Συνέντευξη με τον Νίκο Γκόβα, θεατροπαιδαγωγό, ιδρυτικό μέλος του Πανελλήνιου Δικτύου για το Θέατρο στην Εκπαίδευση
«Δεν ξέρουμε αν όλοι οι μαθητές μπορούν να γίνουν καλλιτέχνες, ξέρουμε όμως ότι όλοι μπορούν να είναι δημιουργικοί.
Αυτή η δημιουργικότητα είναι κάτι σαν τη δύναμη της αγάπης που προσπαθεί να βγει προς τα έξω.
Δεν διδάσκεται.
Αλλά εμείς μπορούμε να διαμορφώσουμε τις συνθήκες, ώστε κάτι τέτοιο να συμβεί».
Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση (1998)
Υπήρξατε από τους «πρωταγωνιστές» της ίδρυσης του Πανελλήνιου Δικτύου για το Θέατρο στην Εκπαίδευση το 1998. Ποιοι ήταν αρχικά οι λόγοι που οδήγησαν στη δημιουργία του;
Το 1998 έστειλα μια ανοιχτή πρόσκληση σε εκπαιδευτικούς της Ανατολικής Αττικής για να μαζευόμαστε κάποια Σαββατοκύριακα με καλεσμένους φίλους μου σκηνοθέτες ή ηθοποιούς για να μάθουμε από αυτούς τρόπους δραματοποίησης, ασκήσεις και παιχνίδια κατάλληλα για εφήβους και γενικά τρόπους ώστε να ανεβάζουμε ωραίες παραστάσεις στα σχολεία που εργαζόμασταν. Στην πρόσκληση εκείνη ανταποκρίθηκε ένας μεγάλος αριθμός εκπαιδευτικών οπότε σχεδίασα ένα πρόγραμμα για μια σειρά τέτοιων επιμορφωτικών συναντήσεων που κάλυψε σχεδόν όλα τα σαββατοκύριακα της σχολικής χρονιάς 1998-1999 και που περιλάμβανε μια μεγάλη ποικιλία από θεατρικά εργαστήρια με πλειάδα καλεσμένων καλλιτεχνών. Το ίδιο επαναλήφθηκε και την επόμενη σχολική χρονιά. Στα εργαστήρια άρχισαν να έρχονται και εκπαιδευτικοί απ’ όλη την Αττική, ενώ σύντομα έδειξαν ανάλογο ενδιαφέρον και άλλοι από τη Θεσσαλονίκη και άλλες πόλεις. Ήδη το «δίκτυο» είχε γεννηθεί.
Σήμερα ποια είναι η μορφή και οι σκοποί του;
Σήμερα έχει τη νομική μορφή του μη κερδοσκοπικού σωματείου με την επωνυμία Πανελλήνιο Δίκτυο για το Θέατρο στην Εκπαίδευση (ΠΔΘΕ), με παραρτήματα και τοπικούς συνδέσμους σε 16 πόλεις και ενεργή συμμετοχή σε διεθνείς οργανισμούς, όπως ο Διεθνής Οργανισμός για το Θέατρο στην Εκπαίδευση-IDEA και ο IDEA Europe. Πρόκειται για μια ανεξάρτητη, εθελοντική συλλογικότητα εκπαιδευτικών, θεατροπαιδαγωγών, καλλιτεχνών και πανεπιστημιακών που τους ενώνει η αγάπη τους για το θέατρο και την εκπαίδευση και που έχουν ανάγκη για συνεχή επιμόρφωση και έρευνα. Όλες οι δράσεις του και η διαχείριση αποφασίζονται συλλογικά μέσα από τις διάφορες ομάδες εργασίας, αλλά και τα κατά τόπους γραφεία. Στόχος του είναι η ενίσχυση της παρουσίας των παραστατικών τεχνών στην τυπική και μη τυπική εκπαίδευση, η αξιοποίηση του θεάτρου ως εργαλείου μάθησης και κοινωνικού μετασχηματισμού και η ανάδειξη του θεάτρου στην εκπαίδευση ως αυτόνομου επιστημονικού πεδίου.
Υπήρξαν σημεία καμπής στη λειτουργία του; Στη διάρκεια όλων αυτών των χρόνων της ύπαρξής του άλλαξαν/προστέθηκαν και άλλοι σκοποί, άλλες στοχεύσεις του;
Ασφαλώς. Στην αρχή μας ένωνε κυρίως η ανάγκη για επιμόρφωση στη θεατρική πράξη – να μάθουμε δηλαδή για σκηνοθεσία, υποκριτική, κίνηση και γενικά τα εργαλεία της τέχνης του θεάτρου. Όμως, μέσα από τα εργαστήρια, τις συζητήσεις και την επαφή με ανθρώπους από την Ελλάδα και το εξωτερικό, το πλαίσιο διευρύνθηκε πολύ. Το θέατρο στην εκπαίδευση δεν αφορά μόνο το ανέβασμα μιας παράστασης. Ασφαλώς το θέατρο πρέπει να προσεγγίζεται ως μάθημα τέχνης, αλλά επίσης είναι και εργαλείο για τη διδασκαλία άλλων μαθημάτων, αλλά και τρόπος να προσεγγίζουμε κοινωνικά ζητήματα. Το «θέατρο στην εκπαίδευση» ή η «θεατροπαιδαγωγική» είναι ένα ιδιαίτερο, αυτόνομο πεδίο με πολύ έρευνα, βιβλιογραφία, μελέτες και ποικίλες εφαρμογές παγκοσμίως.
Είναι γεγονός ότι η καλλιτεχνική εκπαίδευση περιθωριοποιείται όλο και περισσότερο στο σχολικό περιβάλλον;
Ναι, δυστυχώς οι τέχνες περιθωριοποιούνται όλο και περισσότερο στο σχολείο. Οι εκπαιδευτικοί προσπαθούν να κάνουν τη δουλειά τους σε ένα πολύ πιεστικό πλαίσιο, όπου η τέχνη έχει ελάχιστο χώρο. Παρ’ όλα τα μεγάλα λόγια για τη σημασία της, στο ωρολόγιο πρόγραμμα υπάρχουν ελάχιστες ώρες καλλιτεχνικών και η θεατρική αγωγή περιορίζεται ουσιαστικά μόνο στις πρώτες τάξεις του Δημοτικού. Έτσι, η πλειονότητα των παιδιών τελειώνει το σχολείο χωρίς ουσιαστική επαφή με το θέατρο. Ό,τι γίνεται, γίνεται συνήθως μέσα από μικρά «παράθυρα» του συστήματος ή χάρη στο μεράκι εκπαιδευτικών, συχνά εκτός ωραρίου. Σε πανεπιστημιακό επίπεδο έχουν γίνει κάποια βήματα, καθώς πια έχουμε προπτυχιακά, αλλά και μεταπτυχιακά τμήματα που διδάσκουν το «θέατρο στην εκπαίδευση» ως διακριτό αντικείμενο, όμως στο σχολείο, εκτός από τα Καλλιτεχνικά και Μουσικά Σχολεία, δεν υπάρχει ένα οργανωμένο πλαίσιο για όλα τα παιδιά. Παρότι υπάρχουν αναλυτικά προγράμματα θεατρικής αγωγής για όλες τις τάξεις, στην πράξη δεν υπάρχει χρόνος στο ωρολόγιο πρόγραμμα. Αυτό που υπάρχει, όμως, είναι πολλοί εκπαιδευτικοί που καταλαβαίνουν πόσο σημαντικές είναι οι παραστατικές τέχνες στην εκπαίδευση. Το Δίκτυο προσπαθεί με τις δράσεις του να πείσει αυτούς που παίρνουν τις αποφάσεις ότι τα σχολεία χρειάζονται περισσότερες ώρες τέχνης, περισσότερους θεατρολόγους – θεατροπαιδαγωγούς για όλες τις τάξεις Δημοτικού, Γυμνασίου, Λυκείου και κατάλληλα επιμορφωμένους εκπαιδευτικούς ώστε να συνεργάζονται δημιουργικά.
Ανταποκρίνονται οι εκπαιδευτικοί; Ενδιαφέρονται;
Πάρα πολύ! Οι θέσεις σε όλα τα εργαστήρια που οργανώνει το Δίκτυό μας κλείνουν αμέσως. Και προσέξτε, μιλάμε για εκπαιδευτικούς που έρχονται στον ελεύθερο χρόνο τους μετά το σχολείο, τα Σαββατοκύριακα, εθελοντικά, χωρίς να τους υποχρεώνει κανείς. Προφανώς δεν είναι όλοι, αλλά είναι πολλοί. Να σας δώσω ένα μικρό παράδειγμα. Το Δίκτυό μας υλοποιεί από το 2015 ένα πρόγραμμα σε 16 πόλεις με τίτλο «κι αν ήσουν εσύ;». Πρόκειται για πρόγραμμα ευαισθητοποίησης στα ανθρώπινα δικαιώματα και την αντιμετώπιση της ξενοφοβίας και του ρατσισμού. Πάνω από 20.000 εκπαιδευτικοί έχουν εμπλακεί στα βιωματικά εργαστήρια και έχουν υλοποιήσει ανάλογες δράσεις στα σχολεία τους.
Για ποιο λόγο θεωρείτε ότι το θέατρο στην εκπαίδευση αποτελεί σημαντικό εργαλείο μάθησης, αλλά και σημαντικό εργαλείο κοινωνικού μετασχηματισμού;
Για πολλούς αλληλένδετους λόγους, καθώς συνδυάζει τη γνώση με την εμπειρία, το συναίσθημα και τη συλλογική δράση. Ως εργαλείο μάθησης βοηθά τα παιδιά να μαθαίνουν βιωματικά, μέσα από τη δράση, όχι παθητικά. Καλλιεργεί την κριτική σκέψη, τη φαντασία, την επικοινωνία, τη συνεργασία και την ενσυναίσθηση, ενώ δίνει χώρο και στη συναισθηματική έκφραση και τη συμπερίληψη. Ταυτόχρονα, ως εργαλείο κοινωνικού μετασχηματισμού, ανοίγει διάλογο για κοινωνικά ζητήματα, δίνει φωνή σε εμπειρίες που συχνά μένουν στο περιθώριο ή θέματα που δεν εντάσσονται στην ύλη των σχολικών μαθημάτων και βοηθά τους συμμετέχοντες να μπουν στη θέση του άλλου. Μέσα από τη συλλογική δημιουργία ενισχύει τη δημοκρατική παιδεία και δείχνει στα παιδιά ότι μπορούν να συμμετέχουν ενεργά και να αλλάζουν την κοινωνική πραγματικότητα.
Ποιες είναι σήμερα οι κύριες δράσεις του Δικτύου;
Οι δράσεις του Δικτύου είναι πολλές και αναπτύσσονται τόσο τοπικά, όσο και κεντρικά. Κάθε παράρτημα στις διάφορες πόλεις οργανώνει επιμορφωτικά σεμινάρια και δράσεις, ανάλογα με τις ανάγκες των εκπαιδευτικών, καθώς και εκδηλώσεις για την Παγκόσμια Ημέρα Θεάτρου στην Εκπαίδευση, στις 27 Νοεμβρίου. Σε κεντρικό επίπεδο, το Δίκτυο οργανώνει συχνά διεθνή συνέδρια, όπως το πρόσφατο το 2025 με τίτλο «Θέατρο και συμπεριληπτική εκπαίδευση» με συμμετοχές από πάρα πολλές χώρες. Από το 2001 λειτουργεί και η Θεατρική Καλοκαιρινή Κατασκήνωση, και εκδίδεται ετησίως το επιστημονικό περιοδικό «Εκπαίδευση & Θέατρο» (ελληνικά και αγγλικά). Επίσης, 45 βιβλία με εκπαιδευτικό και επιστημονικό υλικό έχουν εκδοθεί μέχρι σήμερα. Όλο αυτό το υλικό των βιβλίων, των περιοδικών, των διαφόρων πρότζεκτ, καθώς και άλλο χρήσιμο υλικό που στέλνουν μέλη μας διατίθεται δωρεάν μέσω του ιστότοπου του Δικτύου www.TheatroEdu.gr, καθώς βασικός μας στόχος είναι η διάχυση της γνώσης και η στήριξη των εκπαιδευτικών. Το Δίκτυο υλοποιεί επίσης προγράμματα (πρότζεκτς) σε συνεργασία με φορείς από την Ελλάδα και το εξωτερικό, σε θέματα όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα, ο ρατσισμός, η ξενοφοβία, η έμφυλη βία, το bullying, οι εξαρτήσεις κ.ά. Το πρόγραμμα «Κι αν ήσουν εσύ;» που αναφέρθηκε και παραπάνω, υλοποιείται από το 2015 με τη συνεργασία της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, πανεπιστημίων και του IDEA. Έχει εμπλέξει πάνω από 20.000 εκπαιδευτικούς, 40.000 μαθητές και εκατοντάδες σχολεία και τοπικούς φορείς και θεωρείται το μακροβιότερο πρόγραμμα ευαισθητοποίησης της χώρας για θέματα προσφύγων και συμπερίληψης. Παράλληλα, φέτος υλοποιούμε και άλλα προγράμματα, όπως το «DISC» για τα έμφυλα στερεότυπα, το «Θέατρο & Μαθηματικά», το «Girls ACTing For Empowerment – #ACTFEM», το «R–Lab:Refugee Laboratory», κ.ά. Και, βέβαια, τη δράση «τα 4 χρώματα» με πολλές και ποικίλες εκδηλώσεις για τα παιδιά της Γάζας και τους παλαιστίνιους καλλιτέχνες. Μάλιστα, το φετινό τεύχος για το 2025 του περιοδικού μας «Εκπαίδευση & Θέατρο» κυκλοφόρησε με ειδικό ένθετο αφιερωμένο στη Γάζα στα ελληνικά, αγγλικά και αραβικά. Σημαντικό κομμάτι της δουλειάς του Δικτύου είναι και οι διαδραστικές «παραστάσεις φόρουμ», που συνδυάζουν τεχνικές από το Θέατρο των Καταπιεσμένων και το Εκπαιδευτικό Δράμα. Έχουμε δημιουργήσει επτά τέτοιες διαδραστικές παραστάσεις για θέματα εξαρτήσεων, βίας, ρατσισμού, περιβάλλοντος και έμφυλης βίας, τις οποίες παρουσιάζουμε σε σχολεία, εκπαιδευτικούς και γονείς. Όποιος/όποια ενδιαφέρεται μπορεί να δει αναλυτικά όλα τα προγράμματα στον ιστότοπό μας, www.TheatroEdu.gr.
Όλες οι δράσεις στοχεύουν κυρίως τους εκπαιδευτικούς. Και για τα παιδιά;
Ναι, οι δράσεις απευθύνονται κυρίως στους εκπαιδευτικούς, γιατί θέλουμε να τους στηρίζουμε με σεμινάρια, παιδαγωγικές συναντήσεις και ανταλλαγή καλών πρακτικών, ώστε να μπορούν να σχεδιάζουν τα δικά τους προγράμματα με τους μαθητές/μαθήτριες. Όμως οι τελικοί αποδέκτες είναι πάντα τα παιδιά. Τα τελευταία χρόνια οργανώνουμε τα Μαθητικά Φεστιβάλ/Ημέρες Δράσης «ΜΑΖΙ», σε 16 πόλεις, όπου παιδιά όλων των βαθμίδων παρουσιάζουν τη δουλειά τους και συμμετέχουν σε κοινά εργαστήρια πάνω σε θέματα όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα, η αποδοχή της διαφορετικότητας και η κοινωνική δικαιοσύνη. Οι εκπαιδευτικοί συμμετέχουν από νωρίς, μέσα από επιμορφωτικά εργαστήρια και τοπικές παιδαγωγικές συναντήσεις, για να οργανώσουν τη συμμετοχή των σχολείων και της τοπικής κοινωνίας. Οι εκδηλώσεις γίνονται σε θέατρα, πλατείες, μουσεία ή ακόμα και σε τοπικά μέσα ενημέρωσης. Είναι ταυτόχρονα γιορτή και σημαντική κοινωνική παρέμβαση, με χιλιάδες μαθητές και εκατοντάδες φορείς να συμμετέχουν.
Ποια θα μπορούσαν να είναι τα επόμενα βήματα του Δικτύου; Ποια είναι τα σχέδια του και οι φιλοδοξίες του;
Θεωρώ ότι τα επόμενα βήματα του Δικτύου έχουν να κάνουν με την επέκταση και τη συστηματοποίηση των δράσεών του. Θα ήθελα να φτάσουμε σε περισσότερα σχολεία και περισσότερους εκπαιδευτικούς, να ενισχύσουμε τα προγράμματα ευαισθητοποίησης και τα Μαθητικά Φεστιβάλ «ΜΑΖΙ», ώστε ακόμη περισσότερα παιδιά να έχουν πρόσβαση στο θέατρο. Παράλληλα, να ενδυναμώσουμε τη δικτύωση των παραρτημάτων μας, να δημιουργήσουμε νέα συνεργατικά προγράμματα με φορείς από την Ελλάδα και το εξωτερικό και να προωθήσουμε το θέατρο στην εκπαίδευση ως αναγνωρισμένο, διακριτό επιστημονικό και παιδαγωγικό πεδίο. Το Δίκτυο να προχωρήσει ως ένα σταθερός αυτοοργανωμένος φορέας για τη συνεχή επιμόρφωση των εκπαιδευτικών και την κοινωνική παρέμβαση, ώστε το θέατρο να συμβάλλει όχι μόνο στη μάθηση, αλλά και στη διαμόρφωση ενεργών, κριτικά σκεπτόμενων και κοινωνικά ευαισθητοποιημένων πολιτών.
