Η ανάρτηση του Έλληνα Πρωθυπουργού, μετά την απαγωγή του Προέδρου της Βενεζουέλας, ξάφνιασε πολλούς εντός του φιλελεύθερου χώρου. Δηλώσεις έμμεσης στήριξης στον Τραμπ, ακούστηκαν βέβαια και από άλλους ηγέτες στον Παγκόσμιο Βορρά. Ωστόσο, κανένας δεν προχώρησε τόσο εμφατικά (και με τόση ευκολία) στην κυνική απαξίωση του διεθνούς δικαίου: «Δεν είναι η στιγμή να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών», ανέφερε στην ανάρτηση του ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Ακολούθησαν ακόμα πιο προβληματικές δηλώσεις από τον Μ. Βορίδη και τον Α. Γεωργιάδη, όμως στην περίπτωσή τους, το αντιφιλελεύθερο ύφος και η απενοχοποιημένη εξύμνηση της ισχύος και της βίας, έχουν πάψει προ καιρού να αποτελούν έκπληξη.
Θέλω να σταθώ στην σοβαρή μετατόπιση που ορθά επισήμαναν πολλές αναλύσεις την επαύριο της δήλωσης Μητσοτάκη. Πρόκειται άραγε για ρήξη με τον πολιτικό λόγο του μετριοπαθούς Κέντρου και μετατόπιση προς πιο αυταρχικές κατευθύνσεις; Ή μήπως για συνέχεια που έχει παρατηρηθεί και αλλού στο πλαίσιο της υβριδοποίησης του κοσμοπολιτισμού και του αντιφιλελευθερισμού στον 21ο αιώνα;
Μετα-απώλεια
Στο βιβλίο του Verlust: Ein Grundproblem der Moderne, Suhrkamp 2024 (Απώλεια: Ένα θεμελιώδες πρόβλημα της σύγχρονης εποχής), ο Αντρέας Ρέκβιτς αναλύει εκτενώς τις επιπτώσεις που έχει για τις σύγχρονες κοινωνίες η απώλεια του αφηγήματος της προόδου (Fortschrittsverlust). Η κατάρρευση της βεβαιότητας ότι το μέλλον θα είναι καλύτερο, δημιουργεί ένα πλαίσιο μετα-απώλειας, όπου όλες οι απώλειες επαναξιολογούνται: Τι νόημα έχουν οι θυσίες για την ανοδική κοινωνική κινητικότητα, όταν μια οικονομική κρίση μπορεί ανά πάσα στιγμή να βυθίσει ολόκληρα τμήματα της μεσαίας τάξης στην ακραία επισφάλεια και την βιογραφική ασυνέχεια; Ή για να το διατυπώσουμε με όρους γεωπολιτικής: τί νόημα έχει η αυτοσυγκράτηση, η πίστη στις αρχές της καλής γειτονίας, εν ολίγοις η απώλεια της εθνικής απόλαυσης, όταν δεν μπορεί πια να αναπληρωθεί από την υπόσχεση της συλλογικής προόδου;
Οι σκοτεινές μεταλλάξεις του φιλελευθερισμού, όπως εκφράζονται στην περίπτωση της άλλοτε αμήχανης και σιωπηρής, άλλοτε τυποποιημένης και θορυβώδους υπεράσπισης της αντιδημοκρατικής διολίσθησης, συνδέονται άμεσα με αυτό το πλαίσιο της μετα-απώλειας. Και μάλιστα με έναν τρόπο που μάλλον δεν ήταν εύκολο να προβλεφθεί το 2016, στην πρώτη περίοδο του κυβερνώντος Τραμπισμού. Ακόμα και στις αρχές της δεύτερης θητείας, πριν δηλαδή το παζάρεμα της Ουκρανίας και το ρεσιτάλ ιμπεριαλιστικού τυχοδιωκτισμού στην Μέση Ανατολή, οι διαχωριστικές γραμμές εναντίον του ακροδεξιού λαϊκισμού ήταν ορατές στο φιλελεύθερο στρατόπεδο.
Πλην όμως, φαίνεται ότι οι υπόγειες διεργασίες είχαν ήδη ξεκινήσει. Στα καθ’ ημάς, είχαμε ενδείξεις από νωρίς: στο predatorgate, ξεδιπλώθηκε σε όλο της το μεγαλείο η στρατηγική της απόζευξης μεταξύ φιλελευθερισμού και προσήλωσης στο κράτος δικαίου. Τότε ήταν που σχετικοποιήθηκε ριζικά και στρατηγικά η σημασία της δημοκρατικής λογοδοσίας: εφόσον δεν πέφτουμε δημοσκοπικά, οι πολίτες δεν ιεραρχούν υψηλά τη δημοκρατική λειτουργία, επομένως ποιος νοιάζεται;
Ακολούθησαν κι άλλα επεισόδια εμπέδωσης του αντιδημοκρατικού έθους, ενώ προοδευτικά άρχισαν να κανονικοποιούνται συμπεριφορές Τραμπισμού (βλέπε, αδιαμεσολάβητη αυθάδεια του ισχυρού), είτε αυτές αφορούν την κυβέρνηση, είτε μέλη της κοινοβουλευτικής ομάδας, είτε αυτοδιοικητικά στελέχη, είτε τοπικούς παράγοντες.
Αριστερά και Φιλελευθερισμός
Οφείλεται άραγε αυτή η φιλελεύθερη μετάλλαξη στο σχήμα που πήρε ο κομματικός ανταγωνισμός μετά το 2019 και κυρίως μετά την εξάχνωση του ΣΥΡΙΖΑ και την αδυναμία ανασυγκρότησης της κεντροαριστερής παράταξης; Με άλλα λόγια, θα δυσκόλευε την αποδέσμευση της ΝΔ και του αρχηγού της από βασικές αρχές δημοκρατικής λειτουργίας, η ύπαρξη μίας αξιόπιστης αντιπολίτευσης με δυνατότητα να εμπνέει σεβασμό στους θεσμούς, διατηρώντας ταυτόχρονα ζωντανή την υπόσχεση της κοινωνικής δικαιοσύνης;
Ακόμα και αν συμφωνήσουμε επί της αρχής, θα ήταν παραπλανητικό να ερμηνευθεί μονοσήμαντα η απουσία ενός ισχυρού ρεύματος υπέρ της κοινωνικής δικαιοσύνης ως αποτέλεσμα της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, ή της ισχνής αντιπολιτευτικής του παρουσίας μέσα στην πανδημία, ή της χαμηλής ποιότητας πολιτικού προσωπικού, παρότι όλα αυτά παίζουν το ρόλο τους. Υπάρχει ωστόσο κάτι πιο δομικό που συνδυάζεται με τα παραπάνω. Το πλαίσιο της μετα-απώλειας έχει πλήξει πρωτίστως τα κομμάτια της Αριστεράς που ήταν κάποτε σε θέση να οικειοποιούνται τις καλύτερες παραδόσεις του φιλελευθερισμού, δίνοντας φωνή στις λαϊκές τάξεις και σχήμα στις επιθυμίες της.
Τούτο δεν σημαίνει ότι έχει χαθεί οριστικά η δυνατότητα μιας ριζοσπαστικής πολιτικής με ορίζοντα την κοινωνική-κλιματική δικαιοσύνη, την εμβάθυνση της δημοκρατίας και τελικά την προώθηση μίας άλλης μορφής κοινωνικής οργάνωσης, πέραν του καπιταλισμού και της χωρίς όρια μεγέθυνσης.
Ακριβώς επειδή υφίσταται αυτή η δυνατότητα, έχει νόημα και η κριτική στις μεταλλάξεις, τις μετατοπίσεις και τις παλινωδίες των φιλελεύθερων. Ένα κομμάτι τους, έχει αποκοπεί οριστικά από την ιστορική κοίτη του φιλελευθερισμού, ζει σε ένα καθεστώς μη χρόνου, σαγηνεύεται υπερβολικά από το δίκαιο του ισχυρού και δεν έχει πια πρόβλημα να επιδεικνύει τη σκαιά συμμαχία του με τη Διεθνή του αντιφιλελευθερισμού και τον Αρχηγό της.
Είναι εκείνες οι φωνές που είναι έτοιμες να δικαιολογήσουν οποιαδήποτε θεσμική εκτροπή, στη βάση μιας γενεαλογίας του Εχθρού η οποία ανάγεται στις πιο σκοτεινές κληρονομιές της αντιδραστικής σκέψης. Ό,τι αυταρχικό, ή πολεμοχαρές μέσο και αν μετέλθουν οι εκλεκτοί τους, πάντα υπάρχει ένας Μαδούρο ως δικαιολογία. Η ευθύνη μετατίθεται (και τελικά χάνεται) σε μία αλυσίδα ισοδυναμιών, όπου Μαδούρο, Αριστερά, Κομμουνισμός, Παλαιστινιακή Αρχή, αντιαποικιοκρατικά κινήματα, αλλά και Διεθνής Αμνηστία, ΟΗΕ, Γιατροί Χωρίς Σύνορα κ.α. παύουν να έχουν ποιοτικές διαφορές. Μοτίβα πασίγνωστα στην ιστορία των ιδεών, που ιδιοποιείται με σαδιστική απόλαυση η άλλοτε εμπροσθοφυλακή του αντι-ολοκληρωτισμού.
Υπάρχουν όμως φιλελεύθερες και φιλελεύθεροι που σκέφτονται αλλιώς. Που δεν απολογούνται για την ωμή βία των ισχυρών και των δισεκατομμυριούχων. Που δεν απαρνούνται τον πόνο των άλλων. Που δεν βλέπουν τον εαυτό τους στην επικράτεια του ακραίου κυνισμού, όπου το Α σημαίνει και -Α, όπου η στήριξη στην Ουκρανία σημαίνει και το αντίθετό της, όπου η σημαία της απανθρακοποίησης ανεμίζει μαζί με τη σημαία της Chevron και της Exxon Mobil.
Δεν ξέρω πως η Αριστερά μπορεί να βάλει φρένο διεθνώς και στη χώρα μας σε αυτό το αντιδημοκρατικό, πολεμοχαρές και αυταρχικό vertigo. Ξέρω μόνο ότι δεν μπορεί να αντέξει κι άλλη μία απώλεια. Την απώλεια του νου και της καρδιάς του φιλελευθερισμού.
φωτογραφία: ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΥ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ ΣΤΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΑΣΥΛΟΥ (ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ/EUROKINISSI)
