Τζον Μπάνβιλ “Η μπλε κιθάρα”
(μτφ. Τόνια Κοβαλένκο, εκδ. Καστανιώτη, 2016)
Ο Όλιβερ Ότγουεϊ Ορμ είναι ζωγράφος που δεν ζωγραφίζει πια. Έχει κρυφό δεσμό με την Πόλι, τη γυναίκα του καλύτερού του φίλου. Η σχέση τους αποκαλύπτεται και όλη του η ζωή ανατρέπεται.
Αυτή πάνω-κάτω είναι η πλοκή της Μπλε κιθάρας. Θα μπορούσε να περιγραφεί και με λιγότερα λόγια. Ή και με –λίγο– περισσότερα. Να προστεθεί, λόγου χάριν, ότι ο Όλιβερ είναι και κλεπτομανής. Δεν έχει τόσο σημασία, όμως. Γιατί σε αυτό το μυθιστόρημα του πολυβραβευμένου Ιρλανδού συγγραφέα είναι σαφές ότι δεν είναι η πλοκή εκείνο που τον ενδιαφέρει.
Ο Τζον Μπάνβιλ θεωρείται –και είναι– από τους μεγάλους στιλίστες της αγγλόφωνης λογοτεχνίας. Στην Μπλε κιθάρα, η περίτεχνη (σχεδόν εξεζητημένα περίτεχνη) γλώσσα, το μπαρόκ ύφος, το πλούσιο λεξιλόγιο, η πολυδουλεμένη φράση, η επιμονή στη φόρμα, οι άφθονες περιγραφές του κόσμου του πραγμάτων και των συναισθημάτων, φτάνουν στο πιο οριακό (σχεδόν παρωδιακό, έγραψαν κάποιοι ξένοι κριτικοί) επίπεδο.
Πολλοί έχουν αναρωτηθεί τι είναι το στιλ και πόσο σηματοδοτεί τη μοναδικότητα ενός συγγραφέα. Ο συγγραφέας Μπάνβιλ, βέβαια, είναι δύο συγγραφείς, κάτι παραπάνω από απλώς δύο υπογραφές: Τζον Μπάνβιλ και Μπέντζαμιν Μπλακ –το όνομα που χρησιμοποιεί για τα αστυνομικά του μυθιστορήματα, γράφοντας βιβλία με σαφώς μεγαλύτερη έμφαση στην πλοκή, τους χαρακτήρες, τους διαλόγους, όπως άλλωστε έχει πει και ο ίδιος.
Δραπέτης από το χώρο και το χρόνο
Σε αυτή την υποτονική, σχεδόν υποτυπώδη, πλοκή, κυριαρχεί μία και μόνη αφηγηματική φωνή, εκείνη του πρωταγωνιστικού ανδρικού χαρακτήρα, του Όλιβερ. Η Πόλι κερδίζει έναν μικρό ρόλο, η σύζυγος Γκλόρια είναι πρακτικά απούσα στο μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου, κάπου εμφανίζεται για λίγο ο (ενδιαφέρων) χαρακτήρας της αδελφής του πρωταγωνιστή, όλοι οι άλλοι χαρακτήρες είναι σκιές, σε μια ελάχιστη ανταλλαγή με τον κόσμο που τους περιβάλλει.
Μόλις μαθεύεται η απαγορευμένη σχέση του με την Πόλι, ο Όλιβερ δεν σκέφτεται άλλο δρόμο παρά να δραπετεύσει, στο χώρο και στο χρόνο: καταφεύγει στο παρελθόν, στο πατρικό του σπίτι. Μπορεί ο ίδιος να ισχυρίζεται ότι «μ’ έχει πια κουράσει το παρελθόν, η επιθυμία να βρισκόμουν εκεί κι όχι εδώ», αλλά το ενστικτώδες καταφύγιό του είναι η επιστροφή στον κόσμο της παιδικής του ηλικίας. Ξέρει την αιτία του φευγιού του, δεν κοροϊδεύει τον εαυτό του: «αυτό που φάνταζε σαν γενναιότητα, ήταν, στην ουσία, καθαρή δειλία. Συνέχιζα μετά χαράς την παράνομη σχέση μου, μα μόλις αποκαλύφθηκε το μυστικό, έβαλα τα πόδια στην πλάτη και την κοπάνησα».
Όμως, μπροστά σε αυτό που ανατρέπει την ισορροπία του, ο Όλιβερ παραλύει, έτοιμος να δεχτεί παθητικά τα πάντα, ανίκανος να πάρει πρωτοβουλία. Στην ουσία μετατρέπεται σε παρατηρητή της ίδιας του της ζωής. Παίρνει όλη την ευθύνη, αυτομαστιγώνεται για την πλήρη αποτυχία του, γυμνώνει τον εαυτό του προσφέροντας στον αναγνώστη την καθόλου θελκτική εικόνα του ηττημένου ναρκισσισμού: «θέλω να αποσαφηνίσω ότι αυτά που στερήθηκα, δεν μου τα έκλεψαν, μου τα κατάσχεσαν νομίμως. Είμαι ο εγκέφαλος της ίδιας μου της ατυχίας».
Αιφνίδια αναχώρηση, ηττημένη επιστροφή
Δεν δείχνει καμία διάθεση να υπερασπιστεί τον εαυτό του: «υφίσταμαι λεκτική επίθεση σχετικά με την παντελή μου έλλειψη συναισθημάτων, την αδιαφορία μου για τον πόνο των άλλων και την άρνησή μου να προσφέρω έστω κι ένα ψίχουλο παρηγοριάς, για τη σκληρότητά μου, τη γαϊδουριά μου, τις άκαρδες προδοσίες μου –με λίγα λόγια, για την ανικανότητά μου να αγαπώ. Όλα όσα έλεγε ήταν αλήθεια, το παραδέχομαι, μα από την άλλη δεν ίσχυε τίποτε απ’ όλα αυτά, σε όλα έπεφτε έξω. Ποιο το νόημα, όμως, να διαφωνήσω μαζί της;». Απλώς, μέσα στην τραγική απογοήτευσή του, οχυρώνεται συχνά στον κυνισμό: «είναι απαίσιο αυτό που θα πω, κι όμως, υπάρχει κάτι σχεδόν κωμικό στο θέαμα της απελπισίας και της θλίψης ενός άλλου».
Έτσι, λογικά, την «αιφνίδια αναχώρηση» ακολουθεί η συντριβή και η «ηττημένη επιστροφή». Το μόνο σταθερό δεδομένο σε όλα αυτά φαίνεται πως είναι η αποξένωση: «Δεν αναγνωρίζουμε ο ένας τον άλλον», «δεν ξέρουμε καθόλου ο ένας τον άλλον», «δεν γνώριζε πια τη γυναίκα του»…
Κουβαλώντας τον απόηχο από διάφορα αυτοβιογραφικά ίχνη του συγγραφέα (ξεκινώντας από το ότι ο Μπάνβιλ ήθελε κι αυτός στα νιάτα του να γίνει ζωγράφος), το βιβλίο είναι ένα κρίσιμο βήμα στο λογοτεχνικό σχέδιο του Μπάνβιλ και στην αντίληψή του για το τι είναι μυθιστόρημα και τι είναι έργο τέχνης, όπως είχε αποκαλέσει προκλητικά το βιβλίο του Η θάλασσα, όταν είχε κερδίσει το Βραβείο Μπούκερ. Λογικό είναι να αναρωτιέται κανείς για το επόμενο.
Κώστας Αθανασίου
