Αυτή τη φορά φαίνεται να είναι αλήθεια
Του Στίβεν Φόρτι
Απροσδόκητα, σε λιγότερο από 48 ώρες μετά τις εκλογές, η Ισπανία φαίνεται ότι βγήκε από το αδιέξοδο στο οποίο είχε βυθιστεί μετά τις εκλογές της 28ης Απριλίου. Ο δρόμος είναι ακόμη μακρύς και δύσβατος, όμως η συμφωνία για «μια κυβέρνηση προοδευτικού συνασπισμού», που υπογράφτηκε από τον σοσιαλιστή ηγέτη Πέδρο Σάντσεθ και τον ηγέτη του Unidas Podemos Πάμπλο Ιγκλέσιας, άνοιξε μια νέα φάση στην ισπανική πολιτική. Αυτό που σε όλους φαινόταν ως ο πιο φυσικός δρόμος την άνοιξη –μια αριστερή συμφωνία που να έχει ως πρότυπο την Πορτογαλία– δεν είχε ακόμη συγκεκριμενοποιηθεί εξαιτίας των παρεξηγήσεων ανάμεσα στα δύο κόμματα, της ελάχιστης (ή μηδενικής) βούλησης του Σοσιαλιστικού Εργατικού Κόμματος (PSOE) και των εντάσεων που οφείλονται στην καταλανική κρίση. Όλα αυτά οδήγησαν τη χώρα στην επανάληψη των εκλογών. Ο δρόμος είναι δύσβατος ακόμη περισσότερο γιατί τους τελευταίους μήνες ο Σάντσεθ είχε στραφεί ξεκάθαρα προς το κέντρο, ζητώντας τη στήριξη της δεξιάς για μια μονοκομματική σοσιαλιστική κυβέρνηση, κάνοντας σκληρή κριτική στον Ιγκλέσιας.
Τι άλλαξε;
Πολλοί αναρωτιούνται πώς είναι δυνατό να επιτευχθεί μέσα σε τόσο λίγες ώρες μια συμφωνία που θεωρείτο ανέφικτη το καλοκαίρι. Τι άλλαξε; Η απάντηση οφείλεται κυρίως στα αποτελέσματα των εκλογών της 10ης Νοεμβρίου. Ο Σάντσεθ δεν πέτυχε το στόχο που είχε θέσει, δηλαδή να αυξήσει τη συναίνεσή του και να αποκτήσει μια στερεότερη πλειοψηφία για να μπορέσει να κυβερνήσει μόνος του. Αντίστοιχα, το PSOE έχασε 700.000 ψήφους και 3 βουλευτές, σταματώντας στις 120 έδρες (28%), πολύ μακριά από την απόλυτη πλειοψηφία (176). Το Unidas Podemos, αντίθετα, άντεξε αρκετά, αποφεύγοντας μια πιθανή κατάρρευση: μολονότι έχασε 700.000 ψήφους και 7 έδρες (12,8%, 35 έδρες), το μεγαλύτερο μέρος πηγαίνει στο Más País, το κόμμα που δημιουργήθηκε από τον Ινίγκο Ερεχόν, τον πρώην νούμερο δύο του κόμματος, παιδί των Αγανακτισμένων, ο οποίος συμμάχησε με το Compromís της Βαλένθια και φέρνει στη Βουλή της Μαδρίτης 3 βουλευτές (2,3%). Δηλαδή, η αριστερά στο σύνολό της χάνει σχεδόν δέκα έδρες, το PSOE πετυχαίνει το στόχο του και το Unidas Podemos αντέχει.
Η κατάρρευση των Ciudadanos
Αυτοί που καταρρέουν είναι αντίθετα οι Ciudadanos που χάνουν 47 έδρες (λαμβάνουν μόλις 10 με ποσοστό 6,8%). Το κόμμα του Άλμπερτ Ριβέρα, που γεννήθηκε ως φιλελεύθερος σχηματισμός, αλλά προσανατολιζόταν όλο και περισσότερο σε θέσεις της σκληρής δεξιάς, ήταν ένας πιθανός σύμμαχος του PSOE: το 2016 ο Σάντσεθ υπέγραψε μια κυβερνητική συμφωνία με τους Ciudadanos – που δεν ευδοκίμησε λόγω της αντίθεσης του Podemos – και κατά το θερινό αδιέξοδο ο σοσιαλιστής ηγέτης ζήτησε τη στήριξη του Ριβέρα. Το PSOE και οι Ciudadanos θα είχαν την απόλυτη πλειοψηφία στην κυβέρνηση: μια κεντρώα κυβέρνηση ήταν, επιπλέον, η επιλογή που προτιμούσε ο Μακρόν και που άρεσε περισσότερο στις Βρυξέλλες. Όμως ο Ριβέρα αρνήθηκε, ακολουθώντας μια αυτοκτονική στρατηγική: να μεταβληθεί στο ηγεμονικό κόμμα της ισπανικής δεξιάς, ξεπερνώντας το Λαϊκό Κόμμα (PP) που βρισκόταν στο χαμηλότερο επίπεδο όλων των εποχών.
Η κατάρρευση των Ciudadanos οφείλεται ουσιαστικά στον τακτικισμό, στο ότι συμφώνησαν σε περιφερειακό επίπεδο με την ακροδεξιά του Vox και δεν θέλησαν να ξεμπλοκάρουν το πολιτικό αδιέξοδο όταν είχαν τη δυνατότητα. Οι ψηφοφόροι του, ελάχιστα σταθεροποιημένοι, προτίμησαν έτσι να επιστρέψουν στους κόλπους του Λαϊκού Κόμματος (20,8%, 89 έδρες, +23 σε σχέση με τον Απρίλιο) ή να επιλέξουν την ριζοσπαστικότερη οδό προς τα δεξιά, δηλαδή το Vox. Η επιτυχία του κόμματος υπό την ηγεσία του Σαντιάγκο Αμπάσκαλ (15,1%, 52 έδρες, +28) εξηγείται κυρίως λόγω της καταλανικής κρίσης –οι διαμαρτυρίες του μήνα Οκτωβρίου στη Βαρκελώνη ευνόησαν μια ισπανική εθνικιστική αντίδραση– και της αυξανόμενης έλλειψης εμπιστοσύνης έναντι της πολιτικής και των κομμάτων εξαιτίας της επανάληψης των εκλογών. Επιπλέον, το Λαϊκό Κόμμα και οι Ciudadanos νομιμοποίησαν το Vox, χρησιμοποιώντας τμήμα των θεμάτων του και δίνοντάς του κεντρική πολιτική θέση.
Εν ολίγοις, η αποτυχία της στρατηγικής του, η απουσία της εναλλακτικής των Ciudadanos και η αύξηση της ακροδεξιάς έπεισαν/ανάγκασαν τον Σάντσεθ να κοιτάξει πάλι προς τα αριστερά. Και, κυρίως, να το κάνει γρήγορα για να αποφύγει πιέσεις και εντάσεις που θα μπορούσαν να κάνουν τη συνεννόηση να αποτύχει. Ο Ιγκλέσιας δεν ζητούσε κάτι άλλο εδώ και μήνες και, αν πάνε όλα καλά, θα είναι αντιπρόεδρος της νέας κυβέρνησης συνασπισμού, της πρώτης για την Ισπανία από τον καιρό του Εμφυλίου Πολέμου. Ως εναλλακτική για τον Σάντσεθ παρέμενε μόνο ο δρόμος του μεγάλου συνασπισμού με το Λαϊκό Κόμμα, αλλά θα ήταν μια αυτοκτονία για τους σοσιαλιστές. Χωρίς να υπολογίσουμε ότι το Λαϊκό Κόμμα πιθανά θα είχε αρνηθεί για να μην αφήσει τη δεξιά αντιπολίτευση στα χέρια του Vox.
Κλειδί οι 13 καταλανοί βουλευτές
Το PSOE και το Unidas Podemos έχουν συνολικά, όμως, 155 έδρες: λείπουν 21 για να έχουν την απόλυτη πλειοψηφία. Θα πρέπει επομένως να έχουν τη στήριξη ή τουλάχιστον την αποχή διάφορων μικρότερων σχηματισμών σε μια Βουλή κατακερματισμένη πολύ περισσότερο από ό, τι στο παρελθόν. Η στήριξη του Más País θεωρείται δεδομένη, όπως και η πρόθεση των Βάσκων εθνικιστών του PNV, του BNG από τη Γαλικία, των τοπικιστών της Κανταβρίας και της τοπικής λίστας Teruel Existe!. Θα είναι όμως απαραίτητη και η αποχή των καταλανών αυτονομιστών, που έχουν αυξήσει κάπως τη συναίνεσή τους σε αυτές τις εκλογές, κεφαλαιοποιώντας την αγανάκτηση μεγάλου μέρους της καταλανικής κοινωνίας λόγω της καταδίκης των αυτονομιστών ηγετών για τα γεγονότα του φθινοπώρου του 2017.
Από το ανομοιογενές αυτονομιστικό μέτωπο πρέπει να αποκλειστεί η συναίνεση του CUP και του δεξιού Junts per Catalunya (JxCAT), του κόμματος που καθοδηγείται από τον πρώην πρόεδρο Κάρλες Πουτζντεμόντ. Τα κόμματα αυτά υπερασπίζονται μια αδιάλλακτη γραμμή, βέβαιοι ότι το ρητό «όσο χειρότερα, τόσο καλύτερα» είναι χρήσιμο για την υπόθεσή τους. Το κλειδί θα είναι επομένως οι 13 βουλευτές του Esquerra Republicana de Catalunya (ERC), του κόμματος υπό την ηγεσία του Οριόλ Ζουνκέρας, που καταδικάστηκε σε 13 χρόνια φυλάκιση στις 14 του περασμένου Οκτωβρίου. Το καλοκαίρι το ERC είχε πει ότι ήταν υπέρ της στήριξης μιας προοδευτικής κυβέρνησης: τώρα η κατάσταση είναι πιο περίπλοκη, τόσο λόγω της καταδίκης των αυτονομιστών ηγετών, όσο και λόγω του μόνιμου αγώνα για την πολιτική ηγεμονία στην Καταλονία μεταξύ ERC και JxCAT, καθώς και λόγω της δυσκολίας των αυτονομιστικών κομμάτων να κατευθύνουν τις διαμαρτυρίες των τελευταίων εβδομάδων. Επιπλέον, το ERC έχει χάσει δύο βουλευτές σε σχέση με τον Απρίλιο επειδή υπερασπίστηκε μια πιο πραγματιστική γραμμή με τη Μαδρίτη και επειδή είναι πιθανό να πραγματοποιηθούν τους προσεχείς μήνες πρόωρες περιφερειακές εκλογές. Πιθανό επομένως να επικρατήσει η ψηφοθηρία.
Άρα η καταλανική κρίση εξακολουθεί να είναι το κομβικό ζήτημα που πρέπει να επιλυθεί. Όσο δεν γίνεται προσπάθεια να αντιμετωπιστεί σοβαρά –με διάλογο και από τις δύο πλευρές, όχι με δικαστήρια και μονόπλευρα– η Ισπανία δεν θα βγει από μια αληθινή συστημική κρίση. Χρειάζεται θάρρος. Πάνω σ’ αυτό θα παιχτεί η δυνατότητα να σχηματιστεί και στη Μαδρίτη, όπως στη Λισαβόνα, μια αριστερή κυβέρνηση που να έχει ως προτεραιότητες, όπως αναφέρεται στο κείμενο της συμφωνίας δέκα σημείων που υπέγραψαν ο Σάντσεθ και ο Ιγκλέσιας, τις κοινωνικές πολιτικές, την καταπολέμηση των ανισοτήτων και της επισφάλειας, την εργασία, το περιβάλλον και τον φεμινισμό. Οι διαφορές και οι εντάσεις μεταξύ PSOE και Unidas Podemos δεν θα λείψουν –κυρίως στην Καταλονία και όσον αφορά τις οικονομικές και δημοσιονομικές πολιτικές– αλλά, προς το παρόν, το σημαντικό είναι να σχηματιστεί η κυβέρνηση. Τα υπόλοιπα θα έρθουν μετά.
Μετάφραση Τόνια Τσίτσοβιτς
* Ο Στ. Φόρτι είναι καθηγητής στο Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης και ερευνητής του Ινστιτούτου Σύγχρονης Ιστορίας του Νέου Πανεπιστημίου της Λισαβόνας.
