Σκέψεις από τον διάλογο για τις οικοπεριφέρειες στη Γαλλία
Σε ένα οικολογικά καταστροφικό καλοκαίρι στη Γαλλία, και ενόψει των προεδρικών εκλογών του 2027, ο Ζαν-Λικ Μελανσόν και η Ανυπότακτη Γαλλία καταθέτουν μια πρωτότυπη πρόταση: την αντικατάσταση των σημερινών 13 περιφερειών από νέες οικοπεριφέρειες (écorégions), οργανωμένες με βάση οικολογικές συνεκτικότητες, και ιδίως τις υδρολογικές λεκάνες.[1] Η αρχική εκδοχή της πρότασης, όπως παρουσιάστηκε τον Ιούλιο, έκανε λόγο για 13 οικοπεριφέρειες, όμως έκτοτε το σχέδιο βρίσκεται υπό επεξεργασία και ο τελικός αριθμός και τα όριά τους δεν έχουν ακόμη καθοριστεί. Η ιδέα έχει σαφή θεωρητική βάση στη σκέψη των «βιοπεριφερειών»[2] και είναι ενδεικτικό πόσο κεντρικό παραμένει στη Γαλλία το ζήτημα του χώρου και των εδαφών στον πολιτικό και δημόσιο διάλογο, σε αντίθεση με τη χώρα μας.
Παρ’ όλο το πρωτότυπο της ιδέας, προκύπτουν πολλά ερωτήματα για τη χρησιμότητα της πρότασης. Είναι άραγε τόσο απολύτως σημαντικό το πώς θα χωριστούν (εκ νέου) οι περιφέρειες; Ως τώρα έχουν ακουστεί ορισμένες κριτικές που επικεντρώνονται στην εξάλειψη ορισμένων «ειδικών» περιφερειών που σχετίζονται με τοπικές ταυτότητες (π.χ. Προβηγκία, Οξιτανία). Θα ήθελα να εισαγάγω και δύο ακόμα ενστάσεις, την υποβάθμιση των ζητημάτων διακυβέρνησης και τη μεθοδολογικά «μονιστική» της έμπνευση.
Ελλιπής πρόταση
Πράγματι, η πρόταση φαίνεται να υποβαθμίζει σε μεγάλο βαθμό τη λογική της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης (multi-level governance) και να μην προσθέτει στον διάλογο για τη συμμετοχική διακυβέρνηση των κοινών, λογικές που είναι αναγκαίες ακριβώς επειδή τα περιβαλλοντικά προβλήματα δεν αντιστοιχούν σε μία και μοναδική χωρική κλίμακα. Η διαχείριση μιας λεκάνης απορροής μπορεί να απαιτεί διαπεριφερειακούς ή ακόμη και διασυνοριακούς θεσμούς, όχι απαραίτητα μια αυτοδιοικητική μονάδα. Αντίστοιχα, ζητήματα όπως η κινητικότητα, η κατοικία, η γεωργία, η ενέργεια, η υγεία ή η προστασία της βιοποικιλότητας λειτουργούν σε διαφορετικές και συχνά αλληλεπικαλυπτόμενες κλίμακες, που είναι απαραίτητο να συνυπολογιστούν στην άσκηση πολιτικών.
Η σύγχρονη περιβαλλοντική διακυβέρνηση δεν προσπαθεί επομένως να βρει μία «σωστή» κλίμακα και να οργανώσει ολόκληρο τον χώρο οριζόντια γύρω από αυτήν, αλλά να δημιουργήσει θεσμούς που επιτρέπουν τη συνεργασία και τον συντονισμό μεταξύ διαφορετικών κλιμάκων – από τον δήμο, τα τοπικά διαδημοτικά δίκτυα, τη μητροπολιτική διοίκηση έως την περιφέρεια ή ακόμα τα διαπεριφερειακά δίκτυα, το κράτος και, όπου χρειάζεται, διασυνοριακούς θεσμούς. Αυτό ακριβώς φαίνεται να λείπει από την πρόταση των «οικοπεριφερειών»: όχι η οικολογική κλίμακα καθαυτή, αλλά η ταύτιση του υδρολογικού συστήματος (ως κατεξοχήν ζωτικού ζητήματος) με την πολιτική και διοικητική κλίμακα. Είναι σαν να επαναλαμβάνεται, με διαφορετικό περιεχόμενο, η ιακωβίνικη φιλοδοξία να οργανωθεί ολόκληρος ο χώρος γύρω από μία και μοναδική θεμελιώδη αρχή. Δεν είναι το κριτήριο που παραμένει το ίδιο, αφού τότε ήταν η διοικητική ορθολογικότητα και η απόσταση από την έδρα, ενώ σήμερα είναι το υδρολογικό δίκτυο. Είναι όμως κοινή η υπόθεση ότι υπάρχει μια προνομιακή χωρική λογική από την οποία μπορεί να παραχθεί μια ορθολογική πολιτική γεωγραφία.
Στην πραγματικότητα, στη Γαλλία σήμερα υπάρχει ένα ολόκληρο πλαίσιο θεσμών για τη διαχείριση του χώρου που δεν σταματά στα όρια των (αυτο)διοικητικών περιφερειών (υδρολογικές λεκάνες, μητροπόλεις, δίκτυα μεταφορών, διατροφικά δίκτυα).
Επιπρόσθετα, προκύπτουν ασυμμετρίες που δεν αντιμετωπίζονται επαρκώς από τη λογική των οικοπεριφερειών. Μια περιφέρεια του Σηκουάνα θα συνέδεε (και θα «υπέτασσε» λόγω πολλαπλάσιου πληθυσμού) την αγροτική Νορμανδία με το μητροπολιτικό Παρίσι όχι επειδή συγκροτούν κοινό κοινωνικό, οικονομικό ή πολιτικό χώρο, αλλά επειδή ανήκουν στο ίδιο υδρολογικό σύστημα. Όμως οι αγορές εργασίας, οι μετακινήσεις, οι παραγωγικές σχέσεις, οι εδαφικές ταυτότητες και οι μορφές πολιτικής εκπροσώπησης δεν ακολουθούν αναγκαστικά τα ίδια όρια με τις λεκάνες απορροής. Έτσι, η υδρολογική συνοχή κινδυνεύει να υποκαταστήσει άλλες εξίσου σημαντικές μορφές χωρικής συνοχής.
Επομένως, με αυτή την πρόταση, και παρόλο που προέρχεται από την οικολογική θεωρία (βιοπεριφέρειες), φαίνονται τα όρια της οικολογικής σκέψης των «ανυπότακτων», που προωθούν έναν οικολογικό επαγωγισμό (μεθοδολογικό μονισμό) ως εξής: οικολογία = υδρολογική λεκάνη = οικοπεριφέρεια = οικολογικός (διοικητικός) μετασχηματισμός, δυσκολευόμενοι να αναγνωρίσουν ότι διαφορετικά περιβαλλοντικά, κοινωνικά και οικονομικά ζητήματα συγκροτούνται σε διαφορετικές και αλληλεπικαλυπτόμενες κλίμακες.
Όμως οι προτάσεις πολιτικής οφείλουν να αποτελούν συνθέσεις κριτηρίων και να συνοδεύονται από έναν οδικό χάρτη. Εδώ φαίνεται ότι αυτά λείπουν, για χάρη ενός εντυπωσιακού πυροτεχνήματος ενόψει προεδρικών εκλογών. Προφανώς, θα ήταν άδικο να υποβαθμιστεί το πρόγραμμα οικολογικού μετασχηματισμού των Ανυπότακτων σε ένα μόνο πυροτέχνημα ή πρόταση, καθώς είναι ένα αρκετά πλήρες και ριζοσπαστικό πρόγραμμα. Το πρόβλημα είναι κυρίως μεθοδολογικό και στρατηγικό: υπάρχει μια άνιση σχέση ανάμεσα στην προβολή μεμονωμένων, συχνά αποπλαισιωμένων προτάσεων και στη σύνδεσή τους σε μια ολοκληρωμένη στρατηγική μετάβασης.
Δημιουργία «κλιματικού κοινωνικού κράτους»
Στον αντίποδα και πιο κοντά σε αυτή τη λογική της πολυεπίπεδης και συμμετοχικής διακυβέρνησης, οι Écologistes (Πράσινοι/Οικολόγοι) κινούνται σε μια διαφορετική λογική, την οποία περιγράφουν ως οικολογική ευημερία. Η πρόταση οργανώνεται γύρω από τρεις άξονες: αποκατάσταση, προστασία –περιβαλλοντική, κοινωνική, υγειονομική– και προετοιμασία για το μέλλον. Τον Ιούλιο παρουσίασαν πρόγραμμα 557 προτάσεων, με στόχο την έξοδο από τον «κλιματικό υπερδανεισμό» και ένα ολοκληρωμένο σχέδιο για τις δασικές πυρκαγιές. Στο επίκεντρο βρίσκεται η δημιουργία ενός «κλιματικού κοινωνικού κράτους», που συνδέει την οικολογική μετάβαση με κοινωνική προστασία και αναδιανομή, μεταξύ άλλων μέσω μεγαλύτερης φορολόγησης του πλουσιότερου 1%.
Εν κατακλείδι, η οικολογική κρίση απαιτεί αναμφίβολα να ξανασκεφτούμε τη σχέση μας με τα εδάφη, τα οικοσυστήματα και τους φυσικούς πόρους. Όμως το ζητούμενο δεν είναι να ανακαλύψουμε τη μία «σωστή» χωρική κλίμακα πάνω στην οποία θα οργανωθεί η μετάβαση, αλλά να οικοδομήσουμε θεσμούς που να μπορούν να συνδέουν διαφορετικές κλίμακες, συμφέροντα και μορφές γνώσης. Σε αυτό το πεδίο θα κριθεί τελικά όχι μόνο η επιτυχία των οικοπεριφερειών, αλλά κάθε σοβαρής πρότασης οικολογικού μετασχηματισμού.
1. La France insoumise, «Pour faire face à la crise écologique globale, créons des éco-régions», lafranceinsoumise.fr, 3 Ιουλίου 2026: https://lafranceinsoumise.fr/2026/07/03/climat-eco-regions-lfi/
2. Nicolas Celnik, «Kirkpatrick Sale, une vie contre les machines», Reporterre, 10 Μαρτίου 2023: https://reporterre.net/Kirkpatrick-Sale-une-vie-contre-les-machines
