Η Κατερίνα Λαμπρινού εντοπίζει ένα τοπίο ρευστοποίησης από τα πάνω για την κυβέρνηση της ΝΔ, η οποία πια με την πολιτική της οδηγεί ψηφοφόρους σε συνειδητή αποχή. Το ΠΑΣΟΚ και ο ΣΥΡΙΖΑ, από την άλλη, αδυνατούν να παρουσιάσουν κυβερνητική πρόταση, και επομένως να ανακάμψουν, ενώ η κίνηση Τσίπρα, όπως εκτιμά η Κ. Λαμπρινού δημιουργεί ζυμώσεις, για το πώς λύνεται το μπλοκάρισμα στην εκπροσώπηση.
Φωτο: Τατιάνα Μπόλαρη / Eurokinissi
Από τα έξι χρόνια που κυβερνά η Νέα Δημοκρατία τα πέντε ήταν μπροστά σε μια κινηματική στασιμότητα. Τελευταία, αυτή η περίοδος της ακινησίας κάμπτεται, μία με τα Τέμπη, μία με το 13ωρο, μία με την Παλαιστίνη. Τι άλλαξε;
Έχει σημασία, νομίζω, να ξεκινήσουμε από το κυβερνητικό επίπεδο. Φαίνεται να έχουν δημιουργηθεί ρήγματα στο εσωτερικό της Νέας Δημοκρατίας ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων κυβερνητικών επιλογών, τη γενική αίσθηση αναποτελεσματικότητας και φυσικά τα διαδοχικά σκάνδαλα. Το αφήγημα του επιτελικού κράτους, που στηρίχθηκε στην υπόσχεση μιας συγκεντρωμένης άρα αποτελεσματικής εξουσίας μετά το μνημονιακό χάος, έχει χάσει πλήρως τη δυναμική του. Παράλληλα, η στροφή της ΝΔ στη μεσαία τάξη δεν μπορεί να λειτουργήσει όταν σε επίπεδο αγοραστικής δύναμης και ποιότητας ζωής, η Ελλάδα είναι εξαιρετικά χαμηλά σε όλους τους δείκτες. Η σημερινή κατάσταση χαρακτηρίζεται από ένα μπλοκάρισμα: συλλογικά και ατομικά δεν υπάρχει προσδοκία βελτίωσης της κατάστασης. Τέλος, η εξωτερική πολιτική –ιστορικά πυλώνας νομιμοποίησης των δεξιών κυβερνήσεων– παραπέμπει όπως και να το δει κανείς σε «αποτυχία». Όλα αυτά συνθέτουν ένα τοπίο ρευστοποίησης «από τα πάνω». Δεν υπάρχει κυβερνητικό αφήγημα ή σχέδιο που λειτουργεί ή πείθει ότι θα λειτουργήσει.
Η καθημερινότητα ήταν το ατού της κυβέρνησης. Φαίνεται πως όχι μόνο δεν μπορεί να λύσει τα προβλήματα του κόσμου, αλλά οξύνονται με τις πολιτικές που εφαρμόζει. Είναι η πρώτη φορά που το πακέτο της ΔΕΘ όχι μόνο δεν έτυχε υποδοχής, αλλά απορρίφθηκε. Βλέπουμε να αποδοκιμάζονται δημόσια πολιτικοί στις περιοδείες τους. Τι επιπλοκές φέρνει στην κυβέρνηση ο παράγοντας της καθημερινότητας;
Η απόσταση ανάμεσα στο επικοινωνιακό αφήγημα της κυβέρνησης, ότι η οικονομία πάει καλά, και στην βιωμένη πραγματικότητα έχει παγιωθεί. Αυτό παράγει συναισθήματα –θυμό, απόγνωση, απογοήτευση– αλλά όχι απαραίτητα μια γραμμική πολιτικοποίηση όπως την έχουμε στο μυαλό μας. Κατά κανόνα φαίνεται να οδηγεί σε αποχή, όχι τόσο ή μόνο με την παραδοσιακή απόχρωση της αδιαφορίας για την πολιτική, αλλά σε συνειδητή αποχή, σε αποδοκιμασία του πολιτικού συστήματος, είτε σε μια κινητικότητα μεταξύ κομμάτων, εν είδει πειραματισμού, ελάχιστα ιδεολογικοποιημένη.
Όταν μιλάμε για κινητοποίηση ή κινήματα πάντα το μυαλό μας πάει προς τα αριστερά…
Όχι πια. Δεν επιβεβαιώνεται από την πραγματικότητα αυτός ο συνειρμός. Η κινητοποίηση και η διαμαρτυρία όλο και περισσότερο συνδέονται με αντιπολιτικές επιλογές. Άλλωστε, επιμένω ότι η αποχή αποκτά όλο και περισσότερο ενεργητικό περιεχόμενο, είναι συνειδητή έκφραση δυσαρέσκειας απέναντι σε όλες τις διαθέσιμες εναλλακτικές. Θα πρέπει, ωστόσο, να σημειώσουμε και κάτι ακόμη: η Ελλάδα δύσκολα θα παραμείνει εκτός της ευρύτερης ευρωπαϊκής-διεθνούς τάσης ανόδου της ακροδεξιάς.
Ευτυχώς δεν υπάρχει, ακόμα τουλάχιστον, μια ενιαία ηγεσία στην ακροδεξιά.
Η παρεμβατική ακροδεξιά δεν χρειάζεται απαραίτητα κόμμα ή ηγέτη πια. Λειτουργεί αποκεντρωμένα, μέσα από διαδικτυακές ομάδες ή δικτυώσεις σε πλατφόρμες, με επίκεντρο διάφορες θεματικές ευκαιρίες, από τα εμβόλια έως τη συνεπιμέλεια και από το άσυλο έως την αλληλεγγύη στην Παλαιστίνη, κατά καιρούς και με περάσματα από το hate speech (λόγο μίσους) σε πραγματική φυσική βία κυρίως εναντίον μεταναστών ή τρανς. Το ιδεολογικό υπόστρωμα είναι υπαρκτό και ορατό πλέον στις ζωές μας.
Και γίνεται γρήγορα πια, θα πρόσθετα. Ο Πάρις Ρούπος απολύθηκε από τη δουλειά του γιατί το απαίτησαν διαδικτυακά ομάδες ακροδεξιών. Και αυτό αντιγράφηκε από το πώς αντιμετώπισε η ακροδεξιά των ΗΠΑ τη δολοφονία του Τσάρλι Κερκ, που απαιτεί από όσους δεν την καταδικάσουν να απολύονται από τη δουλειά τους.
Δεν πρόκειται πια για «εισαγωγή» φαινομένου από το εξωτερικό. Οι πρακτικές είναι ενιαίες και παγκόσμιες. Ακροδεξιές ψηφιακές ομάδες ασκούν στοχευμένη πίεση με όρους λιντσαρίσματος. Στην περίπτωση του Κερκ, ωστόσο, το εντυπωσιακό είναι ότι αυτού του τύπου η ακροδεξιά πίεση είναι συστημική, προέρχεται από την κυβέρνηση.
Η ΝΔ επιχειρεί μια νέα πόλωση, κάνοντας λόγο για «κόμματα του ξυλόλιου», επιτίθεται συνεχώς έμμεσα ή άμεσα σε όσους παίρνουν θέση για το κρατικό έγκλημα στα Τέμπη. Αυτή η στρατηγική αποδίδει;
Αν δούμε την περίπτωση της απεργίας πείνας του Πάνου Ρούτσι, στελέχη της ΝΔ –όπως ο Νίκος Δένδιας ή η Ντόρα Μπακογιάννη– προσπάθησαν να αναγνωρίσουν το αίτημα των γονιών. Διατηρούν μια επαμφοτερίζουσα στάση, όχι τόσο μετωπική πια, καθώς η κοινωνική πίεση γύρω από το θέμα των Τεμπών μπορεί να πάρει απροσδιόριστη διάσταση. Αυτό που εντυπωσιάζει, όμως, είναι ο τρόπος με τον οποίο η κυβέρνηση χειρίζεται τα σκάνδαλα, όπως αυτό του ΟΠΕΚΕΠΕ. Έστησαν μια εξεταστική επιτροπή περισσότερο για τα μάτια του κόσμου· κι ακόμη κι εκεί, επιδίδονται σε πρωτοφανείς μεθοδεύσεις. Αδυνατούν να λειτουργήσουν στοιχειωδώς δημοκρατικά σε θεσμικό επίπεδο – κάτι που δεν αφορά μόνο τη διαχείριση ενός σκανδάλου, αλλά αγγίζει τον πυρήνα της πολιτικής κουλτούρας της σύγχρονης Δεξιάς.
Προσπαθεί να κανονικοποιήσει τη διαφθορά; Να εμφανιστεί ως φυσική προέκταση του κομματικού συστήματος.
Το επιχείρημα της συστημικής διαφθοράς έχει, όντως, παραδοσιακά κοινό. Εδώ όμως το εντυπωσιακό είναι ότι η ΝΔ στρέφεται ανοιχτά ενάντια στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, ενώ ομνύει, θεωρητικά, στον ευρωπαϊσμό και στα χρόνια των μνημονίων υπεραμυνόταν των ευρωπαϊκών ελίτ που «θα μας έκαναν ανθρώπους». Υπάρχει κάτι εδώ. Ένα σύστημα διακυβέρνησης που καταφεύγει στη θεσμική υπονόμευση για να επιβιώσει. Αυτό πλέον υπερβαίνει την επικοινωνία. Το σύστημα διακυβέρνησης συνομιλεί με τον τραμπισμό – με την απαξίωση των θεσμών, την επίθεση στους ελεγκτικούς μηχανισμούς και την περιφρόνηση του κοινοβουλευτικού κανόνα. Η αδυναμία της ΝΔ να λειτουργήσει με δημοκρατικό τρόπο στη Βουλή δεν είναι απλώς δείγμα αυταρχισμού, αλλά σύμπτωμα της μετατόπισης στην τραμπική ατζέντα.
Μπορεί να διαμορφωθεί ένα αντιΝΔ μέτωπο, που να προκαλέσει ανατροπές; Τα κόμματα της αντιπολίτευσης μπορούν να παίξουν αυτόν τον ρόλο;
Υπάρχει αντιΝΔ μέτωπο. Αυτό ωστόσο δεν αρκεί. Τα κόμματα της αντιπολίτευσης έχουν μια αμηχανία που σχετίζεται με το ποιος είναι ο ρόλος ενός κόμματος που δεν κυβερνά. Και αυτό έχει να κάνει με κάτι βαθύτερο, την κρίση του κομματικού φαινομένου που σίγουρα δεν είναι ελληνική αποκλειστικά. Το κόμμα για την Αριστερά και για τη σοσιαλδημοκρατία δεν ήταν απλώς όχημα. Ήταν τρόπος οργάνωσης του κοινωνικού. Το δείχνει ωραία η πρόσφατη ταινία για τον Μπερλινγκουέρ. Αυτό έχει χαθεί για αντικειμενικούς λόγους. Δεν υπάρχει δυνατότητα αναβίωσης στη συνθήκη του 21ου. Το κενό δεν παράγει σαφή ρόλο. Και αυτό που μένει είναι η αμηχανία.
Το ΠΑΣΟΚ και ο ΣΥΡΙΖΑ δεν έχουν βηματισμό. Το ένα μοιάζει ακέφαλο και το άλλο διαλύεται στις εσωκομματικές του αντιθέσεις. Πώς να πάρει προβάδισμα ένα από τα δύο;
Σε κάθε φάση διακυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ ή του ΣΥΡΙΖΑ, μπορούσε ο καθένας μας να συμπυκνώσει σε μια πρόταση την πρότασή τους. Στο ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου η διεύρυνση του ρόλου του κράτους. Του Κώστα Σημίτη ο συγχρονισμός με την Ευρώπη. Του Γιώργου Παπανδρέου η ποιότητα ζωής με έμφαση στην πράσινη ανάπτυξη. Στον ΣΥΡΙΖΑ του Αλέξη Τσίπρα η ανάγκη για μια διαφορετική διαχείριση της μνημονιακής πολιτικής. Σήμερα, δεν μπορούμε να περιγράψουμε με μία φράση τη βασική ουσία της πρότασης ούτε του ενός ούτε του άλλου. Κι αυτό γιατί, στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει. Δεν υπάρχει πυρήνας κυβερνητικής πρότασης. Κανείς δεν ανακάμπτει έτσι.
Η κίνηση Τσίπρα να παραιτηθεί από βουλευτής και να προχωρήσει σε αυτόνομη πορεία αλλάζει το πολιτικό παιχνίδι; Μπορεί χωρίς κόμμα, χωρίς προσωπικότητες, χωρίς κοινωνική στήριξη να σταθεί;
Όλα αυτά μένει να τα δούμε. Ο Τσίπρας παραμένει, αντικειμενικά, ένας σημαντικός πολιτικός παίκτης, τον οποίο τμήμα της κοινωνίας αναγνωρίζει ως τέτοιον. Για να κριθεί, όμως, ως επικεφαλής σχηματισμού, θα πρέπει να περάσει στο επόμενο βήμα. Προς το παρόν, επιλέγει την πολυσυλλεκτική απεύθυνση. Μιλά στο συνέδριο του Economist μετριοπαθώς κεντρώα, επιβεβαιώνοντας ότι είναι συστημικός παίκτης. Από την άλλη, με την αποχώρησή του από τη Βουλή, επιχειρεί να δείξει στοιχεία αντισυστημισμού, συνομιλώντας με το κοινό των Τεμπών και ευρύτερα με πολίτες που νιώθουν αποξενωμένοι από την πολιτική τάξη. Απευθύνεται όμως και στο δυναμικό των αριστερών κομμάτων ως πιθανούς συνοδοιπόρους του. Την έχει ξαναχρησιμοποιήσει αυτή την τακτική. Δεν προδιαθέτει για κάτι καινούργιο. Νομίζω ότι προς το παρόν δίνει υπερβολικό βάρος στην ανάγκη να χρησιμοποιήσει λέξεις με απήχηση πχ. πατριωτισμός, κλεπτοκρατία· να ικανοποιήσει δηλαδή μια φανταστική πλειοψηφία όπως τη φτιάχνουν οι μετρήσεις. Αυτό όμως δεν είναι πρωτότυπο. Και αν μείνει έτσι, πιθανά να μην είναι και πειστικό.
Θα προκαλέσει θεωρείς εξελίξεις η κίνηση Τσίπρα σε κόμματα της αντιπολίτευσης και δη σε κόμματα της Αριστεράς;
Εννοείται. Πρόκειται για μια κίνηση που έρχεται να απαντήσει –ή τουλάχιστον να συνομιλήσει– με το βασικό πρόβλημα της παρούσας πολιτικής συγκυρίας: το μπλοκάρισμα στην εκπροσώπηση. Σε αυτή τη συνθήκη, όποιος σημαντικός παίκτης ρίχνει ένα χαρτί στο τραπέζι αναπόφευκτα δημιουργεί ζύμωση. Στην περίπτωση του Τσίπρα, καταρχήν και καταρχάς στον ΣΥΡΙΖΑ ο οποίος μπορεί ανά πάσα στιγμή να ρευστοποιηθεί.
Η κίνηση Τσίπρα θα έχει αντίκτυπο και στα μονοπρόσωπα κόμματα, όπως η Πλεύση Ελευθερίας;
Η κίνηση Τσίπρα επιχειρεί να απαντήσει και στο ποιος ηγέτης μπορεί να ενώσει την αντιπολίτευση απέναντι στον Μητσοτάκη. Το αίτημα για έναν ισχυρό ηγέτη πέρα από τις παραδοσιακές διαχωριστικές γραμμές δεξιάς και αριστεράς είναι υπαρκτό. Ας μην ξεχνάμε ότι ο ΣΥΡΙΖΑ διαλύθηκε με επίδικο αυτό το αίτημα μόλις πριν δύο χρόνια. Γι’ αυτό και τα αρχηγοκεντικά-προσωποπαγή κόμματα, όπως η Πλεύση Ελευθερίας, το κόμμα Κασσελάκη δεν είναι ασφαλή.
Τι διδάγματα παίρνουμε από το κίνημα αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη; Το πώς οργανώθηκε δείχνει τον δρόμο και στα κόμματα νέου τύπου;
Τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα, σε αντίθεση με τη Γαλλία ή τις ΗΠΑ, καταγράφεται κινηματική κάμψη. Πριν είκοσι χρόνια ένας παγκόσμιος ακτιβισμός όπως αυτός του Sumud Flotilla, και μάλιστα σε πολύ μεγαλύτερη έκταση, θα ήταν αυτονόητος. Για να μείνω στο ερώτημα ωστόσο, δεν θα έλεγα ότι το κίνημα αλληλεγγύης στην Παλαιστίνη συνεισφέρει μια ριζική καινοτομία στη μορφή ή στην οργάνωση. Αξιοποιεί γνωστούς τρόπους και πόρους οργάνωσης, επικαιροποιεί ένα καίριο στοιχείο του αντιπαγκοσμιοποιητικού: τον εναλλακτικό διεθνή συντονισμό, και επαναφέρει στο προσκήνιο συμβολισμούς που είχαν ατονήσει όπως η διεθνική αλληλεγγύη. Η σχέση ή ακόμα και η συνάρθρωση κομμάτων-κινημάτων δεν είναι νέα. Στον χώρο της Αριστεράς δε, η σχέση κομμάτων και κινημάτων υπήρξε ιστορικά αμφίδρομη και αμοιβαία: ανανέωσης, γείωσης, αλληλοτροφοδότησης, μεσολάβησης, εκπροσώπησης. Θα ήμουν πολύ επιφυλακτική όμως για το κατά πόσο η κομματικοποίηση ενός κινήματος, πόσο μάλλον ενός κινήματος αλληλεγγύης, είναι η δόκιμη απάντηση στο πρόβλημα της πολιτικής οργάνωσης. Η αυτονομία των κινημάτων έχει την αυταξία της. Αν κάτι έχουν να μάθουν τα κόμματα από τα κινήματα, είναι η αξία της πράξης.
