ΛΙΒΥΗ-ΥΕΜΕΝΗ:
Ο φαύλος κύκλος της τρομοκρατίας
Της Βιβής Κεφαλά
Για μία ακόμα φορά η ευρύτερη Μέση Ανατολή, φαίνεται να δικαιώνει το χαρακτηρισμό της ως πυριτιδαποθήκης, καθώς νέες κρίσεις συσσωρεύονται στις ήδη υπάρχουσες, με επίκεντρο αυτήν την φορά την τρομοκρατία και τις ένοπλες ισλαμικές οργανώσεις, οι οποίες πολλαπλασιάζονται συνεχώς και των οποίων η δράση εξαπλώνεται ταχύτατα.
Έτσι, ολόκληρη η Μέση Ανατολή, η Βόρεια και η υποσαχάρια Αφρική συγκλονίζονται από τις εγκληματικές δραστηριότητες ισλαμικών οργανώσεων, που συναγωνίζονται η μία την άλλη σε επίδειξη βαρβαρότητας, βαρβαρότητα η οποία καμία σχέση δεν έχει με την ισλαμική θρησκεία, την οποία ωστόσο επικαλούνται ακατάπαυστα. Ποιοι είναι, όμως, οι λόγοι της εξάπλωσης και επέκτασης της δράσης των τρομοκρατικών ισλαμικών οργανώσεων;
Γιατί εξαπλώνονται;
Ο πρώτος λόγος αφορά την αποστέρηση τμημάτων πληθυσμού, κρατών που πλήττονται από την τρομοκρατία, από νόμιμα δικαιώματά τους, όπως συμβαίνει σε χώρες όπου η αίσθηση του ανήκειν σε μία φυλή είναι πολύ ισχυρότερη από την ενιαία εθνική συνείδηση και, προφανώς, τον αποκλεισμό τους από κάθε μορφή άσκησης εξουσίας, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Επίσης, αφορά την περιθωριοποίηση πολιτικών δυνάμεων, που θεωρούνται εχθροί του κράτους, όπως οι ισλαμιστές στην Αίγυπτο, οι οποίοι χρησιμοποίησαν τις δημοκρατικές διαδικασίες και θεσμούς για να εδραιωθούν και στη συνέχεια να τις καταστρέψουν.
Ο δεύτερος λόγος εστιάζεται στο ότι μέσα σε αυτόν τον κυκεώνα αντιτιθέμενων συμφερόντων και συγκρούσεων, κάθε περιφερειακός δρών συνεισφέρει στη διαιώνισή τους για να προωθήσει τα δικά του συμφέροντα, με αποτέλεσμα οι συγκρούσεις να διαιωνίζονται και, φυσικά, να παροξύνονται, να διαχέονται σε γειτονικές χώρες και να απειλούν με κατάρρευση ολόκληρα υποσυστήματα, καθώς τα αποτυχημένα κράτη πολλαπλασιάζονται στην περιοχή.
Αδύναμη και διασπασμένη η Δύση
Η κατάσταση αυτή επιδεινώνεται ακόμα περισσότερο από το γεγονός ότι η Δύση όχι μόνο δεν έχει να αντιτάξει μία ολοκληρωμένη πολιτική και στρατηγική αντιμετώπιση στη διογκούμενη ασύμμετρη απειλή της ισλαμικής τρομοκρατίας, αλλά και εμφανίζεται αδύναμη και διασπασμένη, την ίδια ακριβώς στιγμή που διακυβεύονται ζωτικά της συμφέροντα. Είναι προφανές, βέβαια, ότι κάτι τέτοιο θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο, ειδικότερα μετά τις παταγώδεις αποτυχίες της Ουάσιγκτον στο Ιράκ και το Αφγανιστάν, πράγμα που όχι μόνο έχει ενδυναμώσει τους αντιπάλους της και έχει μειώσει την αξιοπιστία της στα μάτια των συμμάχων της, αλλά και τους έχει επιτρέψει να αποστασιοποιηθούν από τις αμερικανικές πολιτικές επιλογές.
Αυτό το τελευταίο ζήτημα αναδεικνύει έναν ακόμα λόγο που εξηγεί τα όσα συμβαίνουν, καθώς η αμερικανική πολιτική στα υποσυστήματα αυτά είναι αντιμέτωπη με σοβαρά διλήμματα, που αφορούν την επίτευξη ζωτικών στόχων των ΗΠΑ, η οποία προσκρούει σε σημαντικούς στόχους περιφερειακών τους συμμάχων. Πράγματι, ο Λευκός Οίκος φαίνεται να έχει αντιληφθεί ότι στρατηγικοί περιφερειακοί του σύμμαχοι, όπως το Ισραήλ και η Σαουδική Αραβία, έχουν εντελώς αποκλίνοντες στόχους από τους δικούς του, όπως συμβαίνει για παράδειγμα με το ζήτημα του Ιράν και της Συρίας ή θεωρούν ότι αυτό που η Ουάσιγκτον εκτιμά ως μείζονα απειλή για την περιφερειακή σταθερότητα, δηλαδή η δράση του Ισλαμικού κράτους του Ιράκ και του Λεβάντε (ΙΚΙΛ) είναι το μικρότερο κακό, όπως συμβαίνει με την Τουρκία και το Κατάρ.
Προκεχωρημένα φυλάκια
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, δύο σημαντικές στρατηγικά χώρες –αν και για διαφορετικούς λόγους- η Υεμένη και η Λιβύη, έχουν μετατραπεί σε αποτυχημένα κράτη και προκεχωρημένα φυλάκια της Αλ Κάιντα της Χερσονήσου και της Αλ Κάιντα του Μάγκρεμπ αντιστοίχως, ενώ στο έδαφος τους δρουν και άλλες ένοπλες ισλαμικές οργανώσεις ή εθνικιστικές ομάδες, όπως οι Χούθι στην Υεμένη.
Αντιμέτωπες με τους κινδύνους που απορρέουν από τα αποτυχημένα κράτη που βρίσκονται στα σύνορα τους, μεγάλες χώρες της περιοχής αναλαμβάνουν στρατιωτική δράση εναντίον ομάδων που ελέγχουν εδάφη της Λιβύης και της Υεμένης. Στις 16 Φεβρουαρίου, η Αίγυπτος βομβάρδισε τη λιβυκή πόλη Ντέρνα, η οποία ελέγχεται από το ΙΚΙΛ, ως αντίποινα για την αποτρόπαιη εκτέλεση 21 Αιγύπτιων Κοπτών, που είχε γίνει την προηγούμενη μέρα. Προφανώς, ο λόγος της ενεργού –έστω και περιορισμένης- ανάμειξης του Καΐρου στην Λιβύη δεν οφειλόταν –και πάντως όχι πρωτίστως- στο ενδιαφέρον της Αιγύπτου για του Κόπτες ούτε μόνο σε λόγους γοήτρου. Ο βασικός λόγος της αιγυπτιακής επίθεσης (η οποία προκάλεσε την μήνιν του Κατάρ, που ενισχύει «διακριτικά» το ΙΚΙΛ) είναι ότι το Κάιρο επιθυμεί να αποστείλει ένα σαφές μήνυμα στο ΙΚΙΛ, καθώς πυρήνες ένοπλων ισλαμιστών που δρουν στο Σινά έχουν δηλώσει υποταγή στο ΙΚΙΛ. Επίσης, οι αιγυπτιακοί βομβαρδισμοί θα μπορούσαν να λειτουργήσουν και ως μέσο έμμεσης πίεσης σε μετριοπαθείς ισλαμικές ομάδες της Λιβύης να αποδεχθούν και να προωθήσουν τον εθνικό διάλογο, ώστε να σταματήσει η αιματοχυσία.
Επιχείρηση «Καταιγίδα σταθερότητας»
Όσο για την σουνιτική Σαουδική Αραβία, επικεφαλής δύναμη του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου (ΣΣΚ), στις 26 Μαρτίου εξαπέλυσε την επιχείρηση «Καταιγίδα σταθερότητας» εναντίον των σιιτών Χούθι στην Υεμένη, μίας από τις φτωχότερες χώρες στον κόσμο, η οποία αντιμετωπίζει τον κίνδυνο διάσπασης της. Οι Χούτι, με τη βοήθεια του Ιράν, προελαύνουν και απωθούν τα κυβερνητικά στρατεύματα και μάλιστα έφθασαν να καταλάβουν για λίγο το αεροδρόμιο του Άντεν, πράγμα που απετέλεσε την αφορμή της στρατιωτικής επίθεσης του Ριάντ. Στην επίθεση αυτή δήλωσαν ότι θα συμμετάσχουν όλα τα μέλη του ΣΣΚ, καθώς και η Αίγυπτος, το Πακιστάν, η Ιορδανία, το Μαρόκο και το Σουδάν. Οι ΗΠΑ στηρίζουν την όλη επιχείρηση παρέχοντας επιμελητειακή βοήθεια και πληροφορίες.
Ο λόγος τον οποίο επικαλέστηκε το Ριάντ για να εξαπολύσει την επίθεση εναντίον των Χούτι ήταν ακριβώς ο ίδιος με αυτόν που είχε επικαλεστεί το 2011 όταν επενέβη στρατιωτικά στο Μπαχρέιν για να καταστείλει την σιιτική εξέγερση, δηλαδή «η στήριξη της νόμιμης [σουνιτικής] κυβέρνησης της χώρας». Ωστόσο, η πραγματική αιτία είναι το γεγονός ότι στο εσωτερικό της Σαουδικής Αραβίας ζουν περισσότερο από ενάμισι εκατομμύριο σιίτες, οι οποίοι δεν έχουν κανένα δικαίωμα και στην περιοχή των οποίων βρίσκονται τα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου παγκοσμίως, που φθάνουν το 22%. Από την περιοχή αυτή παράγεται το 98% του σαουδαραβικού πετρελαίου.
Η διελκυνστίνδα Ιράν-Σαουδικής Αραβίας
Από την πλευρά του το σιιτικό Ιράν –το οποίο όμως αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως υπέρμαχο όλων των απανταχού καταπιεσμένων μουσουλμάνων- και το οποίο παρακολούθησε αμέτοχο την σφαγή των σιιτών στο Μπαχρέϊν το 2011, κατήγγειλε τη σαουδαραβική στρατιωτική επίθεση ως μία πολύ επικίνδυνη εξέλιξη. Η διελκυστίνδα Ιράν – Σαουδικής Αραβίας έχει άμεσο αντίκτυπο στην μεσανατολική πολιτική της Ουάσιγκτον, η οποία προσπαθεί να ολοκληρώσει επιτυχώς τις διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, ώστε να αρθεί η απομόνωση της Τεχεράνης, να επανέλθει στο διεθνές και περιφερειακό σύστημα και να μπορέσει να διαδραματίσει έναν σταθεροποιητικό ρόλο στο μεσανατολικό χάος.
Πέντε χρόνια μετά τις αραβικές εξεγέρσεις, λοιπόν, φαίνεται να δικαιώνονται οι πιο απαισιόδοξες προβλέψεις, μια και οι αραβικές κοινωνίες αντί να οδεύουν προς την νεωτερικότητα και την ανάπτυξη, βρίσκονται εγκλωβισμένες σε έναν φαύλο κύκλο. Είτε πρόκειται για ατελεύτητες αιματηρές κρίσεις, όπως συμβαίνει στην Υεμένη, στην Λιβύη και στην Συρία, είτε πρόκειται για εσωτερική καταστολή, όπως συμβαίνει στην Αίγυπτο ή την Σαουδική Αραβία, οι συγκρούσεις αυτές παρουσιάζονται ως πάλη κατά της τρομοκρατίας. Στην πραγματικότητα, όμως πρόκειται για μία πάλη μέχρις εσχάτων με διακύβευμα την ηγεμονία και την εξουσία.
