Με αφορμή την επέτειο των 800 χρόνων από τη συγγραφή της Μεγάλης Χάρτας αναδύεται το αίτημα για μια νέα Χάρτα του Πρεκαριάτου
Η επέτειος των 800 χρόνων από τη σύνταξη της Μεγάλης Χάρτας (Magna Carta) θα εορταστεί με τυμπανοκρουσίες και κομπασμούς. Ο Ντέιβιντ Κάμερον, που παραδέχτηκε σε αμερικάνικη τηλεοπτική εκπομπή ότι δεν ξέρει τι σημαίνει «magna carta», έχει ήδη αρχίσει να διεκδικεί τα δικαιώματα της κληρονομιάς της, με σωβινιστικά σχόλια για τις βρετανικές αξίες. Θα έπρεπε να είναι πιο προσεκτικός. Υπάρχουν πολλά στις δύο χάρτες που αποτέλεσαν το πρόπλασμα της Μεγάλης Χάρτας -τη Χάρτα των Ελευθεριών και τη Χάρτα των Δασών, ίσως την πρώτη οικολογική χάρτα στην Ιστορία- τα οποία η Αριστερά μπορεί και χρειάζεται να χρησιμοποιήσει, ιδιαίτερα αυτή που έχει οικολογικές ανησυχίες.
Πέρυσι, στον «Guardian», ο Όουεν Τζόουνς, αφού άσκησε κριτική στον Ντ. Κάμερον για τις παρατηρήσεις του σχετικά με τις βρετανικές αξίες, υποστήριξε ότι η Μεγάλη Χάρτα «είναι αμελητέας σημασίας για το μέσο βρετανό πολίτη». Ωστόσο, αυτή αποτέλεσε το προηγούμενο, ως η πρώτη ταξικά βασισμένη δέσμη αιτημάτων για ελευθερίες, που ακολουθήθηκε από τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων το 1689, την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου το 1948 και ενέπνευσε τη Γαλλική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και το Αμερικανικό Σύνταγμα.
Το καθένα από αυτά ενσωματώνει ένα μανιφέστο της αναδυόμενης τάξης κάθε εποχής, με νέες προτεραιότητες. Αυτός είναι ο λόγος που σήμερα χρειαζόμαστε μια Χάρτα του Πρεκαριάτου, που να διέπεται από τις ανασφάλειες και τις επιθυμητές ελευθερίες των επισφαλώς διαβιούντων, συμπεριλαμβανομένης μιας αναγέννησης των πολιτικών, πολιτιστικών, κοινωνικών και οικονομικών δικαιωμάτων του κάθε πολίτη.
Tου Γκάι Στάντινγκ*
Η Μεγάλη Χάρτα πρέπει πάντα να διαβάζεται σε συνδυασμό με τη Χάρτα των Δασών, που εξασφάλιζε το δικαίωμα στα κοινά αγαθά της βόσκησης, του ψαρέματος, του νερού και των καυσόξυλων, όλα ζωτικά για τον απλό λαϊκό άνθρωπο. Επρόκειτο για μια ριζοσπαστική αναγνώριση του δικαιώματος στα κοινά αγαθά και την αναπαραγωγική εργασία. Σήμερα, χρειαζόμαστε μια εκστρατεία αναζωογόνησης των κοινών αγαθών, που να αναχαιτίσει τις ιδιωτικοποιήσεις που διαδοχικές κυβερνήσεις θέσπισαν.
Ωστόσο, ίσως πιο σημαντικό από οτιδήποτε άλλο, είναι ότι η Μεγάλη Χάρτα κατοχύρωνε μια αρχή για τη βρετανική δικαιοσύνη, που οι πρόσφατες κυβερνήσεις Εργατικών και Συντηρητικών αντιμετώπισαν με περιφρόνηση και καταχράστηκαν με ατιμωρησία. «Ένας ελεύθερος άνθρωπος δεν πρέπει να υπόκειται κυρώσεις για ένα ασήμαντο αδίκημα, εκτός εάν αυτό γίνεται σε αναλογία με τη βαρύτητα του αδικήματος … αλλά όχι τόσο ώστε να του στερήσει τα μέσα συντήρησής του». Σε επόμενο άρθρο διακηρύσσεται το δικαίωμα για δίκαιη δίκη και κρίση, από ανεξάρτητους κριτές, πριν επιβληθεί οποιαδήποτε κύρωση. Αυτό μερικές φορές χαρακτηρίζεται «βρετανική αξία».
Τέτοιες αρχές χρειάζεται να επαναβεβαιωθούν στην καρδιά μιας Χάρτας του Πρεκαριάτου, διότι οι επισφαλώς διαβιούντες υπόκεινται κυρώσεις χωρίς σεβασμό για τη δέουσα διαδικασία, στην απασχόληση και στο σύστημα κοινωνικής πρόνοιας συμπεριλαμβανομένης της ανταποδοτικότητας της κοινωνικής πρόνοιας.
Ωστόσο, οι τελευταίες κυβερνήσεις -συνεργασίας και των Εργατικών- αύξησαν τις πράξεις που θεωρούνται εγκληματικές ή επιδέχονται κυρώσεων, εισαγάγοντας ένα καθεστώς ασύδοτων διακριτικών αποφάσεων που καταστρέφουν τις ζωές των ανθρώπων. Τα κοινωνικά, πολιτιστικά και οικονομικά δικαιώματα των προσφύγων και των αιτούντων άσυλο εξανεμίστηκαν.
Πώς μια κυβέρνηση τολμά να ενδύεται το μανδύα της Μεγάλης Χάρτας, όταν διαπράττει τέτοιες αδικίες; Η συλλογική τιμωρία είναι αδικαιολόγητη. Είναι αδιανόητο το Εργατικό Κόμμα να σχεδιάζει την αφαίρεση κοινωνικών δικαιωμάτων από τους άνεργους νέους, οι οποίοι δεν έκαναν τίποτα εκτός από το να τελειώσουν τις σπουδές τους στο λάθος τόπο, τη λάθος εποχή. Αντίστοιχα, πρόσφυγες και Ρομά κυνηγήθηκαν και τιμωρήθηκαν χωρίς πρόσβαση σε δίκαιη δίκη. Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν, χωρίς καθυστέρηση μια εκστρατεία: κάθε φορά που ένας υπουργός ή κυβερνητικός εκπρόσωπος αναφέρεται στη Μεγάλη Χάρτα, ας τον γιουχάρουμε. Ας γιορτάσουμε αυτό που πραγματικά σημαίνει η Μεγάλη Χάρτα για την Ιστορία μας: τη δυνατότητα μιας αναδυόμενης τάξης να αρθρώνει αιτήματα ενάντια στο κράτος, για νέες ελευθερίες και δικαιώματα. Τέτοιες ελευθερίες δεν θα έλθουν χωρίς αγώνα. Οι συλλογικές δράσεις παραμένουν ο καλύτερος δρόμος για να ξαναβρούμε το βήμα μας προς τη μεγάλη τριάδα της ελευθερίας, της ισότητας και της αλληλεγγύης.
1215 vs 2015
Είναι ειρωνικό ότι, ενώ η Μεγάλη Χάρτα θεωρείται βρετανικό επίτευγμα, οι περισσότεροι από όσους ενεπλάκησαν στη δημιουργία της ήταν μετανάστες ή απογονοί τους. Ίσως αυτό θα πρέπει να το σκεφτεί το UKIP και ο πρόεδρός του Νάιτζελ Φάρατζ, που έχει γερμανική καταγωγή και γερμανίδα γυναίκα. Εν τω μεταξύ, κάποιες ενδιαφέρουσες αναλογίες μάς καλούν για την καταγραφή μιας νέας Χάρτας αυτή τη χρονιά.
Η μνησικακία των βαρόνων το 1215 βασιζόταν στο γεγονός ότι ο βασιλιάς Ιωάννης είχε αλλοδαπούς συμβούλους και στρατηγούς. Το ίδιο γίνεται και σήμερα. Ο Ντ. Κάμερον πλήρωσε 500.000 λίρες τον Αυστραλό Λίντον Κρόσμπι, για να ηγηθεί της εκλογικής στρατηγικής των Συντηρητικών. Υποστηρίχθηκε, επίσης, από έναν Αμερικανό, τον Τζιμ Μεσίνα, ο οποίος είχε αναλάβει την προεκλογική εκστρατεία του Μπ. Ομπάμα το 2012. H κυβέρνηση συνεργασίας Συντηρητικών και Φιλελεύθερων επέλεξε τον Καναδό Μαρκ Κάρνεϊ για να διοικεί την Κεντρική Τράπεζα, με αποδοχές 250.000 λίρες το χρόνο, συμπεριλαμβανομένων των εξόδων «μετεγκατάστασης». Μπορεί κάποιος να φανταστεί έναν αλλοδαπό να διορίζεται διοικητής της Ομοσπονδιακής Τράπεζας των ΗΠΑ; Μια ακόμα Καναδή, η Μόγια Γκριν, προσλήφθηκε για να απαξιώσει και να ιδιωτικοποιήσει τα βρετανικά κρατικά ταχυδρομεία. Πληρώθηκε 1,2 εκατ. λίρες το χρόνο, από τα οποία 250.000 για έξοδα «μετεγκατάστασης».
Το ίδιο ισχύει και για τον Εντ Μίλιμπαντ, που προσέλαβε τον αμερικάνο Ντέιβιντ Άξελροντ, ο οποίος είχε ηγηθεί της εκστρατείας του Ομπάμα «Ναι, μπορούμε» και πληρώθηκε 300.000 λίρες, χωρίς έξοδα «μετεγκατάστασης». Μάλλον επειδή δυσκολεύεται να βρει τη χώρα: προς μεγάλη δυσαρέσκεια των πελατών του, δεν κατάφερε να παρίσταται στο συνέδριο των Εργατικών στο Μάντσεστερ και έχει επισκεφτεί τη χώρα ελάχιστες φορές. Ο βασιλιάς Ιωάννης ίσως είχε χάσει το κεφάλι του, εάν είχε πληρώσει τους αλλοδαπούς συμβούλους του με τέτοια ποσά.
Ενώ, λοιπόν, οι ηγέτες μας φλυαρούν για την ανάγκη να ανακοπεί η μετανάστευση, επιμένουν να εισαγάγουν μετανάστες οι ίδιοι. Όπως και ο βασιλιάς Ιωάννης, οι σημερινοί ηγέτες μας εμφανώς δεν δείχνουν εμπιστοσύνη στους βρετανούς πολίτες. Βασίζονται σε αλλοδαπούς που ξέρουν λίγα για τη χώρα, τους ανθρώπους και τον πολιτισμό της. Αυτό ακριβώς καταλόγισαν οι βαρόνοι στον βασιλιά Ιωάννη.
Αντιπροσώπευση χωρίς φορολόγηση
Η Μεγάλη Χάρτα προέκυψε σαν αντίδραση στο γεγονός ότι ο βασιλιάς στηρίχθηκε σε ένα κύκλο πλούσιων συμβούλων. Σήμερα, οι Συντηρητικοί στηρίζονται για χρηματοδότηση σε ένα κύκλο ξένων ολιγαρχών, δηλαδή διαχειριστές κεφαλαίων και βαρόνους των ΜΜΕ, συμπεριλαμβανομένου ενός ρώσου δισεκατομμυριούχου που καταζητείται για φοροδιαφυγή και στον οποίο δόθηκε άσυλο σε ελάχιστο χρόνο σε σχέση με το χρόνο αναμονής των περισσοτέρων αιτούντων άσυλο.
Επιπλέον, οι σύμβουλοι του βασιλιά Ιωάννη δεν εξασφάλισαν περικοπή φόρων αξίας 145 εκατομμυρίων, αντίθετα του πρόσφεραν βοήθεια για να παραμείνει στην εξουσία. Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι η κατάσταση είναι χειρότερη σήμερα.
Το άρθρο 14 της Μεγάλης Χάρτας κατοχυρώνει την αρχή ότι δεν επιτρέπεται φορολόγηση χωρις αντιπροσώπευση. Αυτή θα έπρεπε να συμπληρωθεί από την αρχή ότι δεν θα πρέπει να υπαρχει αντιπροσώπευση χωρίς φορολόγηση. Οι πλουτοκράτες, οι ολιγάρχες και οι εταιρικοί μεγιστάνες, που δεν πληρώνουν φόρους στη Βρετανία όπως οι «μικροί άνθρωποι», θα πρέπει να αποκλειστούν από τη χρηματοδότηση πολιτικών κομμάτων.
Αυτοί που ηγήθηκαν της εξέγερσης ενάντια στο βασιλιά το 1215, χαρακτήρισαν κάποιους από τους αξιωματούχους του ηγέτη ως ακατάλληλους για δημόσιο αξίωμα. Έτσι το άρθρο 50 της Μεγάλης Χάρτας απέκλεισε ορισμένους. Ένας κατάλογος με σύγχρονους αποκλεισμένους θα μπορούσε να συνταχθεί μέσα στο 2015. Ας αρχίσουμε με εκείνους τους βουλευτές που έχουν πιαστεί να φουσκώνουν τα έξοδά τους.
Αποκέντρωση και αυτοδιοίκηση
Μια επιπλέον αντιστοιχία είναι η δυσαρέσκεια για αυθαίρετες κυρώσεις και φόρους. Μια σπίθα στη φωτιά της εξέγερσης ενάντια στο βασιλιά αποτέλεσε η επιβολή κυρώσεων σε όσους χρησιμοποιούσαν τα δάση του Βορρά. Η ομάδα που ηγήθηκε της εξεγειρόμενης τάξης, στην πορεία προς τη Μεγάλη Χάρτα, πήρε την ονομασία «Βόρειοι». Αυτό το κίνημα οδήγησε στο άρθρο 14 της Χάρτας.
Αυτοί οι «Βόρειοι» μπορεί να μη ζήτησαν δημοψήφισμα, αλλά ανταποκρινόμενο στην ενόχλησή τους ο βασιλιάς Ιωάννης έσπευσε βόρεια με όλα τα γεράκια και τα κυνηγόσκυλά του για να επιδείξει το μεγαλείο του. Οι ιστορικοί ερμήνευσαν αυτήν την κίνηση ως σημάδι πανικού. Δεν είναι το ίδιο που αποφάνθηκαν οι σχολιαστές όταν η αυλή του Κάμερον έσπευσε τον περασμένο Σεπτέμβρη στη Σκοτία, με τον Μίλιμπαντ και τον Κλεγκ να ακολουθούν;
Ένας ακόμα παραλληλισμός μπορεί να ανιχνευθεί στην εξάρτηση από ξένους προστάτες. Οι βαρόνοι το 1215 ενοχλήθηκαν από την αποδοχή της ξένης παπικής εξουσίας. Οι σύγχρονοι προστάτες βρίσκονται στο Στρασβούργο, όχι στη Ρώμη, αλλά παραμένουν ξένοι.
Στις αρχές του 1215, ορισμένοι έμποροι βασικών αγαθών με έδρα το Λονδίνο, που είχαν υποστεί τις συνέπειες ακριβών και παράνομων πολέμων, οι οποίοι κόστισαν στο δημόσιο ταμείο ένα τεράστιο «έλλειμμα», κατέλαβαν το Λονδίνο, ενώ οι ξένοι υποστηρικτές του βασιλιά αδρανούσαν. Οι έμποροι συντάχθηκαν αμέσως με τους βαρόνους και απαίτησαν αυτοδιοίκηση, ή αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε αποκέντρωση.
Eάν οι ηγέτες μας επεδείκνυαν συνέπεια στη μεταναστευτική τους πολιτική, θα μπορούσαν να ξεκινήσουν από το Σίτι του Λονδίνου. Πρόκειται για την έκτη μεγαλύτερη γαλλική πόλη, με 400.000 Γάλλους να διαβιούν στα όριά του. Η υπουργός Εσωτερικών Τερέζα Μέι, που είναι διατεθειμένη να αφήνει μετανάστες να πεθαίνουν στη Μεσόγειο, θα έπρεπε να ντρέπεται για τις πενιχρές προσπάθειές της να κάνει κάτι για τους «μετανάστες» που είναι τόσο κοντά στο κατώφλι της.
Υπάρχει και άλλη μια αναλογία που ίσως το παρατραβάει λιγάκι. Τον Ιούλιο του 1212, μια φωτιά που ξέσπασε στη Γέφυρα του Λονδίνου ερμηνεύθηκε ως σημάδι των αμαρτωλών καιρών. Μήπως κάποιος βλέπει τον παραλληλισμό με τις φωτιές που ξέσπασαν στο Λονδίνο τον Αύγουστο του 2011, τις οποίες ο Κάμερον απέδωσε σε «ηθική κατάπτωση»; Οι σημερινοί κυβερνήτες ενήργησαν πιο σκληρά από ό,τι ο βασιλιάς Ιωάννης, προσβάλλοντας το πνεύμα της Μεγάλης Χάρτας με την επιβολή δυσανάλογων ποινών. Επιμέτρησαν εκατοντάδες έτη φυλάκισης για αδικήματα όπως κλοπή μπουκαλιών νερού, ενώ τους πήρε πάνω από δύο χρόνια για τη διερεύνηση του πυροβολισμού ενός άοπλου άνδρα, γεγονός που πυροδότησε τις ταραχές. Προφανώς, δεν είχαν διαβάσει το άρθρο 40 της Μεγάλης Χάρτας, που στηλίτευε την καθυστέρηση της εφαρμογής του νόμου.
Επιπλέον, η Μεγάλη Χάρτα νομιμοποιήθηκε όταν ένα εννιάχρονο παιδί ανέβηκε στο βασιλικό θρόνο. Όσοι τείνουν σε προκαταλήψεις ίσως να θέλουν να μάθουν ότι περίπου έναν αιώνα αργότερα, το 1319, το σουηδικό αντίστοιχο της Μεγάλης Χάρτας έγινε αποδεκτό από έναν βασιλιά μόλις έξι ετών. Φαίνεται ότι για να κάνουν τέτοια σημαντικά βήματα, οι ηγέτες χρειάζεται να είναι παιδιά.
Ένα ακόμα σύγχρονο ανάλογο βρίσκει το γεγονός ότι πηγή έμπνευσης για τη Μεγάλη Χάρτα αποτέλεσαν οι εξεγερμένοι στην Καταλονία που ζητούσαν ανεξαρτησία. Σήμερα, η πορεία του κινήματος για την ανεξαρτησία της Καταλονίας παρουσιάζει ενδιαφέρον, όπως και του Ποδέμος.
Η Μεγάλη Χάρτα ήταν το πρώτο νομικό έγγραφο που αναγνώριζε το δικαίωμα μιας αναδυόμενης τάξης να ανοίξει πόλεμο με τους κυβερνήτες, αν δεν σέβονται τις ανάγκες της. Δεδομένου ότι οι κυβερνήτες μας καταπατούν τις ανάγκες και τις προσδοκίες της σύγχρονης αναδυόμενης τάξης, του πρεκαριάτου, έχουμε τη δυνατότητα να επαναστατήσουμε, χάρη στο δικαίωμα που οφείλουμε σε αυτούς τους βαρόνους του 13ου αιώνα.
Η Μεγάλη Χάρτα ήταν η πρώτη νομοθετική πράξη που εκδόθηκε σε γλώσσα που η εργατική τάξη θα μπορούσε να καταλάβει. Παρότι αρχικά γραμμένη στα λατινικά και μεταφρασμένη σε αριστοκρατικά γαλλικά, τελικά εκδόθηκε, περίπου 40 χρόνια αργότερα, σε μια γλώσσα κοντά στα αγγλικά.
* Ο Γκάι Στάντινγκ είναι καθηγητής Εξελικτικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, ενώ στο παρελθόν δίδαξε Οικονομική Ασφάλεια στο Πανεπιστήμιο του Μπαθ. Είναι συνιδρυτής και συμπρόεδρος του Basic Income Earth Network [(BIEN) =Παγκόσμιου Δικτύου Βασικού Εισοδήματος] και μέλος της Βρετανικής Ένωσης Κοινωνικής Πολιτικής. Πρόσφατα εξέδωσε το βιβλίο «The Precariat – The New Dangerous Class» (=Το πρεκαριάτο – Η νέα επικίνδυνη τάξη)
Το κείμενο δημοσιεύτηκε στον ιστότοπο Open Democracy, στις 22 Ιανουαρίου 2015.
