Στις 15 Φεβρουαρίου 2024, η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου επιτέθηκε σε ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου που καταδίκαζε τις μεγάλες παραβιάσεις του κράτους δικαίου από τη δικαστική εξουσία και την κυβέρνηση. Μεταξύ άλλων, οι Ευρωπαίοι ανέφεραν την έρευνα για το δυστύχημα στα Τέμπη, την υπόθεση των τηλεφωνικών υποκλοπών, τη «λίστα Πέτσα» και τις καταχρηστικές αγωγές SLAPP, τη μη έρευνα για το ναυάγιο της Πύλου, τη δολοφονία του δημοσιογράφου Γιώργου Καραϊβάζ, τον θάνατο του ακτιβιστή Ζακ Κωστόπουλου, όπως και την αντιμετώπιση των θυμάτων βιασμού και σεξουαλικής βίας. Σχολίασε, δηλαδή, η Ολομέλεια τη «μαύρη Βίβλο» της δημόσιας ζωής που έχει οδηγήσει στη λαϊκή κατακραυγή κατά των δικαστών. Ο Άρειος Πάγος ανέλαβε να υπερασπίσει τις επανειλημμένες επιθέσεις της κυβέρνησης στη δημοκρατία, την ελευθερία του Τύπου και τη δικαιοσύνη. Οι καταγγελίες βασίζονται σε «αόριστες και ατεκμηρίωτες αιτιάσεις» και αποτελούν «παρέμβαση στο έργο της ελληνικής Δικαιοσύνης».
Ο διορισμός της ηγεσίας των δικαστηρίων ως παράγοντας
Το ψήφισμα του Αρείου Πάγου δίνει μια χαρακτηριστική εικόνα της στενής σχέσης δικαστών και πολιτικών. Οι δημοσιολογούντες υποστηρίζουν ότι η λαϊκή απαξίωση της δικαστικής εξουσίας –και όχι της «δικαιοσύνης» που είναι αξία και αρετή την οποία ο δικαστικός θεσμός συχνά παραβιάζει– οφείλεται στο ότι η κυβέρνηση διορίζει την ηγεσία των δικαστηρίων. Οι ανώτεροι δικαστές εξαρτώνται άμεσα από την κυβέρνηση ή έμμεσα επειδή ελπίζουν σε μελλοντική προαγωγή σε διευθυντική θέση. Η εξάρτηση εξαπλώνεται κάθετα, μια που οι ανώτατοι δικαστές αποφασίζουν τις τύχες του δικαστικού σώματος. Η βολική αυτή ερμηνεία οδηγεί σε μια εύκολη λύση: αλλαγή του τρόπου επιλογής της δικαστικής ηγεσίας, και η εμπιστοσύνη επιστρέφει. Αλλά αποκρύπτει τις πιο προβληματικές πλευρές της σχέσης πολιτικής και δικαίου: τα συντηρητικά δομικά χαρακτηριστικά του δικαίου, τον ρόλο της νομικής ιδεολογίας και, τέλος, τoν σφετερισμό από τη δικαστική ηγεσία μιας καθοριστικής θέσης στο πολιτειακό οικοδόμημα. Η αλλαγή του τρόπου επιλογής της ηγεσίας ελάχιστα θα βελτιώσει τη λειτουργία της δικαστικής εξουσίας.
Αυτό γίνεται ολοφάνερο αν συγκρίνουμε την περίοδο της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ με αυτή του Μητσοτάκη. Στην πρώτη, ο αληθινός ή φανταστικός φόβος ότι η δημοκρατία μπορεί να οδηγήσει στην αμφισβήτηση της κοινωνικής ισορροπίας δυνάμεων, φόβος των φιλελευθέρων από τον 19ο αιώνα, φάνηκε να επιβεβαιώνεται. Οι «ανεξάρτητοι» άρχοντες, δικαστές και τραπεζίτες, ανέλαβαν την υπεράσπιση του καθεστώτος. Το Συμβούλιο Επικρατείας ακύρωσε σωρεία κεντρικών πολιτικών της κυβέρνησης. Ο Άρειος Πάγος πήρε επανειλημμένα αποφάσεις υπέρ των τραπεζών και του μεγάλου κεφαλαίου. Οι δικαστές ανέλαβαν την προστασία της ιδιοκτησίας και των «πυλώνων» της εξουσίας ενάντια στις πολιτικές της κυβέρνησης. Τα ανώτατα δικαστήρια έγιναν η πιο αποτελεσματική αντιπολίτευση. Τώρα έχουμε το ακριβώς αντίθετο: τους δικαστές ως χειροκροτητές της κυβέρνησης. Τότε, όπως τώρα, η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ διόριζε την ηγεσία των δικαστηρίων. Αλλά τα αποτελέσματα είναι τελείως διαφορετικά.
Κατάχρηση της αρμοδιότητας
Ας δούμε λίγες αποφάσεις της περιόδου των μνημονίων. Τα δύο πρώτα μνημόνια είναι συνταγματικά (ΣτΕ/2012). Αντισυνταγματική η διάταξη που δίνει την ελληνική ιθαγένεια σε μετανάστες δεύτερης γενιάς, παιδιά νόμιμων μεταναστών που έχουν γεννηθεί στην Ελλάδα ή έχουν συμπληρώσει σχολική εκπαίδευση έξι χρόνων (ΣτΕ 460/2013). Ο «νόμος Παππά», αντισυνταγματικός. Ο «νόμος Μπαλτά» για την επιλογή διευθυντών στα σχολεία, αντισυνταγματικός (ΣτΕ/2017). Αντισυνταγματική η πρακτική του Δημοσίου να παρατείνει τη δυνατότητα φορολογικού ελέγχου φυσικών και νομικών προσώπων που εμπλέκονται στις λίστες φοροδιαφυγής (657/2017). Η παράταση των συμβάσεων συμβασιούχων στους ΟΤΑ, αντισυνταγματική (Απόφαση Ελεγκτικού Συνεδρίου, 10 Μαΐου 2017). Η μείωση αποδοχών των δικαστικών λειτουργών, στρατιωτικών και αστυνομικών κρίνονται αντισυνταγματικές αναδρομικά, ενώ των πανεπιστημιακών όχι (Μισθοδικείο και ΣτΕ/2016). Το ΣΤΕ κατάργησε την υπουργική απόφαση που επέβαλε σε δικαστές την υποβολή δηλώσεων «πόθεν έσχες» (ΣτΕ/2017). Η μη καταβολή δεδουλευμένων, ακόμη και μακροχρόνια, από εργοδότες δεν θεωρείται βλαπτική μεταβολή της συμβατικής σχέσης (Άρειος Πάγος, 2017). Παράνομες κρίθηκαν οι μειώσεις των αποδοχών των ένστολων, των γιατρών του ΕΣΥ και των καθηγητών ΑΕΙ που είχαν επιβληθεί με νόμο του 2012 της κυβέρνησης Σαμαρά- Βενιζέλου (ΣτΕ/2018). Η μη καταβολή δεδουλευμένων, ακόμη και μακροχρόνια, από εργοδότες δεν κρίθηκε βλαπτική μεταβολή της συμβατικής σχέσης (Άρειος Πάγος, 2017). Η ολομέλεια του Αρείου Πάγου έκρινε ομόφωνα συνταγματικό το νόμο για την ιδιωτική διαμεσολάβηση της κυβέρνησης Μητσοτάκη, ενώ είχε κρίνει αντισυνταγματικό τον ίδιο ακριβώς νόμο του ΣΥΡΙΖΑ. Μπορούμε να προσθέσουμε πολλές ακόμη.
Πως φτάσαμε εδώ; Η δικαστική εξουσία μπορεί να καταργεί πολιτικές αποφάσεις και νόμους κυρίως για αντίθεση στο Σύνταγμα. Αυτό που ονομάζω «κράτος των δικαστών» αποτελεί κατάχρηση της αρμοδιότητας. Οι δικαστές ακύρωναν επανειλημμένα κεντρικές επιλογές της αριστερής κυβέρνησης. Το δίκαιο επιβάλλεται επί της πολιτικής εξουσίας, οι δικαστές επί των πολιτικών, τα δικαστήρια γίνονται αποφασιστικός παράγοντας της πολιτικής ζωής, αντιπολιτευτικός την περίοδο ΣΥΡΙΖΑ, συμπολιτευόμενος και νομιμοποιητικός σήμερα. Οι περισσότερες κρίσιμες δικαστικές αποφάσεις με σοβαρό πολιτικό επίδικο υποκαθιστούν λειτουργικά τη νομοθετική εξουσία. Οι δικαστές συστηματικά νομοθετούν υπό το πρόσχημα ότι ερμηνεύουν το νόμο. Οι φιλελεύθεροι νομικοί το ξέρουν, αλλά δυσκολεύονται να παραδεχτούν ότι η δικαστική «νομοθέτηση» μπορεί να προωθεί συντηρητικές απόψεις. Έτσι, επιλέγουν τον μύθο της «ουδετερότητας» των δικαστών και της «αντικειμενικότητας» του δικαίου. Το «κράτος των δικαστών» δείχνει τον εικονικό χαρακτήρα της λαϊκής κυριαρχίας και επιβάλλει τις απόψεις των δικαστών επί των πολιτικών.
Νομική ιδεολογία
Το νομικό κατεστημένο ισχυρίζεται ότι τα δικαστήρια είναι «φερέφωνα του νόμου» που με τη νομική επιχειρηματολογία βρίσκουν τη μία σωστή απόφαση. Ας πάρουμε μια χαρακτηριστική για την επιχειρηματολογία της απόφαση του ΣτΕ το 2018 για τη διδασκαλία των θρησκευτικών. Το δικαστήριο ακύρωσε το νέο πρόγραμμα του μαθήματος, επειδή δεν έχει ορθόδοξο κατηχητικό χαρακτήρα και έδινε πληροφορίες για άλλα δόγματα και θρησκείες. Η απόφαση στηρίχτηκε στη συνταγματική αναφορά στην «επικρατούσα θρησκεία» και στην ελευθερία «της θρησκευτικής συνειδήσεως». «Η έννοια της “θρησκευτικής” συνειδήσεως είναι, ενόψει και της χρήσεως οριστικού άρθρου [της συνειδήσεως] συγκεκριμένη και δεν αφορά σε οποιοδήποτε έθνος και σε οποιοδήποτε θρήσκευμα». Ως ανάπτυξη της συνείδησης νοείται η «εμπέδωση και η ενίσχυση της συγκεκριμένης αυτής [ορθόδοξης] θρησκευτικής συνειδήσεως». Αν το μάθημα εισάγει στοιχεία από άλλα δόγματα και θρησκείες, «καλλιεργεί αμφιβολίες, προκαλεί σύγχυση και με τη σύγχυση και με τον επιδιωκόμενο αναστοχασμό των μαθητών κλονίζει την ορθόδοξη χριστιανική συνείδηση». Η επιχειρηματολογία δεν οδηγεί στην «ορθή» απόφαση, αλλά αποκαλύπτει τη δικαστική ιδεολογία.
Η εκδίκαση υποθέσεων με έντονο πολιτικό επίδικο σημαίνει ότι οι δικαστές δεν μπορούν να αποφύγουν συνειδητά ή μη τις ιδεολογικές και ηθικές τους προτιμήσεις. Η νομική θεμελίωση περιλαμβάνει νομικά επιχειρήματα, λογικές και ευλογοφανείς προτάσεις, ιδεολογικές ή πολιτικές επιλογές που δεν αναφέρονται και, τέλος, ασυνείδητα κίνητρα που δεν τα ξέρουν ούτε οι ίδιοι οι δικαστές, όπως συμβαίνει με όλους μας. Στις πολιτικά αμφισβητούμενες υποθέσεις το δικαστήριο δεν ερμηνεύει το δίκαιο. Η ίδια η απόφαση δημιουργεί δίκαιο και αλλάζει το συσχετισμό δύναμης. Και τα δύο αντίθετα αποτελέσματα μπορούν να βρουν τα αναγκαία επιχειρήματα. Το άρθρο «της» οδήγησε στην κατάργηση μιας προοδευτικής, μελετημένης και κεντρικής πολιτικής. Το αντιδραστικό αποτέλεσμα των αποφάσεων μάς οδηγεί να εξετάσουμε τη νομική ιδεολογία και τη δομική σχέση του δικαίου με την πολιτική εξουσία.
Η κάθε υπόθεση έχει βέβαια τα δικά της μοναδικά στοιχεία. Δεν οφείλονται οι μονόπαντες αποφάσεις αποκλειστικά στην ιδεολογία των δικαστών. Οι θεμελιακές αξίες του δικαίου τις προετοιμάζουν. Όταν ο Άρειος Πάγος αποφάσισε ότι η μακροχρόνια μη πληρωμή δεδουλευμένων δεν αποτελεί βλαπτική μεταβολή της εργασιακής σύμβασης, ακολουθούσε υπαρκτά επιχειρήματα υπέρ της εργοδοσίας που βγαίνουν μέσα από την πρωταρχική θέση της ιδιοκτησίας. Οι δομικές προτεραιότητες του φιλελεύθερου δικαίου αρκούν, ανεξάρτητα από τις προτιμήσεις των δικαστών. Το γεγονός ότι οι δικαστές συμφωνούν ιδεολογικά κάνει τις αποφάσεις πιο πειστικές.
Οι αποφάσεις των δικαστηρίων, και τότε και τώρα, αποκαλύπτουν κάτι που δεν παραδέχεται η νομική ιδεολογία: Tα ανώτερα δικαστήρια εξαρτώνται από την πολιτική, αποφασίζουν πολιτικά, ενεργούν πολιτικά υποστηρίζοντας το κεφάλαιο και την πολιτική εξουσία, εκτός αν είναι αριστερή. Οι δικαστές μάς υπενθυμίζουν διαρκώς ότι το δόγμα «νόμος και τάξη» σημαίνει «νόμος και κοινωνική τάξη». Ανέκαθεν η δικαιοσύνη με τα δεμένα μάτια έριχνε κρυφές ματιές επιθυμίας προς τους χρηματιστές, τους πλούσιους, τις εξουσίες. Η αλλαγή ξεκινάει από τη Νομική Σχολή, προχωράει στην εκπαίδευση των δικαστών, τέλος στην επιλογή της ηγεσίας. Αλλά γι’ αυτά χρειάζεται μια μεγάλη συζήτηση που δυστυχώς δεν γίνεται.
*Το βιβλίο του Κώστα Δουζίνα Το κράτος των δικαστών εκδόθηκε από τις εκδόσεις Παπαζήση.
