Στις 17 Ιουνίου το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο – επί κυπριακής προεδρίας – ενέκρινε με τις ψήφους συντηρητικών και ακροδεξιών, τον νέο διαβόητο Κανονισμό Επιστροφών «υπηκόων τρίτων χωρών που διαμένουν παράνομα στην Ένωση». Η σχετική άτυπη συμφωνία της 1ης Ιουνίου με το Συμβούλιο εγκρίθηκε από την ολομέλεια με 418 ψήφους υπέρ, 218 κατά και 30 αποχές. Εκκρεμεί πλέον μόνο η τελική έγκριση από το Συμβούλιο.
Βάσει του Κανονισμού αυτού, άνθρωποι θα μπορούν να μεταφέρονται παρά τη θέλησή τους σε κάποια άγνωστη χώρα, στην οποία δεν έχουν πατήσει ποτέ το πόδι τους. Μέσα στους ανατριχιαστικούς, μισαλλόδοξους αλαλαγμούς “send them back” των δεξιών και ακροδεξιών ευρωβουλευτών που ακολούθησαν την έγκριση του Κανονισμού Επιστροφών, χάθηκαν ανεπιστρεπτί τα όποια ψήγματα αξιών και ανθρωπισμού του Ευρωκοινοβουλίου. Επιπλέον, καταδείχθηκε περίτρανα ότι οι φασιστικές και υπερσυντηρητικές αντιλήψεις, με τεράστια ευθύνη της Αριστεράς, έχουν πια κανονικοποιηθεί, διαβρώνοντας κάθε πολιτικό θεσμό και κάθε κύτταρο των ευρωπαϊκών κοινωνιών.
«Επιστροφές» ή απαγωγές;
Ο όρος «επιστροφή», μόνον κατ’ ευφημισμό μπορεί να χρησιμοποιηθεί εν προκειμένω. Περισσότερο ταιριάζει ο όρος «απαγωγή»: Το άρθρο 4 παρ. 3 του Κανονισμού ορίζει τη «χώρα επιστροφής»: Ως τέτοια δεν νοείται μόνο η χώρα ιθαγένειας ή της προηγούμενης συνήθους διαμονής ενός υπηκόου τρίτης χώρας, αλλά και μια χώρα από την οποία το άτομο αυτό απλώς διήλθε ή μια χώρα στην οποία δεν έζησε ποτέ. Σ’ αυτή την περίπτωση, δεν απαιτείται να υπάρχει κανενός είδους «σύνδεσμος» (connection) με τη χώρα αυτή.
Συνεπώς, δεν μπορεί να εκληφθεί ως «επιστροφή», σύμφωνα με τη συνήθη χρήση της λέξης, η καταναγκαστική μεταφορά του σε μια εντελώς άγνωστη χώρα. Ο όρος «επιστροφή» αποτελεί εδώ αντίφαση και τίποτα περισσότερο από ένα πρόχειρο καμουφλάρισμα της απάνθρωπης φύσης αυτής της ρύθμισης: Πρόκειται ουσιαστικά για ένα κοινό σύστημα απομάκρυνσης – εξαφάνισης ανθρώπων. Και πρέπει η ρύθμιση να αποκαλείται με το όνομά της, προκειμένου να αναδεικνύεται η αντίθεσή της σε θεμελιώδη δικαιώματα.
Επαναπροωθήσεις σε “Return hubs”
Τι αλλάζει σε σύγκριση με την ισχύουσα ρύθμιση του Άρθρου 3 της Οδηγίας για την Επιστροφή (2008), η οποία ως «επιστροφή» ορίζει την οικειοθελή ή αναγκαστική επιστροφή είτε στη χώρα καταγωγής, είτε σε μια χώρα διέλευσης, είτε σε μια τρίτη χώρα «στην οποία ο εν λόγω υπήκοος τρίτης χώρας αποφασίζει εθελοντικά να επιστρέψει και στην οποία γίνεται δεκτός/-ή»; Μα φυσικά ότι σύμφωνα με τον νέο Κανονισμό δεν αποτελεί πια προϋπόθεση η εθελοντική επιστροφή.
Επίσης, φαίνεται ότι παρακάμπτονται οι αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου, το οποίο το 2020 είχε κρίνει (υποθέσεις C‑924/19 PPU και C‑925/19 PPU) ότι για θεωρηθεί μια τρίτη χώρα «ασφαλής», πρέπει να πληρούνται αυστηρές προϋποθέσεις: Πρώτον, η απλή διέλευση (transit) από μια τρίτη χώρα δεν αρκεί για να στοιχειοθετήσει τον απαιτούμενο «σύνδεσμο» μεταξύ του αιτούντος και της χώρας αυτής. Δεύτερον, εάν μια τρίτη χώρα δεν επιτρέπει την επανεισδοχή του αιτούντος στο έδαφός της, το κράτος μέλος της Ε.Ε υποχρεούται να σταματήσει τη διαδικασία απέλασης και να εξετάσει την αίτηση ασύλου επί της ουσίας.
Η νέα νομοθετική ρύθμιση όχι μόνο παραιτείται από αυτή την πιο απαιτητική προϋπόθεση ύπαρξης «συνδέσμου», αλλά προχωρά σημαντικά παραπέρα. Το άρθρο 4 παρ. 3 διευρύνει τον όρο «χώρα επιστροφής», παραπέμποντας στο άρθρο 17 του Κανονισμού, το οποίο θέτει ως μόνη προϋπόθεση τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και την τήρηση της αρχή της μη επαναπροώθησης (non-refoulement].
Το πού θα μπορούσαν να δημιουργηθούν τέτοια κέντρα κράτησης (Return Hubs) εκτός Ε.Ε παραμένει προς το παρόν ασαφές. Στην Αλβανία και στα δυτικά Βαλκάνια; Σε χώρες διέλευσης (Τυνήσια, Αίγυπτος, Μαρόκο); Στην Υποσαχάρια Αφρική (Ρουάντα); Για την ώρα δεν έχουν ληφθεί οριστικές αποφάσεις, ωστόσο, σύμφωνα με τον υπουργό Εσωτερικών της Γερμανίας, Αλεξάντερ Ντόμπριντ, μέχρι τα τέλη του 2026 θα έχουν υπογραφεί οι πρώτες συμφωνίες με τρίτες χώρες. Το ρεαλιστικότερο σενάριο είναι η συνεργασία με ευρωπαϊκές χώρες εκτός Ε.Ε ή με χώρες που μπορούν να «πουλήσουν» προθυμία και στοιχειώδεις υποδομές με αντάλλαγμα ευρωπαϊκά κονδύλια και διευκολύνσεις στις βίζες.
Σημειωθήτω πως όλα αυτά συμβαίνουν σε μια περίοδο, κατά την οποία ο αριθμός των απελάσεων στην Ε.Ε σημειώνει άνοδο: το 2025, σύμφωνα με την Επιτροπή, επαναπατρίστηκε περίπου το 28% (έναντι 24% το 2024) των μεταναστών που είχαν λάβει εντολή αποχώρησης από την ΕΕ. Στο ίδιο διάστημα, ο αριθμός των αιτήσεων ασύλου στην ΕΕ μειώθηκε κατά 23%.
Κοινό μέτωπο συντηρητικών και ακροδεξιάς
Συνεπώς, τι προσφέρει η περαιτέρω αυστηροποίηση των διαδικασιών απέλασης και επαναπροώθησης; Αφενός δημιουργείται η βάση για τη διεξαγωγή κρατικών απαγωγών και εκτοπισμών, με στόχο την πρόκληση φόβου στους μετανάστες και την αποτροπή τους από την αναζήτηση προστασίας στην Ευρώπη. Αφετέρου, η σύμπραξη συντηρητικών – ακροδεξιάς σπάει ταμπού, ακυρώνει διακηρυγμένες ευρωπαϊκές αξίες, καταλύει δικαιώματα και ελευθερίες, διατρανώνοντας έτσι την κατίσχυση δεξιών ιδεολογικών εμμονών. (Στο σημείο αυτό έχει ενδιαφέρον να αναφέρουμε ότι τα δύο στρατόπεδα αποτυπώθηκαν ευκρινώς και στην ψήφο των ελλήνων ευρωβουλευτών: ΝΔ, Νίκη, Βελόπουλος, Λατινοπούλου υπέρ, ΠΑΣΟΚ, Σύριζα, ΚΚΕ κατά. Η Κουντουρά ψήφισε «παρών» https://howtheyvote.eu/votes/194134 )
Εξάλλου, δεν πρέπει να μας διαφεύγει το γεγονός ότι της συμφωνίας για τους νέους κανόνες ασύλου είχε προηγηθεί κοινή απόφαση του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος (ΕΛΚ) και της δεξιάς πτέρυγας του Ευρωκοινοβουλίου. Σύμφωνα με γερμανικά δημοσιεύματα το ΕΛΚ συνεργάστηκε στενότερα με τη ακροδεξιά για το εν λόγω θέμα, απ’ ό,τι είχε γίνει γνωστό.
Η Αριστερά τι (πρέπει να) κάνει;
Στην εντεινόμενη και διευρυνόμενη συνεργασία δεξιάς – ακροδεξιάς, η αριστερά πρέπει να ορθώσει ανάστημα. Οφείλει να μιλήσει ξανά για τα ταυτοτικά της χαρακτηριστικά, να αρθρώσει λόγο για την υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, για τη δικαιοσύνη και για την ανθρωπιά, αξίες που έχουν χαθεί μέσα στην ατέρμονη ομφαλοσκόπηση και την ναρκισσιστική περιδίνηση. Η αυθόρμητη απάντηση των 218 αριστερών και σοσιαλδημοκρατών ευρωβουλευτών με το σύνθημα “shame on you” στους βαρβαρικούς πανηγυρισμούς της δεξιάς, προσφέρει μια αίσθηση ικανοποίησης ότι υπάρχει (ακόμα) αντίπαλο δέος στη μισαλλοδοξία· ωστόσο δεν πέρασε απαρατήρητο ότι οι αντιμεταναστευτικές ιαχές ήταν ισχυρότερες.
Στη χώρα μας, φυσικά, όλα αυτά τα σημαντικά πέρασαν στα ψιλά. Αντιδημοφιλές θέμα για τα συστημικά μέσα. Άλλο τόσο όμως ανύπαρκτη υπήρξε η κάλυψη της είδησης, πολλώ δε μάλλον η συζήτηση και ανάλυσή της, και από την Αριστερά. Η ειρωνεία είναι ότι μια μέρα μετά την ψήφιση αυτού του δρακόντειου κανονισμού, αριστερές οργανώσεις καλούσαν τους πολίτες να βγουν στον δρόμο και να διαδηλώσουν για την τρίτη επέτειο του ναυαγίου, του εγκλήματος της Πύλου. Φέτος, επομένως, υπήρχε ένας λόγος παραπάνω για τη συμμετοχή μας. Κι όμως: Οι παρόντες στην συγκέντρωση – πορεία ήταν λιγότεροι από τους πνιγμένους. Καιρός να σηκώσουμε τα μανίκια. Η ζωή δεν περιμένει. Η σιωπή κι η απάθεια απέναντι στο άδικο είναι η πιο ηχηρή μας ήττα.
Φωτο: IOM – UN Migration / Flickr
* Το κείμενο του νέου κανονισμού: https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-10-2026-0207_EL.html
