Δημήτρης Α. Σταματόπουλος «Η ελληνική επανάσταση του 1821 και το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Το πρόβλημα της Βαλκάνιας νεοτερικής εθνογένεσης», εκδόσεις Παπαζήσης, 2024
Η συζήτηση για τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ως απόρροια της Επανάστασης του 1821 και η συνακόλουθη έρευνα για τη γένεση της ελληνικής ταυτότητας είναι πάντα επίκαιρα ζητήματα στη δημόσια σφαίρα. Το 2024 εκδόθηκε το βιβλίο του καθηγητή Βαλκανικής και Ύστερης Οθωμανικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Δημήτρη Σταματόπουλου, το οποίο πρόσφατα βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών με το βραβείο «Ανδρέα Πετρόπουλου» ως πρότυπο συνθετικής μελέτης με αντικείμενο την ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης.
Το πόνημα του Σταματόπουλου έρχεται να προστεθεί σε προγενέστερες ακαδημαϊκές έρευνες του ίδιου που αφορούν τις συνθήκες ανάδυσης των εθνικών ταυτοτήτων στον χώρο της Ορθόδοξης Ανατολής κατά τη νεοτερική εποχή.
Πυρήνας της σκέψης του συγγραφέα είναι η ιδέα ότι η Ελληνική Επανάσταση συνομιλεί με τις κοινωνικές και ιδεολογικές εξελίξεις που λαμβάνουν χώρα στην Κωνσταντινούπολη. Για την ακρίβεια ο συγγραφέας μετατοπίζει τη συνήθη ερμηνευτική προοπτική που μετά τα αιματηρά γεγονότα της άνοιξης του 1821 στην οθωμανική πρωτεύουσα προσηλώνεται στα πεδία των μαχών στην ελλαδική χερσόνησο και εντάσσει το ιστορικό γεγονός στο γενικότερο πλαίσιο εθνογένεσης που βρίσκεται εν εξελίξει στα Βαλκάνια από τα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα. Κύριο γνώρισμα του βιβλίου είναι η πρόθεση του συγγραφέα να αναμετρηθεί με πολλές από τις κρατούσες ιστοριογραφικές ερμηνείες γύρω από τη γένεση του ελληνικού κράτους και τελικά να αποκαταστήσει τον ιστορικό ρόλο των προσώπων που έχουν εγγραφεί ως εθνικά σύμβολα. Για την επίτευξη του στόχου ο Σταματόπουλος, πριν αναλύσει την κρίσιμη επαναστατική δεκαετία του 1820, μετατοπίζει το ερευνητικό του ενδιαφέρον στις πολιτικές συγκρούσεις και τις ιδεολογικές ζυμώσεις της προεπαναστατικής περιόδου, ενώ μετατοπίζοντας την αναλυτική προοπτική από την Πελοπόννησο στην Κωνσταντινούπολη, καθιστά έτσι ενοποιημένο τον χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ως πεδίο όπου εκδηλώνονται οι επαναστατικές διαθέσεις βαλκανικών εθνοτικών ομάδων. Η Πελοπόννησος, η Μολδοβλαχία και η Ήπειρος μέσα στο βιβλίο αποτελούν τις απολήξεις ενιαίων πολιτικών δικτύων που συγκρούονται σε πανοθωμανικό επίπεδο με στόχο την πολιτική και ιδεολογική ηγεμονία.
Ανταγωνισμοί, έριδες και φιλοδοξίες στο παρασκήνιο
Η εστίαση της έρευνας κατευθύνεται στο πολιτικό πεδίο και συγκεκριμένα στα τεκταινόμενα στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Μόνο που ο θεσμός δεν αντιμετωπίζεται από τον Σταματόπουλο σύμφωνα με τις μέχρι τώρα κρατούσες νοηματοδοτήσεις, δηλαδή είτε ως κιβωτός του γένους είτε ως θεσμός πλήρως ενταγμένος στην οθωμανική διοίκηση. Το Πατριαρχείο εκλαμβάνεται ως ένας κρίσιμος θεσμός για την εγκαθίδρυση και τη διατήρηση της ηγεμονίας των ομάδων αυτών, ως ένα πολιτικό πεδίο στο οποίο εκδηλώνονται συνεχείς συγκρούσεις και ευκαιριακές συμμαχίες, με αφορμή το πρόσωπο που επιλέγεται στην κορυφή της ιεραρχίας του Πατριαρχείου. Όλα αυτά συμπυκνώνονται στην περιγραφή της πολιτικής του γαλλόφιλου, και όχι ρωσόφιλου Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε΄, όπως προτείνεται συχνά στην ελληνική βιβλιογραφία. Πίσω, όμως, από τις σκληρές αντιπαραθέσεις υποκρύπτονται και συμπλέκονται γεωστρατηγικοί ανταγωνισμοί, κατάληψη κρατικών αξιωμάτων, ενδοθρησκευτικές έριδες, οικονομικά συμφέροντα και ατομικές φιλοδοξίες. Πρωταγωνίστριες στις παρασκηνιακές διεργασίες είναι οι οικογένειες Φαναριωτών που συγκροτούν δίκτυα ισχύος, αποτελούμενα από ισχυρούς παράγοντες της οικονομικής, πολιτικής και πνευματικής ζωής, τα οποία διαγκωνίζονται μέσα στο οθωμανικό κρατικό οικοδόμημα, χωρίς τουλάχιστον την προεπαναστατική περίοδο να έχουν αποδυθεί σε έναν αγώνα για την απελευθέρωση του έθνους, όπως προβάλλεται στην ελληνική ιστοριογραφία. Τα δίκτυα αυτά λειτουργούν σε συνεννόηση με Οθωμανούς κρατικούς αξιωματούχους, αλλά συνδέονται και με τις επιδιώξεις της Γαλλίας και της Ρωσίας για κυριαρχία σε μια Οθωμανική Αυτοκρατορία η οποία βρίσκεται όχι υπό προϊούσα κατάρρευση, σύμφωνα με την ερμηνεία του Γίββωνα. Ο Σταματόπουλος δείχνει, κάνοντας χρήση της συζήτησης για την τοκβιλιανή ερμηνεία της Γαλλικής Επανάστασης, πόσο σημαντικό είναι να κατανοήσουμε το πώς τμήματα του παλαιού καθεστώτος πολώνονται μέσα από μια αντιφατική διαδικασία προς την πλευρά των επαναστατών.
Η δυσκολία του εγχειρήματος να αποδώσει κανείς όλο το πλέγμα των παραπάνω σχέσεων ασφαλώς είναι μεγάλη. Όμως η βαθιά γνώση της βιβλιογραφίας και η εξονυχιστική αρχειακή έρευνα καθιστούν εφικτή τη χαρτογράφηση όλων αυτών των διαδικασιών, την καταγραφή τους, είτε στο κυρίως κείμενο είτε στις εκτεταμένες υποσημειώσεις, τις μεταστροφές των στρατηγικών των εμπλεκόμενων και την εξιχνίαση των κινήτρων των πρωταγωνιστών.
Ο Σταματόπουλος δεν περιορίζει την οπτική του μόνο στην Ελληνική Επανάσταση, αλλά τη συσχετίζει με ανάλογες κινήσεις που συμβαίνουν την ίδια στιγμή στον βαλκανικό χώρο, όπου τα τοπικά δίκτυα ισχύος εκμεταλλεύονται την αποδυνάμωση του Οικουμενικού Πατριαρχείου και προωθούν την εξουσία τους.
Η ονομασία του νεοσύστατου έθνους
Πολύ μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα κεφάλαια του βιβλίου όπου ο Σταματόπουλος πραγματεύεται τον αγώνα των προεπαναστατικών διανοητικών ελίτ, που δραστηριοποιούνται στη δυτική Ευρώπη και στην Ανατολή, να επιβάλουν τη δική τους εκδοχή για την ονομασία του νεοσύστατου έθνους. Στο πλαίσιο των ανταγωνιστικών συλλήψεων για το έθνος, η ονομασία του αποτελεί στοιχείο οικοδόμησης της ταυτότητας. Πώς αυτό θα ονομάζεται; Η δυτικότροπη πλευρά (Κοραής) προτείνει αρχικά την ονομασία «Γραικοί» ή «Έλληνες», στην Ανατολή από το Πατριαρχείο ως στοιχείο της πολιτικής και ιδεολογικής του ηγεμονίας προτείνεται η ονομασία «Ρωμαίοι»: ο συγγραφέας παρατηρεί ότι ένα σημαντικό τμήμα της συντηρητικής διανόησης, με στενές σχέσεις με τους Φαναριώτες (μεταξύ αυτών και παλιοί Κολλυβάδες) αγκιστρώνονται πάνω στην έννοια του «Έλληνα». Για αυτούς και ένα σημαντικό τμήμα του ανώτερου κλήρου η επιλογή αυτή συνδέεται με τον διμέτωπο αγώνα που διεξήγαγαν εναντίον τόσο των δυτικότροπων ριζοσπαστών όπως η ομάδα του Κοραή όσο και εναντίον παλαιών Κολλυβάδων. Ο αναγνώστης στα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου μπορεί να παρακολουθήσει, μέσα από την υποδειγματική ανάλυση των εμβληματικών έργων της κάθε τάσης, την επιχειρηματολογία και τη συνεχή μετατόπιση θέσεων γύρω από το ζήτημα αυτό.
Τελικά, η απρόσμενη επικράτηση της ονομασίας «Έλληνας», αποτελεί, όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο συγγραφέας, μια φυγή προς τα μπρος και προς τα πίσω, εννοώντας ότι το σημαίνον «Έλληνας» αποχρωματίζεται από την προηγούμενη νοηματοδότησή του και επανασημασιοδοτείται με χριστιανικό περιεχόμενο. Η σημασιακή αυτή εξέλιξη αποδεικνύει τη ρευστότητα και την ενδεχομενικότητα στη συγκρότηση των συλλογικών ταυτοτήτων. Στην οπτική του Σταματόπουλου, η συγκρότηση του ελληνικού κράτους και κατ’ επέκταση της ελληνικής ταυτότητας δεν ήταν μια νομοτελειακή εξέλιξη, αλλά μια δυναμική διαδικασία η οποία προέκυψε από τα πολιτικά σχέδια των αντιπαρατιθέμενων ομάδων ισχύος στην προσπάθειά τους για ηγεμονία.
Εν κατακλείδι, το βιβλίο διακρίνεται για τις πρωτότυπες ερμηνείες τις οποίες καταθέτει. Χάρη στη δεινή αφηγηματική ικανότητά του και με όπλα την ευρεία γνώση της βιβλιογραφίας, την εξαντλητική του αρχειακή έρευνα, την κριτική επεξεργασία των ιστορικών πηγών, ο Σταματόπουλος κατορθώνει να κομίσει μια καινοτόμα πρόταση για τη συγκρότηση της ελληνικής ταυτότητας, εμπλουτίζοντας την ιστορία των θεσμών του οθωμανικού κράτους και φωτίζοντας την ιδεολογία που αυτοί παρήγαν. Με τη σύλληψή του να μελετηθεί η προεπαναστατική πάλη των πολιτικών και των πνευματικών ελίτ της Κωνσταντινούπολης για ηγεμονία ως προϋπόθεση για να κατανοηθεί η διαδικασία της εθνογένεσης στα Βαλκάνια, μακριά από ρομαντικές αναγνώσεις και οικονομικούς αναγωγισμούς, που μέχρι τώρα χαρακτηρίζουν αντίστοιχα ερμηνευτικά σχήματα, ο Σταματόπουλος κατορθώνει να ανανεώσει την επιστημονική συζήτηση γύρω από τα ζητήματα ηγεμονίας και ταυτότητας.
