Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών στις 25 Νοεμβρίου, μιλάμε με την Ινές Λεσκάι, επικεφαλής του Αλβανικού Δικτύου Ενδυνάμωσης των Γυναικών (AWEN) και μία από τις σημαντικότερες φωνές του φεμινιστικού κινήματος στην Αλβανία, για το πώς ενισχύονται οι πατριαρχικές αντιλήψεις και πρακτικές στη γειτονική χώρα, για το πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί η έμφυλη βία, και για τις διεκδικήσεις του φεμινιστικού κινήματος.
Ποιες είναι οι κυριότερες μορφές βίας που υφίστανται οι γυναίκες στην Αλβανία;
Όλες οι μορφές έμφυλης βίας είναι παρούσες στην Αλβανία, αλλά η σωματική και η ψυχολογική βία παραμένουν οι πιο διαδεδομένες. Σύμφωνα με μελέτη του ΟΗΕ, μία στις δύο γυναίκες στην Αλβανία έχει βιώσει τουλάχιστον μία μορφή βίας με βάση το φύλο στη διάρκεια της ζωή της. Κάθε χρόνο τα αλβανικά δικαστήρια εκδίδουν περισσότερες από 4.000 εντολές προστασίας, γεγονός που αντικατοπτρίζει τη σοβαρότητα και την κλίμακα του προβλήματος. Εκτός από τη σωματική βία, οι γυναίκες αντιμετωπίζουν επίσης οικονομική, συναισθηματική και σεξουαλική βία, και ολοένα και μεγαλύτερη βία στον κυβερνοχώρο.
Ποιοι λόγοι/παράγοντες συμβάλλουν στην ενίσχυση των πατριαρχικών αντιλήψεων και πρακτικών;
Είναι αρκετοί οι παράγοντες που συνεχίζουν να αναπαράγουν και να ενισχύουν τους πατριαρχικούς κανόνες. Οι πατριαρχικές νόρμες στην Αλβανία ενισχύονται από πολιτισμικούς, κοινωνικούς, οικονομικούς και θεσμικούς παράγοντες που αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους. Τα παραδοσιακά πρότυπα, που είναι βαθιά ριζωμένα, εξακολουθούν να επιβάλλουν αυστηρούς ρόλους των φύλων, που καθορίζουν τις προσδοκίες για το πώς πρέπει να συμπεριφέρονται οι γυναίκες και οι άνδρες, και εμποδίζουν την ανεξαρτησία των γυναικών τόσο στην ιδιωτική όσο και στη δημόσια σφαίρα. Από την πρώιμη παιδική ηλικία, τα κορίτσια και τα αγόρια διδάσκονται διαφορετικά και οι προσδοκίες απέναντί τους διαφέρουν επίσης. Συχνά διδάσκονται ότι ορισμένες συμπεριφορές, ευθύνες και φιλοδοξίες είναι ή δεν είναι «κατάλληλες» για το φύλο τους. Με αυτόν τον τρόπο, η ιεραρχία και η ανισότητα ενισχύονται καθώς μεγαλώνουν. Πολλές γυναίκες εξακολουθούν επίσης να παραμένουν οικονομικά εξαρτημένες από τις οικογένειες ή τους άντρες μέλη της οικογένειάς τους, μια πραγματικότητα που περιορίζει τη βούληση λήψης αποφάσεων και, το πιο σημαντικό, καθιστά πολύ πιο δύσκολο για αυτές να εγκαταλείψουν κακοποιητικές σχέσεις ή να επιλέξουν μόνες τους ασφαλέστερες συνθήκες διαβίωσης. Οι θεσμικές αδυναμίες, συμπεριλαμβανομένης της αργής, ασυνεπούς, ή ακόμη και της έλλειψης αντίδρασης από την αστυνομία, τις κοινωνικές υπηρεσίες και τα δικαστήρια, αποθαρρύνουν περισσότερο τις γυναίκες από το να καταγγέλλουν τη βία και να αναζητούν βοήθεια, και επιτρέπουν στην πατριαρχική νοοτροπία να παραμένει αδιαμφισβήτητη. Επίσης, η κακοποιητική συμπεριφορά συχνά υποβαθμίζεται ή δικαιολογείται μέσα στην οικογένεια ή στην κοινωνία, κανονικοποιώντας τη βία. Στα παραπάνω να προσθέσω και τα μέσα ενημέρωσης, που πολύ συχνά διαμορφώνουν τις αντιλήψεις του κοινού με τρόπους που υποστηρίζουν τις ανισότητες και αναπαράγουν επικίνδυνα στερεότυπα φύλου αντί να τα αμφισβητούν, και συμβάλλουν σε αυτές τις δυναμικές. Τους τελευταίους μήνες στην Αλβανία έχουμε γίνει μάρτυρες μιας αύξησης των κινημάτων κατά του φύλου, που χαρακτηρίζονται από πολιτικές πρωτοβουλίες και κοινωνικές συζητήσεις οι οποίες αμφισβητούν την ποικιλομορφία των φύλων και τα σχετικά δικαιώματα. Εκπρόσωποι και ακτιβιστές οργανώσεων για τα δικαιώματα των γυναικών και των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων έχουν δεχθεί επιθέσεις από πολιτικούς ηγέτες και από διαδικτυακά μέσα ενημέρωσης που δημοσιεύουν τις φωτογραφίες τους, ονόματα και προσωπικά τους δεδομένα στο διαδίκτυο. Η ρητορική μίσους και η παραπληροφόρηση ακολούθησαν τις επιθέσεις. Όλοι αυτοί οι παράγοντες μαζί σχηματίζουν ένα ισχυρό σύστημα που συνεχίζει να αναπαράγει και να ενισχύει τα πατριαρχικά συστήματα σε όλη τη χώρα.
Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί η μάτσο κουλτούρα και η έμφυλη βία στην Αλβανία;
Η αντιμετώπιση της φαλλοκρατικής κουλτούρας και της έμφυλης βίας απαιτεί μακροπρόθεσμες και συντονισμένες προσπάθειες που λειτουργούν παράλληλα στην εκπαίδευση, στις κοινότητες και στους θεσμούς στο σύνολό τους. Η εισαγωγή της εκπαίδευσης σε θέματα φύλου από μικρή ηλικία στο σχολείο είναι ζωτικής σημασίας για την αμφισβήτηση επιβλαβών προτύπων και στερεοτύπων, βοηθώντας και υποστηρίζοντας τους νέους ανθρώπους να βελτιώσουν την κατανόηση των σχέσεων, των δικαιωμάτων και της ισότητας. Ταυτόχρονα, πρέπει να ενισχυθούν θεσμοί όπως η αστυνομία, τα δικαστήρια, οι κοινωνικές υπηρεσίες, οι εισαγγελίες και η υγειονομική περίθαλψη, για να διασφαλιστεί ότι η απάντηση σε όλες τις μορφές βίας θα είναι αποτελεσματική και έγκαιρη. Η οικονομική ενδυνάμωση των γυναικών διαδραματίζει επίσης ουσιαστικό ρόλο, καθώς η οικονομική αυτονομία τους μειώνει την ευαλωτότητά τους στη βία και βελτιώνει την ικανότητά τους να λαμβάνουν ανεξάρτητες αποφάσεις. Οι εκστρατείες ευαισθητοποίησης των πολιτών είναι επίσης απαραίτητες για να αλλάξουν οι γενικές κοινωνικές στάσεις γύρω από την αρρενωπότητα, τη βία και την εξουσία, ενώ παράλληλα προσπαθούν να εμπλέξουν ενεργά τους άνδρες και τα αγόρια ως συμμάχους. Επιπλέον, είναι απαραίτητη η μεγαλύτερη υποστήριξη των καταφυγίων, των ΜΚΟ, των ακτιβιστών και των υπερασπιστών των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, καθώς φέρουν τη μεγαλύτερη ευθύνη για την παροχή βοήθειας, προστασίας και μακροπρόθεσμης υποστήριξης στα θύματα.
Πώς αποτιμάς τον νέο νόμο για την ισότητα των φύλων που ψηφίστηκε την προηγούμενη εβδομάδα, και από ποιους παράγοντες θεωρείς ότι θα εξαρτηθεί η εφαρμογή του; Δεδομένων των έντονων αντιδράσεων που έχει προκαλέσει, ποια προβλήματα μπορεί να υπάρξουν από εδώ και μετά;
Ο πραγματικός αντίκτυπός του, φυσικά, θα εξαρτηθεί από την πρακτική εφαρμογή τόσο σε εθνικό όσο και σε τοπικό επίπεδο, την επαρκή κατάρτιση του προϋπολογισμού, την ισχυρή πολιτική δέσμευση και βούληση, και την κατάλληλη εκπαίδευση των θεσμικών οργάνων που συχνά δεν γνωρίζουν τη νομοθεσία και είναι ανοιχτοί στην παραπληροφόρηση. Ωστόσο, η έντονη αντίδραση που έχει ήδη προκύψει αποτελεί ένδειξη πολλών μελλοντικών προκλήσεων, συμπεριλαμβανομένης της μεγάλης παρερμηνείας του νόμου, η οποία συχνά τροφοδοτείται από πολιτικές ομάδες, μέσα ενημέρωσης, συντηρητικές οργανώσεις και διάφορες μορφές παραπληροφόρησης, που έχουν χειραγωγήσει την κοινή γνώμη και έχουν εντείνει την κοινωνική πόλωση. Αυτό το κλίμα μπορεί να δημιουργήσει μία αντίσταση, ιδιαίτερα σε πιο παραδοσιακές κοινότητες, και μπορεί τελικά να επιβραδύνει την εφαρμογή του νόμου και να διακινδυνεύσει τη μείωση της εμπιστοσύνης του κόσμου στη διαδικασία.
Ποια είναι σήμερα η κατάσταση του φεμινιστικού κινήματος στην Αλβανία, και ποια είναι τα κυριότερα προβλήματα που αντιμετωπίζετε;
Το φεμινιστικό κίνημα στην Αλβανία γίνεται όλο και πιο ορατό και ενεργό τα τελευταία χρόνια, διαδραματίζοντας ζωτικό ρόλο στην ευαισθητοποίηση της κοινωνίας, στην καταπολέμηση της έμφυλης βίας και των διακρίσεων, και στην υπεράσπιση των δικαιωμάτων των γυναικών σε όλη τη χώρα. Ωστόσο, παρά την αυξανόμενη παρουσία του, οι οργανώσεις και το κίνημα συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν σημαντικά εμπόδια. Οι γυναικείες οργανώσεις, οι ακτιβίστριες και οι φεμινίστριες βιώνουν επίσης συχνές δημόσιες και διαδικτυακές επιθέσεις, ειδικά τους τελευταίους μήνες, όπου στοχοποιούνται, στιγματίζονται και χλευάζονται, αντανακλώντας τη βαθιά ριζωμένη πατριαρχική νοοτροπία μέσα στην κοινωνία. Η έλλειψη οικονομικών πόρων παραμένει ένα άλλο σημαντικό εμπόδιο, περιορίζοντας την ικανότητα πολλών οργανώσεων και ακτιβιστριών να εφαρμόσουν μακροπρόθεσμα προγράμματα, να παρέχουν βιώσιμη υποστήριξη σε επιζήσασες, και να επεκτείνουν την εμβέλειά τους, συμπεριλαμβανομένων των απομακρυσμένων και αγροτικών περιοχών. Οι θεσμικές προκλήσεις και τα γραφειοκρατικά ζητήματα και εμπόδια περιπλέκουν περαιτέρω το έργο τους, καθώς πολλοί δημόσιοι θεσμοί αργούν να αντιδράσουν, να συνεργαστούν, ή δεν διαθέτουν την τεχνογνωσία σε θέματα φύλου που απαιτείται για την υποστήριξη φεμινιστικών πρωτοβουλιών. Επιπλέον, η ισχυρή κοινωνική πίεση παραμένει, καθώς ο φεμινιστικός ακτιβισμός συχνά παρερμηνεύεται, σκόπιμα παραποιείται, ή απεικονίζεται αρνητικά στον δημόσιο λόγο, ειδικά από τις πιο συντηρητικές κοινότητες. Παρόλα αυτά, το φεμινιστικό κίνημα παραμένει μια βασική δύναμη για την κοινωνική πρόοδο στην Αλβανία, προωθώντας επανειλημμένα ζητήματα όπως η καταπολέμηση της έμφυλης βίας σε όλες τις μορφές, η υπεράσπιση των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων, η προώθηση της οικονομικής και πολιτικής ισότητας, και η υπεράσπιση της κοινωνικής δικαιοσύνης.
Φωτογραφία: Pexels / Anete Lusina
