Υπάρχουν φράσεις που τα λένε όλα. Παράδειγμα: O κίνδυνος εξ Ανατολών, η παρόλα-φόβητρο για τους ανθρώπους της Δύσης την εποχή του ψυχρού πολέμου· ή, τα fake news, η επιτομή της εσκεμμένης παραπληροφόρησης που εγκαινίασε στην πρώτη προεδρική θητεία του ο Ντόναλντ Τραμπ· ή, τελευταία, η αλλαγή εποχής (Zeitenwende), η στροφή από τη μέχρι πρότινος (σχετική) στρατιωτική αυτοσυγκράτηση των ευρωπαϊκών χωρών στον άκρατο μιλιταρισμό. Η φράση αυτή, επινόηση του γερμανού σοσιαλδημοκράτη υπουργού Άμυνας Μπορίς Πιστόριους, έχει γίνει ενδιάμεσα viral στους στρατιωτικούς και πολιτικούς κύκλους, το ίδιο και το περιεχόμενό της, ήτοι οι αγορές οπλικών συστημάτων, που έχουν ξεπεράσει κάθε τι άλλο σε κόστος στη μεταπολεμική Ευρώπη.
Το πέρασμα από την παλιά στη νέα εποχή, που άρχισε προ τριετίας με αφορμή την επιδρομή της Ρωσίας στην Ουκρανία, βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη. Ένα δείγμα της είναι, σύμφωνα με το Διεθνές Ινστιτούτο Ερευνών για την Ειρήνη SIPRI, η κάθετη αύξηση των πολεμικών δαπανών της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο χρονικό διάστημα 2020-2024 κατά 155% σε σύγκριση με την αντίστοιχη περίοδο 2015-2019. «Βρισκόμαστε στην εποχή του επανεξοπλισμού», συμπέρανε η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν κατά την παρουσίαση του σχεδίου ReArm Europe στις 4 Μαρτίου στις Βρυξέλλες, που θα κοστίσει στους ευρωπαίους πολίτες πρόσθετα 800 δισεκατομμύρια ευρώ στα επόμενα τέσσερα χρόνια.
Σχεδιασμός στον αέρα
Λεφτά υπάρχουν –αλλά η συλλογή τους είναι δύσκολη. Μόνο τα 150 δισ., που θα προέλθουν από δανεισμό στην τραπεζική αγορά με εμπράγματη εγγύηση τον προϋπολογισμό της ΕΕ, είναι πράγματι εξασφαλισμένα. Τα υπόλοιπα 650 δισ., που σχεδιάζεται να προέλθουν από την αύξηση του «αμυντικού» προϋπολογισμού των κρατών-μελών κατά 1,5% του ΑΕΠ, βρίσκονται εν πολλοίς στον αέρα. Κι αυτό, σύμφωνα με την ING Economics, ένα think-tank της πιστωτικής τράπεζας ING Bank, επειδή πολλά κράτη-μέλη έχουν τεράστιες «τρύπες» στους προϋπολογισμούς τους, που θα ανοίξουν ακόμη περισσότερο μέσω των έκτακτων πολεμικών κονδυλίων. Το αν και πόσο θα συγκαταθέσουν σε αυτά είναι ανοικτό ερώτημα.
Η αλλαγή εποχής στον εξοπλιστικό τομέα προκαλεί και αλλαγή παραδείγματος στον χρηματιστικό, ή, ακριβέστερα, στον δημοσιονομικό. Σύμφωνα με την φον ντερ Λάιεν, τα κράτη-μέλη θα μπορούν να εξαιρούν στο μέλλον τις στρατιωτικές δαπάνες, που υπερβαίνουν το 1% του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος, από τον τακτικό κρατικό προϋπολογισμό. Έτσι καταργείται στην πράξη το δόγμα Σόιμπλε που απαγόρευε οποιαδήποτε σχετική υπέρβαση. Κι αυτό με πρωτοβουλία του πιστότερου μαθητή του Σόιμπλε και, όπως όλα δείχνουν, μελλοντικού καγκελάριου της Γερμανίας Φρίντριχ Μερτς.
Όμως ούτε κι αυτό το χρηματιστικό τρικ είναι αρκετό για τα πολύ ελλειμματικά κράτη, όπως η Γαλλία, η οποία επιζητεί πιο συμφέροντες γι’ αυτήν τρόπους χρηματοδότησης των εξοπλιστικών προγραμμάτων. Ο διακαής πόθος της είναι η έκδοση ενός ευρωπαϊκού ομολόγου, που θα «φορτώνει» τις δαπάνες για τον επανεξοπλισμό στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Πόθος που μένει ανεκπλήρωτος λόγω της αντίστασης ορισμένων χωρών, όπως η Ολλανδία, ενώ η Γερμανία, που στο παρελθόν απέκρουε τα ομόλογα, σιωπά ακόμα. Το τι θα πει τώρα; Άδηλο. Όμως στη νέα εποχή της κατάρρευσης των δογμάτων, όλα είναι δυνατά.
Ουκρανικό και ΗΠΑ
Υπάρχουν βέβαια και άλλα μήλα της έριδος, όπως το Ουκρανικό ή η σχέση της ΕΕ με τις ΗΠΑ. Στη βάση τους, σύμφωνα με τον δημοσιολόγο Έρικ Μπόνζε, έχουν συγκροτηθεί τρία, λίγο ή πολύ, ασυμφιλίωτα στρατόπεδα. Το πρώτο, στο οποίο συγκαταλέγονται η Ουγγαρία και η Σλοβακία, ακολουθεί πιστά τον Τραμπ. Το δεύτερο, με επικεφαλής την Πολωνία, δεν θέλει ρήξη με τον Τραμπ, είναι όμως δυσαρεστημένο με τις «αντιευρωπαϊκές» πρακτικές του. Και το τρίτο, με «μπροστάρη» τη Γαλλία, επιζητεί τη χειραφέτηση της ΕΕ από τις ΗΠΑ και τη μετεξέλιξη της σε αυτοτελή στρατιωτική υπερδύναμη. Οι συγκρούσεις, που επακολουθούν αναπόφευκτα, δυσκολεύουν με τη σειρά τους την συνεννόηση στο θέμα των εξοπλισμών.
Αλλά ακόμα και αν, ως εκ θαύματος, πρόκυπτε συμφωνία, η ΕΕ δεν θα είχε απαντήσει στο κεφαλαιώδες ερώτημα, ποιο είναι το νόημα του «επανεξοπλισμού» και ποιος είναι ο αληθινός στρατηγικός της αντίπαλος.
Η επίσημη εκδοχή δείχνει τη Ρωσία. Ο γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν διαβεβαιώνει, ότι η χώρα αυτή «είναι απειλή για την Γαλλία και την Ευρώπη». Έχει όμως η Ρωσία τα μέσα γι’ αυτό; Οι απόψεις διίστανται. Οι περισσότεροι αναλυτές διαπιστώνουν μια ευρωπαϊκή υπεροπλία. Σύμφωνα με το portal Telepolis, οι στρατιωτικές δαπάνες της Ρωσίας ανήλθαν τα τρία τελευταία χρόνια σε 140 δισ. δολάρια, εκείνες της ΕΕ σε 313 δισ., ήταν δηλαδή υπερδιπλάσιες. Άλλες έρευνες δείχνουν ότι με εξαίρεση τα ατομικά όπλα, στα οποία οι Ρώσοι υπερέχουν απόλυτα, οι Ευρωπαίοι έχουν το πάνω χέρι στον συμβατικό εξοπλισμό –ποιοτικά και ποσοτικά. Από την άλλη, ωστόσο, πρόσφατη μελέτη του Economist δείχνει το αντίθετο. Την απάντηση στο δύσκολο αυτό ερώτημα δίνει τελικά η πράξη –η ανικανότητα του ρωσικού στρατού να καθυποτάξει, ύστερα από τρία χρόνια πολέμου, έναν σχετικά αδύναμο αντίπαλο: την Ουκρανία. Το συμπέρασμα: Η Ρωσία είναι ένας «χάρτινος» τίγρης, που έχει περισσότερους λόγους να φοβάται την ΕΕ, απ’ ό,τι αντιστρόφως.
Ο οικονομικός κίνδυνος
Αν υπάρχει, λοιπόν, ένας πραγματικός κίνδυνος για την Ευρώπη, αυτός προέρχεται από τις ΗΠΑ. Ο κίνδυνος δεν είναι στρατιωτικός, αλλά οικονομικός. Οι Ευρωπαίοι βλέπουν με απελπισία ότι ο Τραμπ τους παίρνει τη μπουκιά από το στόμα. Η περίπτωση της Ουκρανίας είναι ενδεικτική γι’ αυτό. Η ΕΕ είχε υπογράψει από το 2021 ένα μνημόνιο με την Ουκρανία, που απέβλεπε στην κοινή εκμετάλλευση των πρώτων υλών της χώρας. Αυτό αποδείχθηκε όμως άχρηστο από τη στιγμή που ο Τραμπ επέβαλε εκβιαστικά στους Ουκρανούς την εκχώρηση των πολύτιμων γαιών τους. Οι Ευρωπαίοι φοβούνται έτσι ότι θα αποκλεισθούν από τη διανομή της ιμπεριαλιστικής λείας και στα υπόλοιπα μέρη του κόσμου. Η προσφυγή στην στρατιωτική αυτονόμηση αποβλέπει στην αναχαίτιση ενός τέτοιου αποκλεισμού.
Χαμένος κόπος; Μάλλον ναι. Η ΕΕ δεν έχει ούτε την πολιτική ενοποίηση, ούτε τους οικονομικούς πόρους, που θα της επέτρεπαν να παίξει στην πρώτη στρατιωτική λίγκα. Η μοίρα της είναι να μείνει αυτοκρατορία δεύτερης τάξης. Τα κονδύλια για τον επανεξοπλισμό θα είναι, λοιπόν, πεταμένα λεφτά. Η Linke (Αριστερά) ζητάει να τα δώσουν καλύτερα για την εκπαίδευση και την υγεία και να αλλάξουν το αμυντικό δόγμα κατά το μότο: «Ενίσχυση της αμυντικής ικανότητας, όχι της πολεμικής ετοιμότητας» –όμως ποιος την ακούει. Η λογική της Zeitenwende αυξάνει όχι μόνο τον στρατιωτικό, αλλά και τον πολιτικό παραλογισμό.
