Το Πολυτεχνείο του ’73 μπορεί να μας εμπνεύσει όσον αφορά τη συλλογική αντίσταση στην καταπίεση, αλλά μπορεί να μας δώσει και πολύτιμα μαθήματα συλλογικής δράσης. Έχει δηλαδή να μας πει κάτι τόσο για τα κινηματικά γιατί όσο και για τα κινηματικά πώς.
Λογική και συναίσθημα
Η κατάληψη του Πολυτεχνείου είναι ένα θαυμάσιο παράδειγμα όπου οι νέοι, αφενός, αντιλήφθηκαν τη χαραμάδα πολιτικής ευκαιρίας για δράση και, αφετέρου, αντιμετώπισαν τους κινδύνους χάρη στη νεανική συναισθηματική έξαψη που εξαφανίζει τον φόβο.
Ως προς το πρώτο, πολύτιμες είναι οι μαρτυρίες που μας παραθέτει ο Λεωνίδας Καλλιβρετάκης στο βιβλίο του Το Πολυτεχνείο έξω από το Πολυτεχνείο (Θεμέλιο, 2023). Δέκα μέρες πριν την κατάληψη, μετά το μνημόσυνο του αποθανόντος Γεωργίου Παπανδρέου, πραγματοποιήθηκαν συγκρούσεις διαδηλωτών-αστυνομίας κατά τη διάρκεια των οποίων πολίτες φώναζαν αυθόρμητα αντιχουντικά συνθήματα, «για πρώτη φορά ο κόσμος έδειρε μπάτσους», με το συμπέρασμα διά στόματος ενός σπουδαστή να είναι το εξής: «Έτσι γκρεμίζεται ο μύθος της αστυνομίας και προβάλλει πιο καθαρά μία αγωνιστική προοπτική: ότι τελικά η μαζική αντιπαράθεση με το καθεστώς μπορεί να είναι ένας δρόμος με ένα νικηφόρο αποτέλεσμα». Αν συνυπολογιστεί ότι η Σύγκλητος του ΕΜΠ πήρε απόφαση η οποία απέκλειε «κάθε σκέψιν επεμβάσεως της αστυνομίας προς εκκένωσιν», και ότι το καθεστώς ανακοίνωσε ότι θα σεβαστεί την απόφαση της Συγκλήτου, τότε γίνεται κατανοητή η εντύπωση των διαδηλωτών ότι «η Αστυνομία είχε διαταγή “μη συγκρούεστε”». Η δε απόσυρση των αστυνομικών δυνάμεων από την άμεση περίμετρο του Πολυτεχνείου μετά το μεσημέρι της Πέμπτης 15 Νοεμβρίου καθιστούσε λογική την απόφαση των σπουδαστών για ευθεία αναμέτρηση με το καθεστώς.
Όμως, από το μεσημέρι της Παρασκευής 16 Νοεμβρίου η χούντα αποφάσισε να απαντήσει με επίταση της καταστολής. Σταχυολογώντας τις μαρτυρίες που συνέλεξε ο Ιάσωνας Χανδρινός στο βιβλίο του Όλη νύχτα εδώ (Εκδόσεις Καστανιώτης, 2019), μπορούμε να ανασυστήσουμε το πλέγμα των συναισθημάτων που στάθηκαν απέναντι στον φόβο (που άλλοι/ες λένε πως υπήρχε και άλλοι/ες όχι): «αυθορμητισμός», «άγνοια κινδύνου», «ενθουσιασμός», «νεανικό θάρρος» «η απόκοσμη ευτυχία του να νιώθεις “ψυχή τε και σώματι” ελεύθερος μέσα σε συνθήκες Δικτατορίας», «το συναίσθημα της αλληλεγγύης, της αυταπάρνησης». Και όπως λέει ένας από τους έγκλειστους στο Πολυτεχνείο, «όταν είσαι αντιχουντικός και μπαίνεις σε ένα κλίμα μιας ιστορίας όπου “ρίχνουμε τη Χούντα”, βγαίνεις εκτός εαυτού και δεν σκέφτεσαι συνέπειες ή κάτι τέτοιο, σου ‘ρχονται πράγματα αυθόρμητα, δουλεύεις με το θυμικό, με την καρδιά, δεν δουλεύεις με τη λογική».
Με λογισμό και μ’ όνειρο, όπως λέμε, πορεύονται οι άνθρωποι, και με υπολογισμό των πολιτικών ευκαιριών αλλά και με κουράγιο απέναντι στις πολιτικές απειλές πρέπει να πορεύονται οι συλλογικοί δρώντες.
Οργανωτική αυτονομία και πρωτοβουλία
Η κατάληψη του Πολυτεχνείου ήταν από τα πρώτα κινηματικά γεγονότα στα οποία καταξιώθηκε η πρακτική της αυτοοργάνωσης και της οργανωτικής αυτονομίας, την οποίαν είδαμε να αναπτύσσεται στη συνέχεια στο φοιτητικό και στο εργατικό κίνημα της πρώιμης Μεταπολίτευσης, στον αναρχικό χώρο, στο μαθητικό κίνημα, και φυσικά στο αντιπαγκοσμιοποιητικό κίνημα, στον Δεκέμβρη του 2008 και στις πλατείες του 2011. Όχι πως οι στρατευμένοι αριστεροί νέοι/ες και οι Οργανώσεις στις οποίες ανήκαν δεν έπαιξαν σημαντικό ρόλο – κάθε άλλο. Όμως, τα γεγονότα του Πολυτεχνείου δεν ελέγχθηκαν και δεν μονοπωλήθηκαν από κανέναν, ήταν προϊόν του (αριστερού βασικά, αλλά όχι μόνο) πλήθους. Επ’ αυτού παραπέμπω στο κλασικό βιβλίο του Ολύμπιου Δαφέρμου, Φοιτητές και δικτατορία (Εκδόσεις Γαβριηλίδης, 2009).
Σήμερα όμως βρισκόμαστε σε μια εποχή συνδετικής δράσης, που όχι μόνο οι Οργανώσεις δεν ελέγχουν τη συλλογική δράση, αλλά τα άτομα διατηρούν χαλαρούς δεσμούς με δίκτυα και όχι Οργανώσεις, και επιλέγουν να συμμετάσχουν με τους όρους τους. Η εξέγερση του Πολυτεχνείου έδωσε τη δυνατότητα σε όποιον/α ήθελε να συνεισφέρει στη συλλογική διαμαρτυρία να το κάνει με τον πλέον άμεσο τρόπο. Άλλοι/ες ασχολήθηκαν με τον ραδιοσταθμό, άλλοι/ες με τις προμήθειες, άλλοι/ες με τη διάδοση του μηνύματος έξω από το κτίριο. Όπως ο Γιάννης Φελέκης, που περιγράφει στις Ιστορίες του Γιάννη Φελέκη (Εκδόσεις Κουκκίδα, 2026) πώς φρόντισε να φτάσουν τα συνθήματα σε όλη την Αθήνα: «Άρχισα μόνος μου να παίρνω μπλοκάκια από τα περίπτερα γύρω γύρω και με μαρκαδόρους έγραφα διάφορα συνθήματα. […] η νεολαία άρχισε να κατεβαίνει μαζικά στο Πολυτεχνείο […] είχα πια γύρω μου δεκάδες από αυτούς τους νεαρούς […]. Άρχισαν να τα μοιράζουν, να μπαίνουν μέσα στα λεωφορεία, να σταματάνε τα τρόλεϊ, τα ΙΧ. […] Και από εκεί οι προκηρύξεις μου ταξίδεψαν σε όλη την Αθήνα».
Συνθήματα
Οι αριστεροί φοιτητές που κυριαρχούσαν στη Συντονιστική του Πολυτεχνείου προσπάθησαν –και το πέτυχαν– να περιορίσουν συνθήματα τύπου «Κάτω το Κράτος – Ζήτω η Αναρχία». Τα θεώρησαν εμπρηστικά τη στιγμή που ούτως ή άλλως η χούντα κατηγορούσε τους σπουδαστές για απόπειρα πρόκλησης αναρχίας, ενώ ο κοινός παρονομαστής των συγκεντρωμένων στο Πολυτεχνείο ήταν η πτώση της χούντας. Όπως έχει δείξει η Άννα Μαντόγλου στη διατριβή της, Η εξέγερση του Πολυτεχνείου (Εκδόσεις Οδυσσέας, 1995), αυτή η επιλογή βοήθησε τους έγκλειστους φοιτητές να λειτουργήσουν ως ενεργή μειονότητα. Αλλά και στη σύγχρονη κινηματική θεωρία έχει στοιχειοθετηθεί πως η επιρροή του πολιτικού λόγου μεγιστοποιείται όταν αυτός κινείται μεταξύ άνευρων, από τη μια, και ανοίκειων, απογειωμένων συνθημάτων, από την άλλη.
