Η Χούντα έσπασε το πάγο, η Τουρκιά χάραξε το δρόμο
Ο «Αττίλας» (τουρκικά: Operation Atilla ή Kıbrıs Barış Harekâtı στην τουρκική επίσημη ορολογία) ήταν η κωδική ονομασία της τουρκικής στρατιωτικής εισβολής στην Κύπρο το 1974. Η επιχείρηση πραγματοποιήθηκε σε δύο φάσεις: Αττίλας Ι (20–22 Ιουλίου 1974) και Αττίλας ΙΙ (14–16 Αυγούστου 1974).
Πενήντα δύο χρόνια μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, η ιστορική μνήμη παραμένει πεδίο αντιπαράθεσης. Η τραγωδία του 1974 δεν ήταν ένα αναπόφευκτο γεγονός ούτε μια αιφνιδιαστική καταστροφή που προέκυψε από το πουθενά. Προηγήθηκαν χρόνια υπονόμευσης της Κυπριακής Δημοκρατίας από τη δικτατορία των Αθηνών, η δράση ακροδεξιών και παρακρατικών μηχανισμών και, τελικά, το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου που άνοιξε τον δρόμο για την τουρκική επέμβαση.
Η τουρκική εισβολή της 20ής Ιουλίου 1974 είναι άρρηκτα συνδεμένη με το πραξικόπημα της 15ης Ιουλίου και τον καταστροφικό ρόλο που διαδραμάτισαν η ελληνική χούντα, οι ακροδεξιοί παρακρατικοί μηχανισμοί και η ΕΟΚΑ Β΄ στην ανατροπή του Προέδρου Μακαρίου. Το πραξικόπημα οργανώθηκε από το καθεστώς Ιωαννίδη μέσω των μηχανισμών που έλεγχε στην Εθνική Φρουρά και άνοιξε τον δρόμο για την τουρκική στρατιωτική επέμβαση.
Η ευθύνη, όμως, δεν περιορίζεται μόνο στη χούντα Ιωαννίδη, όπως συχνά υποστηρίζουν οι απολογητές του καθεστώτος Παπαδόπουλου. Η αποδυνάμωση της άμυνας της Κύπρου είχε ξεκινήσει ήδη από τα πρώτα χρόνια της δικτατορίας, με την απόσυρση της Ελληνικής Μεραρχίας το 1967, μιας δύναμης που είχε αποσταλεί στο νησί από την κυβέρνηση της Ένωσης Κέντρου υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου. Η αποχώρησή της για να κερδίσει το καθεστώς την εύνοια των ΗΠΑ αφαίρεσε έναν κρίσιμο παράγοντα αποτροπής απέναντι στην τουρκική απειλή.
Κατά τα χρόνια της δικτατορίας, σημαντικό τμήμα της ηγεσίας και των μηχανισμών της Εθνικής Φρουράς προσανατολίστηκε όχι στην προετοιμασία της άμυνας του νησιού απέναντι στην τουρκική απειλή, αλλά στην πολιτική υπονόμευση του Μακαρίου και στην προετοιμασία του πραξικοπήματος. Η εμπλοκή στρατιωτικών δυνάμεων στους πραξικοπηματικούς σχεδιασμούς αποδυνάμωσε την επιχειρησιακή ετοιμότητα της Κύπρου την κρισιμότερη στιγμή.
Χαρακτηριστικό είναι ότι οι λιγοστές διαθέσιμες τεθωρακισμένες δυνάμεις στην νήσο χρησιμοποιήθηκαν στην επίθεση κατά του Προεδρικού Μεγάρου και στην ανατροπή της νόμιμης κυβέρνησης λίγες μόλις ημέρες πριν από την τουρκική απόβαση. Την ίδια στιγμή, παρά τις πληροφορίες, τις προειδοποιήσεις και τις ενδείξεις για επικείμενη τουρκική στρατιωτική επέμβαση, η στρατιωτική ηγεσία της Αθήνας υποτίμησε τον κίνδυνο και δεν έλαβε τα αναγκαία μέτρα για την άμυνα της Κύπρου.
Όταν ξεκίνησε η εισβολή, στην οποία συμμετείχαν συνολικά γύρω στους 40.000 άνδρες υπό τη διοίκηση του αντιστρατήγου Νουρετίν Ερσίν, η χούντα κατέρρεε ήδη κάτω από το βάρος των εγκληματικών επιλογών της. Η υπεράσπιση της Κύπρου στηρίχθηκε κυρίως στον ηρωισμό των απλών στρατιωτών της ΕΛΔΥΚ, των εφέδρων, των καταδρομέων και των αξιωματικών που πολέμησαν σε εξαιρετικά άνισες συνθήκες. Ανάμεσα στις ελάχιστες ουσιαστικές προσπάθειες ενίσχυσης του νησιού ήταν η επιχείρηση «Νίκη», με τη μεταφορά Ελλήνων καταδρομέων από την Κρήτη στην Κύπρο. Η επιχείρηση σημαδεύτηκε από τραγωδία, καθώς η έλλειψη συντονισμού οδήγησε σε φίλια πυρά και στην κατάρριψη μεταγωγικού αεροσκάφους Noratlas με βαριές απώλειες.
Η Κύπρος αφέθηκε ουσιαστικά απομονωμένη απέναντι στις τουρκικές δυνάμεις εισβολής. Την ίδια στιγμή στην Ελλάδα, η γενική επιστράτευση κινητοποίησε χιλιάδες νέους. Ανάμεσά τους βρίσκονταν πολλοί φοιτητές και νέοι που λίγους μήνες πριν είχαν βρεθεί στην πρώτη γραμμή των αντιδικτατορικών αγώνων και της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Η ίδια γενιά που είχε συγκρουστεί με τη δικτατορία τον Νοέμβρη του 1973 ήταν έτοιμη να πολεμήσει για την υπεράσπιση της Κύπρου τον Ιούλιο του 1974. Η μαζική προσέλευση αυτών των νέων ανέδειξε το χάσμα ανάμεσα στην κοινωνία και ένα καθεστώς που είχε οδηγήσει τη χώρα στην εθνική καταστροφή και συνέβαλε στο κλίμα που επιτάχυνε την οριστική κατάρρευση της δικτατορίας.
Πενήντα δύο χρόνια μετά, η απόδοση τιμής στους υπερασπιστές της Κύπρου προϋποθέτει την υπεράσπιση της ιστορικής μνήμης απέναντι στη λήθη και τις απόπειρες εξωραϊσμού της δικτατορίας.
Η τουρκική εισβολή υπήρξε μια παράνομη στρατιωτική επέμβαση και πράξη επιθετικότητας της Τουρκίας εναντίον της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ταυτόχρονα, το πραξικόπημα που οργάνωσε η χούντα Ιωαννίδη κατά του Μακαρίου και η πολυετής υπονόμευση της αμυντικής θωράκισης του νησιού δημιούργησαν τις ιδανικές συνθήκες που διευκόλυναν την εκδήλωση της τραγωδίας. Η ιστορική αλήθεια απαιτεί να αναγνωρίζονται και οι δύο πτυχές της τραγωδίας.
