Μπρις Ντ’ Τζ. Πάνκεϊκ “Τριλοβίτες” (μτφ. Γιάννης Παλαβός, εκδ. Μεταίχμιο, 2015)
Ο Μπρις Ντ’ Τζ. Πάνκεϊκ αυτοκτόνησε το 1979 σε ηλικία 27 ετών. Η αυτοκτονία του συνέβαλε κι αυτή (μαζί και με άλλα βιογραφικά του στοιχεία) στη φήμη που τον ακολουθεί, στην οποία κάποιες στιγμές βιογραφία και λογοτεχνία ανακατεύονται. Η μεταθανάτια αναγνώριση, η επίσης μεταθανάτια πρόταση για το Βραβείο Πούλιτζερ, οι παραλληλισμοί του με συγγραφείς όπως ο Χέμινγουεϊ και ο Τζόις, τα γεμάτα θαυμασμό σχόλια άλλων συγγραφέων γι’ αυτόν, δημιούργησαν ένα μεγάλο ενδιαφέρον για τη δουλειά του, το οποίο τα τελευταία χρόνια έχει ανανεωθεί.
Ο Μπρις Ντ’ Τζ. Πάνκεϊκ άφησε πίσω του μόλις δώδεκα διηγήματα, από τα οποία μόνο τα έξι είχαν εκδοθεί πριν από το θάνατό του. Όλα μαζί κυκλοφόρησαν το 1983, τέσσερα χρόνια μετά το θάνατό του, σε έναν τόμο με τίτλο Τα διηγήματα του Μπρις Ντ’ Τζ. Πάνκεϊκ. Όλα τα διηγήματα εκτυλίσσονται στη Δυτική Βιρτζίνια, τόπο καταγωγής του Πάνκεϊκ. Εκεί, στους ορεινούς όγκους του Απαλαχίων, στις φάρμες που αργοπεθαίνουν και στις ήδη νεκρές κωμοπόλεις, σε δάση και σε ανθρακωρυχεία, σε μπαρ, σε δωμάτια ξενοδοχείων, βλέπουμε ανθρώπους που ξεθωριάζουν και λιώνουν σε έναν διαρκή, απελπισμένο και συνήθως μάταιο αγώνα με τους γύρω τους, με τη φύση, με τον εαυτό τους.
Ο Πάνκεϊκ τοποθετεί τις ιστορίες του σε έναν φανταστικό τόπο, το Ροκ Καμπ, ένα «χωριό απ’ όπου δεν υπάρχει καμία ορατή διέξοδος». Ωστόσο, δεν συνθέτουν μια ηθογραφική απεικόνιση κάποιας γενέθλιας περιοχής, όπως θα μπορούσε να φανταστεί κανείς, καθώς υπερβαίνουν ένα τέτοιο στενό πλαίσιο, παρεκκλίνουν και ανατέμνουν βαθιά την –οριακή, κάποιες φορές– ψυχολογία των πρωταγωνιστών του. Άνθρωποι που έχουν χάσει, που χάνουν, που κινδυνεύουν να χάσουν τα πάντα – και όχι μόνο τα όποια υλικά αγαθά τυχαίνει να τους έχουν μείνει. Σε αυτή την προσωπική και κοινωνική καταστροφή, η θλίψη και η μελαγχολία των επιζώντων αναβλύζει σε κάθε γραμμή, αλλά ταυτόχρονα και ο θυμός, η οργή, που πολύ συχνά μετατρέπεται σε βία εναντίον όποιου θα την υποστεί χωρίς να αντιδράσει.
Διεισδύει στους χαρακτήρες
Στο ομώνυμο διήγημα της συλλογής, τους «Τριλοβίτες», ο Κόλι θέλει να σώσει τη φάρμα του («την τελευταία παραδοσιακή φάρμα της περιοχής»), την οποία η μητέρα του θέλει να πουλήσει επειδή πιστεύει ότι πλέον δεν σώζεται. Ενώ παρακολουθούμε τη βουβή απελπισία του Κόλι, που στοιχειώνεται από την τελευταία εικόνα του νεκρού πατέρα του και δεν του έχει περάσει ποτέ από το μυαλό να εγκαταλείψει εκείνα τα μέρη, η μικρή εμβόλιμη ιστορία με το κυνήγι, το σφάξιμο και το μαγείρεμα της χελώνας μένει στο μυαλό του αναγνώστη, όπως «η μυρωδιά της χελώνας που έχει ποτίσει τα δάχτυλα» του Κόλι. Τελικά, νομίζει κανείς πως όλα κλείνονται σε αυτό που έχει στο μυαλό του ο Κόλι μετά το απελπισμένο σεξ με την Τζίνι: «θέλω να νιώσω λύπη, αλλά δεν μπορώ».
Στη «Γούβα», μια άγρια σκηνή κυνηγιού δένει με την προετοιμασία μιας άγριας απεργίας, ενώ στο «Εν τω ξηρώ», ένα από τα πιο δυνατά διηγήματα της συλλογής, παρακολουθούμε την απελπισία και το συσσωρευμένο πόνο να μετατρέπονται σε μια υπόκωφη βία που ψάχνει οπωσδήποτε έναν ένοχο για να ξεσπάσει.
Στα διηγήματα του Πάνκεϊκ δεν είναι η πλοκή το κυρίαρχο στοιχείο. Ο συγγραφέας δημιουργεί μια ασφυκτική ένταση στην ατμόσφαιρα, διεισδύοντας σε χαρακτήρες που αποτυπώνονται ολοζώντανοι με τον πιο λιτό τρόπο, χαρακτήρες με πληγωμένη ψυχή και γρατζουνισμένη σάρκα. Χαρακτήρες σχεδόν πάντα ανδρικούς, καθώς πολλές φορές οι γυναίκες είναι αόρατες, μισοφωτισμένες ή συμπληρωματικές, ακόμα κι αν με τον τρόπο τους σημαδεύουν μια ιστορία, όπως η νεαρή πόρνη στο «Ένα μόνιμο δωμάτιο».
Στο διήγημα «Τιμή στους πεσόντες» η εσωτερική ερημιά που έχει αφήσει πίσω του ο χαμός ενός αδελφού στο Βιετνάμ συγχωνεύεται με το νεκρό τοπίο της πόλης («Έρημος ο δρόμος. Ποιος να στρίψει, ποιος να σταματήσει, να πάει πού»), ενώ στο «Κυνήγι της αλεπούς» στη ζυγαριά μπαίνουν τα θύματα από το τροχαίο και τα ανταλλακτικά από το τρακαρισμένο αυτοκίνητο: «τα κοριτσάκια είναι τέζα. Τι να το κάνουν τ’ αμάξι;».
Έργο σαν βιογραφία
Αυτός ο σκληρός ρεαλισμός του Πάνκεϊκ διαπερνά όλες τις ιστορίες του. Τα ζώα, μάλιστα, είναι τα κατ’ εξοχήν θύματα αυτής της διάχυτης σκληρότητας και βίας, καθώς επανέρχονται διαρκώς σκηνές από κυνήγι, από τεμαχισμούς, από παράνομες κοκορομαχίες.
Η γλώσσα, το ύφος, η ατμόσφαιρα, κάνουν τον Πάνκεϊκ μια ξεχωριστή φωνή, ακόμα κι αν ανάμεσα στα δώδεκα διηγήματά του υπάρχουν κάποια που είναι πιο άνισα. Ο κριτικός της Γκάρντιαν τον θεωρεί έναν από τους 4-5 καλύτερους διηγηματογράφους των τελευταίων πενήντα χρόνων, ενώ με αντίστοιχο τρόπο υποδέχτηκαν και οι περισσότεροι κριτικοί αυτή τη δεύτερη ανακάλυψη του Πάνκεϊκ. Πολλοί συνδέουν το έργο του με τη βιογραφία του, τη σχέση του με το αλκοόλ, το δύσκολο χαρακτήρα του, τη μοναχικότητα του outsider στο πανεπιστήμιο, τον προσηλυτισμό του στον καθολικισμό, την αδιευκρίνιστη αυτοκτονία του. Σε κάθε περίπτωση, όμως, αξίζει να ανακαλύψουν οι αναγνώστες τον συγγραφέα αυτής της ολιγοσέλιδης σπουδής στην απόγνωση.
Κώστας Αθανασίου
