Μια σύντομη περιήγηση σε τρία βιβλία από τη Βολιβία, την Κολομβία και τη Χιλή
Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες «Τα ονόματα της Φελίσας», μετάφραση: Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδόσεις: Ίκαρος, 2025
Μάστορας της αφήγησης ο Βάσκες, αποφασίζει σε αυτό το βιβλίο του να ιχνηλατήσει τη ζωή της περίφημης κολομβιανής γλύπτριας Φελίσα Μπουρστίν, που γεννήθηκε στην Μπογκοτά το 1933 και πέθανε στο Παρίσι το 1982, σε ηλικία μόλις 49 χρονών: «πέθανε από θλίψη», έγραψε γι’ αυτήν ο στενός της φίλος Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες.
Από εκεί κάπου ξεκινάει και το βιβλίο, από τη στιγμή που ο συγγραφέας θέτει το ερώτημα «γιατί από θλίψη; Γιατί η Φελίσα ήταν τόσο θλιμμένη, ώστε να πεθάνει απ’ αυτό;». Και αποφασίζει να σκαλίσει τη ζωή της γλύπτριας και να ανασυνθέσει μια βιογραφία που κάποιες στιγμές ήταν συναρπαστική.
Η Φελίσα Μπουρστίν σπούδασε ζωγραφική και γλυπτική στην Μπογκοτά, στη Νέα Υόρκη και στο Παρίσι. Τολμηρή στη ζωή της όσο και στην τέχνη της, σόκαρε την εβραϊκή κοινότητα της Μπογκοτά (οι εβραίοι γονείς της αποφάσισαν να μείνουν στην Κολομβία όταν στη Γερμανία πήρε την εξουσία ο Χίτλερ), ενώ ιδιαίτερη θέση στην ιστορία των εικαστικών της χώρας της τής έχει δώσει και το πρωτοποριακό έργο της, οι εγκαταστάσεις της, ή ακόμα και τα υλικά που χρησιμοποιούσε – «λαμαρίνες από τρακαρισμένα αυτοκίνητα, παλιοσίδερα από εργοτάξια» κ.λπ.
Στο φόντο της αφήγησης του Βάσκες, η ταραγμένη πολιτική ζωή της Κολομβίας και της Λατινικής Αμερικής γενικότερα: από την εμφάνιση ναζιστικών ομάδων, την εποχή που στη Γερμανία κυριαρχούσε ο Χίτλερ, από τη δολοφονία του φιλελεύθερου ηγέτη Χόρχε Ελιέσερ Γαϊτάν, από την Κουβανική Επανάσταση και τις ελπίδες που δημιούργησε για όλη την ήπειρο, μέχρι τις εσωτερικές διαμάχες στην κολομβιάνικη Αριστερά και τις αντάρτικες ομάδες, μέχρι την ηρωική ιστορία του ιερέα Καμίλο Τόρες, μέχρι τη σύλληψη της Φελίσα με την κατηγορία ότι ήταν κρυφός αγγελιαφόρος μεταξύ κουβανών αξιωματούχων και κολομβιανών ανταρτών.
«Ό,τι κάνει μια κοινωνία είναι πολιτικό. Δεν μπορείς να ζεις σε μια κοινωνία χωρίς να πάρεις μια πολιτική στάση», είχε πει κάποια στιγμή η Φελίσα. Όταν αφέθηκε ελεύθερη, και ενόψει της δίκης της στο στρατοδικείο, πήρε με τη βοήθεια του Γκάμπο μια χορηγία (μέσω Μιτεράν; μέσω Ρεζίς Ντεμπρέ;) και βρέθηκε εξόριστη στο Παρίσι. Ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, ο Γκάμπο, ήταν πάντα για τη Φελίσα «κάτι σαν φύλακας άγγελός της». Η Φελίσα τον είχε γνωρίσει από παλιά, όταν ήταν «ένας πολύ αδύνατος νεαρός με πρόσωπο Άραβα, [με] ένα μουστάκι στιλ Βαλεντίνο που δεν κάλυπτε μια χοντρή ελιά, κι ένα μόνιμο τσιγάρο στο στόμα». Ο Γκάμπο είχε ήδη δραπετεύσει εκτός Κολομβίας για να γλιτώσει τη σύλληψη, αφού τον κατηγορούσαν για συνεργασία με τους αντάρτες.
Το βράδυ της 8ης Ιανουαρίου του 1982, η Μπουρστίν έτρωγε σε εστιατόριο του Παρισιού, μαζί με λίγους φίλους μεταξύ των οποίων ο Γκάμπο και η σύζυγός του, η Μερσέδες. Εκεί έπαθε το έμφραγμα που τη σκότωσε. Η σορός της μεταφέρθηκε και θάφτηκε στην Κολομβία. «Νομίζω πως καθένας από εκείνους τους παριστάμενους [στην κηδεία] είχε τη δική του εικόνα για τη Φελίσα Μπουρστίν», γράφει χαρακτηριστικά ο Βάσκες κλείνοντας την αφήγηση αυτής της τόσο πλούσιας ζωής.
Μαξιμιλιάνο Μπαριέντος «Στο σώμα μια φωνή», μετάφραση: Παναγιώτης Αρβανίτης, εκδόσεις νήσος, 2025
Βρισκόμαστε σε κάποια στιγμή στο μέλλον: η Βολιβία είναι πια διαλυμένη, το κράτος δεν υπάρχει, δεν λειτουργεί. Στο έδαφός της, συμμορίες (οι «ταξιαρχίες») πολεμούν ανελέητα μεταξύ τους για τον έλεγχο της χώρας. «Οι περισσότεροι από αυτούς που δεν πυροβολούνταν πέθαιναν από ασιτία ή δυσεντερία». Μέσα στη γενικευμένη σφαγή, ο πιο αιμοσταγής από τους οπλαρχηγούς είναι ο διαβόητος Στρατηγός, που σταυρώνει ή ψήνει και τρώει τους εχθρούς του. Κάποια στιγμή, δύο αδέλφια κάνουν την απίστευτη αποκοτιά να χτυπήσουν τους απεσταλμένους του Στρατηγού που έρχονται να κλέψουν προμήθειες από τη φάρμα τους – «τις προμήθειες που οφείλαμε να δίνουμε μία φορά τον μήνα». Το κυνηγητό που αρχίζει είναι ανηλεές. Και με βαρύ κόστος.
Στη συνέχεια το μυθιστόρημα ταξιδεύει στον χρόνο και φτάνουμε δεκαοκτώ χρόνια μετά: η τάξη έχει επανέλθει, οι συγκρούσεις έχουν σταματήσει, οι ταξιαρχίες έχουν διαλυθεί. Ένας απεσταλμένος της κυβέρνησης αναλαμβάνει να συλλέξει μαρτυρίες από ανθρώπους που είχαν επιζήσει από την «Κατάρρευση», για «να συνθέσουν μια συλλογική μνήμη» για εκείνα τα μαύρα χρόνια, «ένα συλλογικό τεκμήριο για να μην επαναληφθεί η αιματοχυσία». Κι έτσι αρχίζει μια οδυνηρή περιπλάνηση σε αιματοβαμμένους τόπους, σε τσακισμένους ανθρώπους, σε πληγωμένες μνήμες.
Όμως δικαιοσύνη δεν αποδίδεται ποτέ. Και το σαράκι της εκδίκησης δεν σταματάει να κατατρώει όσους έχουν ζήσει τον εφιάλτη, αφού τέτοιες ιστορίες δεν τελειώνουν ποτέ, τέτοιες πληγές δεν κλείνουν ποτέ, και τα σημάδια της φρίκης τα κουβαλάνε όλοι. Και αλλάζουν για πάντα τα πάντα και τους πάντες, ακόμα και τους πιο αθώους, αν τυχόν υπάρχουν βέβαια.
Ένα βιβλίο με διαρκείς στροφές και ανατροπές, γραμμένο με κώδικες και στοιχεία δυστοπικής μετααποκαλυπτικής επιστημονικής φαντασίας, road movie, σύγχρονου γουέστερν (υπάρχουν στιγμές που κάπου στο βάθος αντηχεί η φωνή του Κόρμακ ΜακΚάρθι), πολιτικού μυθιστορήματος. Ένα βιβλίο, δηλαδή, που κινείται ανάμεσα στα είδη, το οποίο όμως συνάμα πατάει με έναν ιδιόμορφο ίσως τρόπο στην πραγματικότητα με έναν σκληρό ρεαλισμό, αφού ο πυρήνας του θα μπορούσε κάλλιστα να παραπέμπει σε αληθινές καταστάσεις κάποιου κοντινού χθες, κάποιου εγγύς αύριο. Και κάπου από κει απορρέει και το ευρύτερο ειδικό βάρος κάποιων ερωτημάτων που θέτει το βιβλίο, για τη μνήμη, για τη συγχώρεση, για την κάθαρση.
Χουάν Εμάρ «Χθες», μετάφραση: Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, εκδόσεις: Αλεξάνδρεια, 2025
Ο Χουάν Εμάρ (ψευδώνυμο του Άλβαρο Γιάνιες Μπιάντσι) γεννήθηκε (1893) και πέθανε (1964) στο Σαντιάγο της Χιλής. Ταξιδεύοντας στη Γαλλία, ήρθε σε επαφή με τα κινήματα πρωτοπορίας, με τους ντανταϊστές και τους υπερρεαλιστές. Πήρε το ψευδώνυμο Juan Emar – Jean Emar, που παραπέμπει στη φράση j’ en ai marre, έχω μπουχτίσει. Επιστρέφοντας στη Χιλή, εξέδωσε τέσσερα βιβλία που δεν γνώρισαν επιτυχία. Η πειραματική λογοτεχνία του δεν ταίριαζε πολύ με ένα λογοτεχνικό κλίμα όπου κυριαρχούσε το πνεύμα του κοινωνικού ρεαλισμού. Το έργο του, τα «παράξενα» βιβλία του, επανανακαλύφθηκαν μετά τον θάνατό του, σχολιάστηκαν από συγγραφείς όπως ο Σέσαρ Άιρα και ο Ενρίκε Βίλα-Μάτας. Σύμφωνα με τον χιλιανό συγγραφέα Αλεχάνδρο Σάμπρα, στον οποίο ανήκει ο πρόλογος σε αυτή την έκδοση, «ο προχωρημένος για την εποχή του Χουάν Εμάρ έγραφε αναμφίβολα για τους αναγνώστες του μέλλοντος […] βαθιά μέσα μας γνωρίζουμε ότι το έργο του θα διαβαστεί και περισσότερο και καλύτερα, ότι θα το απολαύσουν και θα το κατανοήσουν οι αναγνώστες ενός μέλλοντος που δεν έχει έρθει ακόμη».
Το ιδιότυπο αυτό βιβλίο αφηγείται τη –διαρκείας μίας ημέρας– περιπλάνηση ενός ζευγαριού στη (φανταστική) πόλη Σαν Αγουστίν δε Τάνγκο, όπου έρχονται αντιμέτωποι με μάλλον απρόσμενες ή και απίστευτες, μόνο για τον αναγνώστη και την αναγνώστρια βέβαια, καταστάσεις: «χθες το πρωί, είδα επιτέλους το θέαμα που τόσο πολύ επιθυμούσα να δω: την εκτέλεση ενός ατόμου στη λαιμητόμο»: έτσι ξεκινάει αυτή η μέρα, αυτή η περιήγηση… (Πίσω βέβαια από αυτό το πρώτο επεισόδιο της ημέρας διαφαίνεται, π.χ., η σύγκρουση κοσμικής και θρησκευτικής εξουσίας, καθώς ανακαλύπτουμε ότι στο Σαν Αγουστίν, μαζί με τις Δικαστικές Φυλακές, υπάρχουν και Θρησκευτικές Φυλακές.)
Η περιπλάνηση και τα παράξενα συμβάντα συνεχίζονται, στον ζωολογικό κήπο, σε ένα εστιατόριο, στο οικογενειακό σπίτι ή αλλού, ενώ στο πέρας, στην «άκρη» όλων των γεγονότων της ημέρας και των «συναντήσεών» τους ελλοχεύει διαρκώς ένα επαναλαμβανόμενο «φτάνει πια!». Πού οδηγούν άραγε αυτοί οι κύκλοι, αυτά τα σπιράλ; Συναντιούνται άραγε ποτέ; Και με ποιον τρόπο; Η «απάντηση» που δίνεται στο τέλος της ημέρας προσθέτει τη δική της γοητευτική πινελιά σε αυτό το τόσο ιδιαίτερο βιβλίο.
