοτε μια διαδρομή, ακόμη και αν φαίνεται να καταλήγει στο ίδιο σημείο, έχει ήδη προσθέσει κάτι σημαντικό.
