Φωτογραφία: Mohammed Abubakr / Pexels
Η αμερικανική πολιτική από τη δεκαετία του ‘70 και του ‘80 ακολουθεί ένα επαναλαμβανόμενο πρότυπο ως προς τα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα: επικεντρώνεται στη διάλυσή τους από το εσωτερικό και στην αποδυνάμωσή τους από το εξωτερικό. Το ίδιο σχήμα που εφαρμόστηκε στην Ανγκόλα, στη Νικαράγουα και στο Αφγανιστάν, εφαρμόστηκε και στην Παλαιστίνη, όπου το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες αξιοποίησαν τη Μουσουλμανική Αδελφότητα ως εργαλείο για την αποδυνάμωση του παλαιστινιακού εθνικού κινήματος και του Οργανισμού για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης.
Η πρώτη Ιντιφάντα του 1987 κατόρθωσε να επιβληθεί διεθνώς χάρη στα σαφή και ρεαλιστικά της αιτήματα, εναρμονισμένα με τις αρχές του διεθνούς δικαίου. Ακόμη και ισραηλινοί αξιωματούχοι, όπως ο Ιτσάκ Ράμπιν και ο στρατηγός Μάτσνα, αναγνώρισαν ότι δεν επρόκειτο για «τρομοκρατία», αλλά για ένα νέο πολιτικό και ηθικό φαινόμενο. Ωστόσο, οι ίδιες οι παλαιστινιακές πολιτικές και πολιτιστικές ελίτ που είχαν συμβάλει σε αυτό το επίτευγμα, πρόδωσαν τον ρόλο τους μετά την 7η Οκτωβρίου, εγκλωβισμένες στη λογική των όπλων, παραγνωρίζοντας ότι η Διακήρυξη Ανεξαρτησίας του 1988 υπήρξε το ανώτερο σημείο του εθνικού, ειρηνικού αγώνα.
Απέναντι στα επιτεύγματα της Ιντιφάντα, το Ισραήλ ενεργοποίησε τη συμμαχία του με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, την οποία είχε ήδη ενισχύσει από το 1967 και της είχε επιτρέψει να ιδρύσει το «Ισλαμικό Κέντρο» στη Γάζα το 1973, ως αντίβαρο στην ΟΑΠ. Τον Μάρτιο του 1988, οι Αδελφοί Μουσουλμάνοι μετεξελίχθηκαν σε «Χαμάς», χρησιμοποιώντας τον όρο «αντίσταση» για να υπονομεύσουν την πορεία προς την παλαιστινιακή κρατική υπόσταση. Αυτή η μεταστροφή δεν υπήρξε εθνική, αλλά λειτουργική: εξυπηρετούσε την κατοχή, αποδυναμώνοντας τη συλλογική ενότητα των Παλαιστινίων.
Η Χαμάς συνέβαλε στη στρατιωτικοποίηση της Ιντιφάντα και στην αποσταθεροποίηση της Ενιαίας Εθνικής Ηγεσίας, επιτιθέμενη στους ακτιβιστές της και προωθώντας την ψευδαίσθηση ότι η ίδια ηγήθηκε της εξέγερσης – ενώ στην πραγματικότητα η συμμετοχή της ήταν περιορισμένη. Παράλληλα, το Ισραήλ και οι ΗΠΑ επεδίωξαν να διαλύσουν το Παλαιστινιακό Εθνικό Συμβούλιο εκ των έσω, αλλά ο Γεώργιος Χαμπάς ματαίωσε αυτά τα σχέδια, υπερασπιζόμενος την ενότητα του εθνικού μετώπου.
Ο ειρηνικός επαναστατικός αγώνας απέφερε ουσιαστικά αποτελέσματα: όταν οι ΗΠΑ αρνήθηκαν βίζα στον Γιάσερ Αραφάτ, τα Ηνωμένα Έθνη μετέφεραν ολόκληρη τη Γενική Συνέλευσή τους στη Γενεύη για να τον ακούσουν. Μετά από αυτή τη συνεδρίαση, 74 κράτη αναγνώρισαν το παλαιστινιακό κράτος. Ήταν μια ιστορική επιβεβαίωση της δύναμης της μη βίας.
Ωστόσο, οι δυνάμεις του ισλαμικού πολιτικού ρεύματος επιδίωξαν να υπονομεύσουν αυτό το επίτευγμα. Μετά την κατάληψη της Γάζας το 2007, αποδείχθηκε ότι η Χαμάς δεν πιστεύει στην εθνική κυριαρχία ούτε στην ισότητα των πολιτών· το πρόγραμμά της είναι υπερεθνικό και απορρέει από την ιδεολογία της Μουσουλμανικής Αδελφότητας. Ο όρκος πίστης που απήγγειλε ο Αμπντέλ Φατάχ Ντουχάν το 2007, στο όνομα της «υπακοής στη Μουσουλμανική Αδελφότητα και του αγώνα για την υπόθεσή της», επιβεβαιώνει ότι το «τζιχάντ» δεν είναι για την πατρίδα, αλλά για την οργάνωση.
Η Χαμάς δεν έχει ποτέ αναγνωρίσει τη Διακήρυξη Ανεξαρτησίας, ούτε τις αποφάσεις του Εθνικού Συμβουλίου, θεωρώντας το παλαιστινιακό κράτος ως προδοσία της πίστης. Μετά από χρόνια αυταρχικής διακυβέρνησης στη Γάζα και σκηνές δημόσιων εκτελέσεων κατά τη διάρκεια του πρόσφατου πολέμου, έγινε φανερό ότι εφαρμόζει τη δική της θεοκρατική αντίληψη: ο λαός είναι υπήκοοι του «νόμιμου άρχοντα», και η συνέχιση του πολέμου –παρά την καταστροφή– αποτελεί «θεμιτή θυσία». Οι δηλώσεις αποδοχής μιας παλαιστινιακής κρατικής λύσης μετά την καταστροφή της Γάζας δεν είναι πολιτική μετατόπιση, αλλά τακτικός ελιγμός.
Η Χαμάς βλέπει τον εαυτό της ως αποκλειστικό κληρονόμο της ΟΑΠ και «αντιπρόσωπο του Θεού» στην Παλαιστίνη· απορρίπτει το διεθνές δίκαιο και το προσωρινό σύνταγμα. Η ενοποίηση μαζί της είναι αδύνατη, διότι δεν πιστεύει στην έννοια του έθνους, αλλά σε μια υπερεθνική θρησκευτική ιδεολογία.
Παρά ταύτα, πολλές προσωπικότητες της Αριστεράς και ακαδημαϊκοί εξακολουθούν να μιλούν για «εθνική ενότητα», παραγνωρίζοντας ότι η Χαμάς δεν αναγνωρίζει κανέναν πολιτικό ή νομικό θεσμό εκτός του δικού της καθεστώτος.
Σε διεθνές επίπεδο, οι εξελίξεις της δεκαετίας του ‘90 –η εισβολή του Ιράκ στο Κουβέιτ, η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και η αναδιάταξη του διεθνούς συστήματος– αποδυνάμωσαν την παλαιστινιακή υπόθεση. Το λάθος της παλαιστινιακής ηγεσίας να ευθυγραμμιστεί με τη Βαγδάτη κόστισε πολιτικά. Ωστόσο, ο ΟΑΠ επέμεινε σε μια ειρηνική διαδικασία, ζητώντας τη σύγκληση διεθνούς διάσκεψης στη Μαδρίτη, η οποία οδήγησε τελικά στις Συμφωνίες του Όσλο.
Οι σημερινοί επικριτές του Όσλο απομονώνουν τη συμφωνία από το ιστορικό της πλαίσιο, αγνοώντας τις συνθήκες που επικρατούσαν τότε: την εξάντληση της Ιντιφάντα, την απομόνωση της παλαιστινιακής ηγεσίας και την απουσία οποιασδήποτε εναλλακτικής προοπτικής. Ο Αραφάτ δεν ενήργησε παρορμητικά· επέλεξε το μοναδικό διαθέσιμο μονοπάτι για τη διατήρηση της υπόθεσης ζωντανής.
Η Ιντιφάντα είχε ήδη φθαρεί από τις εσωτερικές συγκρούσεις και τις εκτελέσεις Παλαιστινίων υπό κατηγορίες «συνεργασίας με τον εχθρό», πράξεις που διέπραξαν και ισλαμικές και κοσμικές οργανώσεις. Το ίδιο φαινόμενο επαναλαμβάνεται σήμερα στη Γάζα, όπου η Χαμάς εκτελεί αντιφρονούντες στο όνομα της «θρησκευτικής νομιμότητας».
Η ανάλυση της παλαιστινιακής εμπειρίας δείχνει ότι η μάχη δεν είναι μόνο ενάντια στην κατοχή, αλλά και ενάντια στις εσωτερικές διαιρέσεις. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για το εθνικό σχέδιο ήταν η μετατροπή της «αντίστασης» σε αυτοσκοπό, όπου τα όπλα υποκαθιστούν τον άνθρωπο και η θρησκεία αντικαθιστά την πατρίδα. Η εμπειρία απέδειξε ότι ο δημιουργικός ειρηνικός αγώνας της πρώτης Ιντιφάντα ήταν πιο αποτελεσματικός από τη βία χωρίς όραμα. Ο δρόμος προς την ανεξαρτησία δεν περνά μέσα από τον διχασμό, ούτε από τις ιδεολογίες της απόλυτης πίστης, αλλά μέσα από ένα κοινό εθνικό σχέδιο που θα αποκαταστήσει την ελευθερία, την αξιοπρέπεια και την ανθρωπιά.
