Συνέντευξη με την Πάολα Πετρίσεβιτς*, καθηγήτρια φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου
Τη συνέντευξη πήρε ο Δημήτρης Γκιβίσης
Ποια είναι σήμερα η κατάσταση στο Μαυροβούνιο;
Το Μαυροβούνιο βρίσκεται σε μια μόνιμη κοινωνική και πολιτική κρίση ως αποτέλεσμα των τελευταίων τριάντα ετών, και ποτέ δεν άλλαξε το κυβερνών κόμμα. Η διαφθορά, την οποία ορισμένοι αποκαλούν ενδημική, διαπερνά την μαυροβουνιακή κοινωνία και υποσκάπτει σταδιακά τους θεμελιώδεις δημοκρατικούς θεσμούς. Το δημόσιο χρέος αυξάνεται (70,99% του ΑΕΠ τον περασμένο Δεκέμβριο), η εμπιστοσύνη στους βασικούς κοινωνικοπολιτικούς θεσμούς καταγράφει μια ηχηρή αρνητική τάση, το 70% των νέων θέλει να εγκαταλείψει τη χώρα, και πολλοί από αυτούς βρίσκονται ήδη σε αυτή τη διαδρομή. Τα τελευταία τριάντα χρόνια περίπου 150.000 άνθρωποι, που είναι το ένα τέταρτο του συνολικού πληθυσμού, έχουν εγκαταλείψει τη χώρα. Αυτό σημαίνει πως οι άνθρωποι εγκαταλείπουν την ελπίδα ότι τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν, ότι οι γνώσεις τους θα εκτιμηθούν από οικονομική και κοινωνική άποψη, ότι η ζωή σε αυτή τη χώρα μπορεί να γίνει σημαντικά καλύτερη και πραγματικά βιώσιμη. Η προοπτική αυτή είναι τρομακτική.
Η πορεία ένταξης στην Ε.Ε.
Πώς βλέπεις την προοπτική ένταξης του Μαυροβουνίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση;
Η προοπτική ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, χρησιμοποιήθηκε ως “καρότο” για τις πολύ αναγκαίες μεταρρυθμίσεις ορισμένων πτυχών του κοινωνικοπολιτικού πλαισίου του Μαυροβουνίου για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ο χρόνος που ξοδέψαμε αυτά τα επτά χρόνια, και λειτούργησε μερικώς ως μια αυτοκάθαρση, μοιάζει με ένα ραβδί που τώρα είναι ακονισμένο και κρέμεται πάνω από το Μαυροβούνιο. Το ραβδί αυτό είναι η «ρήτρα ισορροπίας» της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που της επιτρέπει να μπλοκάρει μια χώρα από το περαιτέρω άνοιγμα των διαπραγματεύσεων μέχρι να επιτευχθεί ικανοποιητική πρόοδος στις μεταρρυθμίσεις που προβλέπονται στα κεφάλαια 23 και 24, κάτι που δεν συμβαίνει ακόμα. Το βέτο του Μακρόν κατά της περαιτέρω διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δηλαδή κατά της έναρξης των ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την Αλβανία και τη Βόρεια Μακεδονία, αποτελεί ένα ακόμα χτύπημα για την προοπτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων. Ωστόσο, η στάση του ταυτόχρονα είναι και κάπως αναζωογονητική, γιατί έχω την αίσθηση ότι είπε επιτέλους όσα πραγματικά πιστεύουν οι περισσότεροι πολιτικοί της Ευρωπαϊκής Ένωσης: ότι δεν υπάρχει (περισσότερος) χώρος για τις χώρες μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Είναι επίσης πολύ πιο ειλικρινής από την αιώνια υποκρισία της Ε.Ε. που αγκαλιάζει τις ημιεγκληματικές ολιγαρχίες μας εδώ και χρόνια. Αυτή η κατάσταση στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και η ουδέτερη ζώνη για τους μετακινούμενους πληθυσμούς, είναι η πραγματικότητά μας μετά την μετάβασή μας στον καπιταλισμό.
Πώς ερμηνεύεις το γεγονός ότι η πλειοψηφία των Μαυροβουνίων υποστηρίζει την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση; Τι προσδοκίες έχουν;
Αυτό συμβαίνει, αλλά η στήριξη στην ένταξη βρίσκεται σε πτώση. Το πάνω από 70% που υποστήριζε την ένταξη όταν το Μαυροβούνιο ξεκίνησε τις διαπραγματεύσεις το 2012, σήμερα έχει γίνει 58%, πράγμα που σημαίνει ότι ο ενθουσιασμός σταδιακά εξασθενεί. Η πλειοψηφία φυσικά εξακολουθεί να συμφωνεί με την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, κυρίως λόγω της εναλλακτικής επιλογής που θα μπορούσε να είναι τρομακτική, καθώς θα μπορούσαμε να περάσουμε σε ένα ακόμη πιο αυταρχικό καθεστώς ή ακόμα και σε συγκρούσεις. Η ευρωπαϊκή προοπτική δίνει την εντύπωση του «φωτός στο τέλος του τούνελ», όπου ως τούνελ νοείται η «μετάβαση» που ξεκίνησε με αίμα σχεδόν πριν από τρεις δεκαετίες, εκτός από το γεγονός ότι αγνοήσαμε αυτό το «φως» όταν μας προσφέρθηκε τότε, επειδή ο πόλεμος ήταν μια πολύ πιο ελκυστική επιλογή για να ξεφύγουμε από τον κρατικό σοσιαλισμό. Αυτό τελείωσε καλά, όπως συμβαίνει πάντοτε όταν ο φόβος, η απληστία και η ανυπαρξία της καντιανής αυτοδιάθεσης αποτελούν κινητήριες δυνάμεις της κοινωνικής και πολιτικής ζωής.
Νέες συγκλίσεις
Τι προοπτικές υπάρχουν για τους αγώνες ενάντια στον νεοφιλελευθερισμό και τον εθνικισμό στη χώρα σου;
Αν ρίξουμε μια ματιά στα πολιτικά κόμματα, οι προοπτικές για τους αγώνες ενάντια στον νεοφιλελευθερισμό και τον εθνικισμό είναι αρκετά αδύναμες. Η ανικανότητα της αντιπολίτευσης να βρει ένα ελάχιστο κοινό έδαφος και να ανατρέψει την επικίνδυνα διεφθαρμένη κυβέρνηση είναι ανησυχητικά γελοία. Με την υπάρχουσα κατανομή της πολιτικής εξουσίας, δεν υπάρχει δυνατότητα σχηματισμού νέας κυβέρνησης χωρίς τα εθνικιστικά κόμματα. Ο εθνικισμός εδώ είναι ανεξάντλητος, και ο πιο αξιόπιστος κινητήριος μοχλός της πολιτικής ζωής, στον οποίο στηρίζονται τόσο η κυβέρνηση όσο και σημαντικό μέρος της αντιπολίτευσης. Συνεπώς, δεν βασίζομαι στα πολιτικά κόμματα που θα οδηγήσουν αυτόν τον αγώνα, αλλά στις αυτοοργανωμένες ομάδες, οι οποίες ασχολούνται με διάφορα θέματα που ποικίλλουν από τον οικολογικό ακτιβισμό μέχρι τα κινήματα πόλης και τις διαμαρτυρίες των μητέρων ενάντια στις περικοπές των επιδομάτων. Οι φωνές τους γίνονται συνεχώς ισχυρότερες, αρθρώνουν μια νέα γλώσσα, και το όραμα τους δημιουργεί συγκλίσεις. Φυσικά, υπάρχει πάντοτε ο κίνδυνος τα πολιτικά κόμματα να λειτουργήσουν παρασιτικά για αυτά τα κοινωνικά κινήματα και να προσπαθήσουν να τα εκμεταλλευτούν, αλλά δεν βλέπω καμία άλλη εύλογη επιλογή.
Ποια είναι η κατάσταση του φεμινιστικού κινήματος στο Μαυροβούνιο, και ποιες οι προκλήσεις για τους φεμινιστικούς αγώνες;
Υπάρχουν αναμφισβήτητα φεμινιστικές πρωτοβουλίες, ομάδες, τολμηρές και μαχητικές φεμινίστριες στο Μαυροβούνιο, αλλά δεν είμαι σίγουρη αν μπορούμε να θεωρήσουμε την ύπαρξη του φεμινιστικού κινήματος ως δεδομένη στη χώρα μας. Η κύρια πρόκληση είναι η εξάντληση, η απάθεια, και η παράλυση της δυσαρέσκειας, σε συνδυασμό με την εσωτερικευμένη πατριαρχία, αλλά και οι ΜΚΟ του φεμινιστικού κινήματος, αν υπάρχει κάτι τέτοιο. Η γραφειοκρατικοποίηση και η λεγόμενη «επαγγελματοποίηση» του φεμινιστικού αγώνα τον αποπολιτικοποιούν, και για αυτό διαφθείρουν τον πυρήνα του. Ο φιλελεύθερος φεμινισμός είναι κατά την άποψή μου ένας αντιφατικός όρος, επειδή δεν έχει μια ευρύτερη εικόνα, και δεν συμβάλει στην σύνδεση των διαφορετικών τρόπων στέρησης και καταπίεσης. Αν επιλέξουμε, ή συμφωνήσουμε, να παραμείνουμε εντός ενός καθορισμένου πλαισίου της ιδιαίτερης καταπίεσης που πρέπει να νικηθεί, χάνουμε την ευρύτερη στόχευση, και συνεπώς τον αγώνα.
Η Αριστερά
Γιατί η μαυροβουνιακή Αριστερά είναι τόσο αδύναμη; Φταίει μόνο η κληρονομιά του «υπαρκτού σοσιαλισμού»;
Σε γενικές γραμμές, αυτό που έχει απομείνει από την κληρονομιά του «υπαρκτού σοσιαλισμού» πρέπει να επαινεθεί, όχι να κατηγορηθεί, επειδή είναι το μόνο σημείο που μας συνδέει με την έννοια της κοινωνικής δικαιοσύνης στο Μαυροβούνιο σήμερα. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο «υπαρκτός σοσιαλισμός» δεν είχε τα μειονεκτήματά του, που είναι ορατά στην σημερινή κοινωνική και πολιτική «νοοτροπία» μας, όπως η αρνητική επιλογή ή η μόνιμη κατασκευή «εχθρών» και «προδοτών» του κοινού στόχου. Αλλά η αδυναμία της Αριστεράς δεν οφείλεται στην κληρονομιά της εποχής του κρατικού σοσιαλισμού. Είναι η ευθύνη των σοσιαλιστικών κομμάτων, που είναι σοσιαλιστικά μόνο στο όνομά τους, ειδικά το κυβερνόν DPS (Δημοκρατικό Κόμμα των Σοσιαλιστών). Στην πραγματικότητα, ήταν οι υποστηρικτές και οι θεμελιωτές της οδυνηρής και καταστροφικής μετάβασης στον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό, και συχνά εκμεταλλεύτηκαν τον έντονο εθνικισμό στην περιοχή. Η εμπιστοσύνη στην αντιπροσωπευτική δημοκρατία συνεχώς μειώνεται, ίσως και πέρα από το σημείο αποκατάστασης. Αυτό είναι ένας μεγάλος κίνδυνος, αλλά και μια ευκαιρία.
* Η Πάολα Πετρίσεβιτς είναι καθηγήτρια φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου, φεμινίστρια, και μέλος του Κέντρου «ANIMA» στο Κότορ (Κέντρο για την Εκπαίδευση των Γυναικών και την Ειρήνη).
