Ο χρόνος

Τα άρθρα των σημερινών «Παρεμβάσεων» αποτελούν αποσπάσματα από ομιλίες στα Τοπικά κβ΄ που έγιναν στην Χώρα της Άνδρου από τις 26 μέχρι τις 28 Σεπτεμβρίου. Τα σεμινάρια των Τοπικών συνδυάζουν τη φιλοσοφία, την ιστορία και την κριτική γύρω από μια επίκαιρη θεματική. Οργανώνονται κάθε χρόνο για 22 χρόνια από τον Γεράσιμο Κουζέλη και μας πηγαίνουν σε διαφορετικά όμορφα μέρη της Ελλάδας όπως τελειώνει αναστοχαστικά το καλοκαίρι. Τα φετινά Τοπικά γύρω από την έννοια του χρόνου οργανώθηκαν από την Μαργαρίτα Καρκαγιάννη και τον Γιώργο Σαγκριώτη που θα επιμεληθούν το βιβλίο με τις ομιλίες για τον εκδοτικό οίκο Νήσος.

Η Συντακτική Ομάδα των Παρεμβάσεων

Η διαλεκτική της συγχρονικότητας στο έργο του Έρνστ Μπλοχ

Ο μεγάλος μαρξιστής φιλόσοφος Ερνστ Μπλοχ εισάγει την έννοια της ασυγχρονίας στην κοινωνική θεωρία στο έργο του Κληρονομιά  αυτού του καιρού στη δεκαετία του 1930. Επιχειρεί να περιγράψει το ύστερο κεφαλαιοκρατικό παρόν ως διακρινόμενο από ριζικές ασυγχρονίες, κατάλοιπα των εποχών πριν τη νεωτερικότητα, που έρχονται στο ιστορικό προσκήνιο με την άνοδο του φασισμού. Συγχρονίες και ασυγχρονίες οδηγούν σε ένα σύνθετο υπόδειγμα αναπαράστασης της πορείας του ιστορικού χρόνου κατά Μπλοχ: «Η υποκειμενικά μη-συγχρονική αντίθεση είναι η συσσωρευμένη οργή, η αντικειμενικά μη-συγχρονική είναι το ανολοκλήρωτο παρελθόν· η υποκειμενικά σύγχρονική είναι η ελεύθερη επαναστατική δράση του προλεταριάτου, η αντικειμενικά συγχρονική είναι το εμποδισμένο μέλλον που περιέχεται στο Τώρα, η εμποδισμένη τεχνολογική άνθιση, η εμποδισμένη νέα κοινωνία που κυοφορείται από την παλιά μέσα στις παραγωγικές της δυνάμεις».

Η έννοια της ασυγχρονίας

            Ο Μπλοχ δηλώνει πως «δεν ζούνε όλοι οι άνθρωποι στο ίδιο Τώρα. Το πράττουν μόνο εξωτερικά, δια του γεγονότος ότι δύναται κανείς να τους δει σήμερα. Αλλά δεν ζουν στον ίδιο χρόνο με τους άλλους». Η αιτία είναι πως [ορισμένοι] «φέρουν μέσα τους ένα στοιχείο του παρελθόντος, το οποίο παρεμβάλλεται». Αυτό αφορά στην επιβίωση στοιχείων από τρόπους παραγωγής και κοινωνικές σχέσεις που προηγούνται της νεωτερικότητας και έχει σαν συνέπεια πως «οι εργάτες δεν είναι πλέον μόνοι τους με τους εργοδότες», καθώς παρεμβάλλονται πιο παλαιές κοινωνικές δυναμικές ανάμεσά τους. Διαπιστώνει ο Μπλοχ δύο τύπους ανθρώπων της εποχής του. Από τη μία έχουμε τον άνθρωπο που διάγει τον κοινωνικό του βίο συγχρονικά, και η πολιτική συμπεριφορά του εντάσσεται σε όσα θα περιέγραφε μια πιο κλασική μαρξιστική ανάλυση: Οι εργάτες που στρατεύονται στα μαζικά εργατικά κόμματα, οι μικροαστοί σε ριζοσπαστικά δημοκρατικά ή φιλελεύθερα κόμματα τα οποία αντιτίθενται σε όψεις της ύστερης κεφαλαιοκρατίας αλλά αποδέχονται άλλες. Από την άλλη, έχουμε τον άνθρωπο που διάγει τον κοινωνικό του βίο ασυγχρονικά.  Είναι αυτός του οποίου την πολιτική τοποθέτηση καθορίζουν παράγοντες καθυστέρησης εντός της αστικής νεωτερικότητας. Η ίδια η Γερμανία η οποία δεν είχε νικηφόρα αστική-δημοκρατική επανάσταση πριν το 1918, σε αντίθεση με άλλες χώρες της ηπειρωτικής Eυρώπης και της Αμερικής, χαρακτηρίζεται ως «η κατεξοχήν χώρα της ασυγχρονίας»: Η άναρχη κατάσταση ανάμεσα στην αδυναμία της αστικής τάξης και της ορθολογιστικής διαφωτιστικής ιδεολογίας της και στα φεουδαρχικά και αντιδραστικά κατάλοιπα οδηγεί σε επιστροφή στη βαρβαρότητα, στη συγκρότηση του ναζιστικού φαινομένου και στη μαζική αποδοχή του, με πεδία εμφάνισης κυρίως τη νεολαία, τα μεσαία στρώματα και τους αγρότες.

Και η συγχρονία

Για τον Μπλοχ η διαλεκτική των ασυγχρονιών δεν θα ήταν δυνατόν να λάβει χώρα εάν δεν εδραζόταν βέβαια στην καίρια συγχρονική αντίθεση της εποχής του, την αντίθεση κεφαλαίου-εργασίας. Οι ριζικές ασυγχρονίες αποτελούν την αντιδραστική απάντηση ακριβώς σε αυτήν τη συγχρονική κατάσταση κρίσης. Εφόσον η αστική κοινωνία δεν δύναται να παράγει μια προοδευτική, δημοκρατική και εξισωτική απάντηση στην κρίση της χωρίς να αυτοαναιρεθεί, είναι υποχρεωμένη να στηριχθεί στις ασυγχρονίες που έχουν ανακύψει από το ανολοκλήρωτο νεωτερικό εγχείρημα για να βρει ερείσματα έτσι ώστε να απαντήσει στην συγχρονική κρίση που το συγκλονίζει. Οι ασυγχρονίες αυτές αξιοποιούνται δημιουργικά από το κεφάλαιο, γράφει ο Μπλοχ, για να εμποδίσουν την ίδια τη ροή του ιστορικού χρόνου, την έλευση του απελευθερωμένου μέλλοντος, το οποίο διαλεκτικά θα άρει την κεντρική συγχρονική αντίθεση κεφαλαίου-εργασίας προς την κατεύθυνση της άρσης του ανδραποδισμού, υλοποιώντας τις νεωτερικές εξαγγελίες. Ο χαρακτήρας της κεντρικής συγχρονικής αντίθεσης είναι σαφής: «Η ύλη των συγχρονικών αντιφάσεων δεν είναι μόνο αυτή των υπαρκτών, δηλαδή απελευθερωμένων παραγωγικών δυνάμεων, αλλά είναι εξίσου η ακραία –και γι’ αυτό ωθούσα προς την ανατροπή–  αρνητικότητα της σημερινής κατάστασης: ο αλλοτριωμένος άνθρωπος ή προλετάριος, η αλλοτριωμένη εργασία ή το φετίχ του εμπορεύματος».

Γιώργος Παπαφράγκου

Μεταδιδακτορικός ερευνητής Παντείου Πανεπιστημίου

Χρονικότητα στην αχρονικότητα – Η εκ των υστέρων διαμόρφωση του παρελθόντος στον Φρόιντ

Βρίσκουμε στον Φρόιντ και εμφατικές και πιο επιφυλακτικές αποφάνσεις σχετικά με το αμετάβλητο του απωθημένου. Οι πρώτες στηρίζουν την καθοριστική δυνατότητα ανάσυρσης, «ανάδυσης στη μνήμη» των απωθημένων βιωμάτων, που αποτελεί τον κεντρικό στόχο της αναλυτικής διαδικασίας. Πρέπει να είναι εκεί, η εγγραφή τους να είναι μόνιμη και να επιβεβαιώνεται ως τέτοια στο εδώ και τώρα του αναλυόμενου. Έτσι, σε πρώτη ανάγνωση, το παρελθόν μοιάζει να παραμένει αμετάβλητο, και ο ιδιάζων υλισμός του Φρόιντ δεν θα του επέτρεπε να το αναγάγει στη μεταβαλλόμενη ερμηνεία του.

Οι πιο επιφυλακτικές αποφάνσεις έρχονται να ελέγξουν και να σχετικοποιήσουν το αμετάβλητο των απωθημένων περιεχομένων, επιβεβαιώνοντας όχι μόνο ότι το ασυνείδητο είναι ζωντανό και επικοινωνεί με τα άλλα συστήματα, ούτε μόνο ότι η διαδικασία της ανάλυσης οδηγεί σε αλλαγή (για να γίνει Εγώ εκεί που ήταν Αυτό), αλλά κυρίως ότι το παρελθόν αναγνωρίζεται ως τέτοιο και επομένως παρέρχεται, όταν απωθημένες επιθυμίες και εντυπώσεις γίνουν συνειδητές.

Αυτή είναι η πρώτη όψη της διαλεκτικής του «εκ των υστέρων». Εισάγει μια διάσταση αναδρομικής συγκρότησης του παρελθόντος με εκκίνηση στο παρόν, από το οποίο αποσπάται· αποσπάται από την αναπαραγωγή αντιδράσεων στο παρόν, από την επανάληψη. Και θα πρέπει να θυμηθούμε την επιρροή αυτής της θέσης –που βεβαίως με τη σειρά της παραπέμπει σε κρίσιμες στιγμές της, γαλλικής κυρίως, φιλοσοφικής παράδοσης σε σχέση με τον χρόνο– σε ό,τι διαμορφώθηκε, εκεί και πάλι, ως ιστορία της επιστήμης μετά την καταλυτική παρέμβαση του Μπασελάρ, που διαρκώς λοξοκοιτάζει προς την φροϊδική θεωρία. Εννοώ την έμφαση στην αναδρομικότητα, στην μόνο αναδρομικά συγκροτήσιμη ιστορία των επιστημονικών κλάδων, στην εκ των υστέρων αναγνώριση του σφάλματος ως τέτοιου, και στην επίσης εκ των υστέρων κατανόηση της προέλευσης του σφάλματος, της λογικής ή μάλλον της αναγκαιότητάς του.

Η δεύτερη όψη αυτής της διαλεκτικής αφορά ό,τι συνδέθηκε με τη λειτουργία του μεθύστερου βιώματος. Θα περιοριστώ σε ένα σχεδίασμα με αδρές γραμμές, επισημαίνοντας τι συνεπάγεται για τα προηγούμενα.

Η διακύβευση αυτής της προσέγγισης αφορά την εκ των υστέρων τροποποίηση του καθεστώτος –όχι απλώς του νοήματος– ενός ίχνους που έχει εγχαραχθεί στο ψυχικό αντικείμενο. Τροποποίηση του καθεστώτος σημαίνει πως ένα τέτοιο ίχνος παρελθούσας εμπειρίας μπορεί να ελεγχθεί ως απωθήσιμο ενώ αρχικά ήταν «απλώς» παθητικά κείμενο, ή ότι το «ξεχασμένο υλικό» από ουδέτερο να καταστεί δυνητικά πλήρες νοήματος.

Στη φροϊδική κλινική εμπειρία το μεθύστερο βίωμα εμφανίζεται όταν μνημονικά ίχνη (της πρώιμης εφηβείας) νοηματοδοτούνται αναδρομικά (όταν πλέον έχουν εγκατασταθεί οι καθαυτό σεξουαλικές αισθήσεις). Και, αναμενόμενα, η έμφαση βρίσκεται στον μετασχηματισμό μιας απωθημένης ανάμνησης σε τραύμα, όπως στα παραδείγματα που εκθέτει ο Φρόιντ με τις περιπτώσεις της Έμμα, του Λυκάνθρωπου και του μικρού Χάνς.

Το ιδιαίτερο σε αυτή τη σύλληψη δεν βρίσκεται βέβαια στην εκ των υστέρων ερμηνεία ή νοηματοδότηση που ισχύει για κάθε ιστορικό αντικείμενο, αλλά στην αναδιάταξη που αφορά την οικοδόμηση της παράστασης χρόνου και της υποκειμενικής ιστορίας του αναλυόμενου. Για την αναδιοργάνωση του μνημονικού υλικού που επιφέρει η διαδικασία του μεθύστερου βιώματος, μετακινώντας μνημονικές εγγραφές, μας έχει προϊδεάσει ο Φρόιντ ήδη από το 1896, στο γράμμα του προς τον Φλίς: «το υπάρχον υλικό των μνημονικών ιχνών υφίσταται, από καιρού εις καιρόν, μια αναδιάταξη σύμφωνα με νέες σχέσεις, μια ανασύνταξη. Εκείνο που είναι ουσιαστικά νέο στη θεωρία μου, είναι ο ισχυρισμός ότι η μνήμη είναι παρούσα όχι μόνο μια, αλλά πολλές φορές, αποθηκευμένη σε διαφορετικών ειδών σημεία».

Είναι βέβαιο πως η λειτουργία της εκ των υστέρων διαμόρφωσης του παρελθόντος, της αναδιάταξής του, καταλύει κάθε έννοια μονοσήμαντου προσδιορισμού του παρόντος από το παρελθόν. Καταργεί όμως και τη γραμμικότητα ενός χρόνου που ρέει προς μία μόνο κατεύθυνση. Δίνει λαβές για άλλες εκδοχές χρονικότητας. Έχει μάλιστα αναχθεί σε τρίτη φροϊδική έννοια του χρόνου, μετά από εκείνη που συνδέεται με την ατομική ανάπτυξη και εκείνη που αφορά τα τρία συστήματα και τη σχέση τους με τον χρόνο.

Η δε ιδέα μιας διαρκώς ανοικτής, πάντα δυνάμει νοηματοδότησης του παρελθόντος σε ένα επερχόμενο παρόν, πολλά θυμίζει.

Γεράσιμος Κουζέλης

Μη Μνησικακείν: Μια φιλοσοφία του χρόνου και της λύτρωσης

Πολιτικός χρόνος

Σύμφωνα με νόμο του Σόλωνα, όποιος δεν πάρει τα όπλα με την μία ή άλλη πλευρά στην διάρκεια εμφύλιας σύρραξης χάνει τα πολιτικά του δικαιώματα. Αλλά όταν το 403 π.Χ. οι Αθηναίοι δημοκράτες ανέτρεψαν τους Τριάκοντα Τυράννους, ο Κλεόκριτος ζήτησε να εκτελεστούν οι τύραννοι αλλά να δοθεί αμνηστία στους υπόλοιπους ολιγαρχικούς. Κάλεσε τους πολίτες να ξεχάσουν τα κακά του παρελθόντος. Οι Αθηναίοι απαγόρευσαν με διάταγμα την ανάμνηση των τραυματικών γεγονότων και πήραν τον όρκο «μη μνησικακεῖν»: δεν θα χρησιμοποιούμε την μνήμη τους για να κάνουμε κακό.

Δεύτερη. Όταν ο Ποσειδώνας έχασε τον αγώνα του με τη Αθηνά, δεν επιδίωξε εκδίκηση. Οι Αθηναίοι, ευγνώμονες, διέγραψαν από το ημερολόγιο τη δεύτερη ημέρα του μήνα Βοηδρομιώνα, ημέρα της μονομαχίας, επειδή έφερνε θλιβερές μνήμες στον Ποσειδώνα. Από εδώ κατάγεται ο ρωμαϊκός θεσμός των Dies Fasti και Nefasti, απαγορευμένες ημέρες όπως και η ελληνική λέξη ημέρα αποφράς. Η χαμένη ημέρα είναι η ημέρα της πόλης, η εποχή της πολιτικής. Ο Αριστοτέλης συμφωνεί: η πολιτική είναι αυτό που οδηγεί ή τερματίζει τον πόλεμο και την εκδίκηση.

Μεσσιανικός χρόνος

Ο μεσσιανισμός, σύμφωνα με τον Γκέρσομ Σόλεμ, έχει δύο τάσεις: μια τάση επιστροφής σε μια αρχική κατάσταση χάριτος και μια ουτοπική που προσδοκά το μέλλον και την ανανέωση. Ο μεσσιανισμός είναι μια ζωή σε αναβολή. Ο μεσσιανιστής είναι σε μόνιμη αναμονή ενός μέλλοντος που δεν έχει έρθει ακόμα, αλλά βρίσκει τα σημάδια του στην καθημερινότητα. Ο διπλασιασμός του χρόνου συμβολίζεται από τον διπλό Μεσσία: Ο Μεσσίας του Οίκου του Ιωσήφ πολεμά τις δυνάμεις του κακού και πεθαίνει. Ο Μεσσίας του Οίκου του Δαβίδ νικά το κακό και εγκαινιάζει τον μεσσιανικό κόσμο του μέλλοντος. Ο Χριστός, επίσης, ενσαρκώνει τη διπλή φύση ως λυτρωτής που απελευθερώνει από την αμαρτία και ως νομοθέτης που δίνει τον νέο νόμο και χτίζει το λαό του μέλλοντος.

Η έλευση του Μεσσία είναι έκφραση του αρχέγονου Συμβάντος: αποσυνδέει την ιστορική συνέχεια που αλλάζουν την πορεία της Ιστορίας και εγκαινιάζει νέες εποχές.  Στην επαναστατική αλλαγή βρίσκουμε τη διπλή πτυχή της λύτρωσης και της θέσπισης νέου νόμου. Το Συμβάν κοιτάζει προς το παρελθόν, το φέρνει στην επιφάνεια, το λυτρώνει με την αποκάλυψη της αλήθειας του. Αλλά τι σημαίνει να λες την αλήθεια για το παρελθόν;

Ο χρόνος της ύπαρξης

Σκεφτόμαστε τον χρόνο με όρους του τώρα. Ο χρόνος είναι το παρόν. Το παρελθόν και το μέλλον είναι ελαττωματικά τώρα, μη-τώρα. Το παρελθόν δεν είναι πια τώρα, το μέλλον δεν είναι ακόμη τώρα. Ο χρόνος εμφανίζεται ως μια διαδοχή από τώρα, που καθένα τους εξαφανίζεται στο παρελθόν. Λέμε τώρα και εννοούμε χρόνο. Αλλά το τώρα δεν υπάρχει. Δεν μπορεί να είναι ύπαρξη με την έννοια της παρουσίας. Η παρουσία σημαίνει διάρκεια, αλλά αυτή η διάρκεια δεν μπορεί να είναι το διάστημα μεταξύ δύο τώρα. Γιατί;

Γιατί και η απουσία φτάνει διαρκώς. Αυτό που δεν είναι πλέον παρόν ως παρουσία είναι παρόν στην απουσία του. Η απουσία, αυτό που υπήρξε ή αυτό που θα έρθει, είναι ένας τρόπος παρουσίας. Αυτή η παρουσία στο παρόν, στο παρελθόν και στο μέλλον σημαίνει ότι αυτό που δεν είναι ακόμα παρόν (το μέλλον) δίνει και φέρνει αυτό που δεν είναι πλέον παρόν (το παρελθόν), και αυτό που υπήρξε προσφέρει και δίνει το μέλλον. Ο χρόνος που δεν είναι αναπαράσταση του χώρου φτιάχνεται με την αμοιβαία προσέγγιση του μέλλοντος, με το παρελθόν και το παρόν. Η άρνηση και η απόκρυψη είναι οι δύο τρόποι με τους οποίους το παρόν γίνεται παρόν. Η αλληλεπίδραση των τριών διαστάσεων είναι η τέταρτη διάσταση του χρόνου. Αλλά αυτή η τέταρτη διάσταση είναι η πρώτη, η αλληλεπίδραση καθορίζει τα πάντα. Ο χρόνος δεν είναι. Υπάρχει, δίνει χρόνο, η προσφορά που δίνει χρόνο καθορίζεται από την άρνηση και την απόκρυψη της εγγύτητας. 

Ο χρόνος του Συμβάντος

Ο ελληνικός χρόνος είναι η επανάληψη της λήθης, ο μεσσιανικός χρόνος είναι διπλασιασμένος, ο οντολογικός χρόνος είναι η εγγύτητα της παρουσίας από το παρόν, το παρελθόν και το μέλλον που τα ενοποιεί. Στη φιλοσοφία της ιστορίας του Μπένγιαμιν, η μεγάλη ιστορική αφήγηση είναι μια κενή μνημονική δομή που οι ιστορικοί γεμίζουν με γεγονότα. Η ιστορία δεν είναι μια χρονολογική σειρά αλλά μια πορώδης επιφάνεια. Οι τρύπες της ανοίγουν παράθυρα σε απορριφθείσες αλήθειες. Οι αναμνήσεις ζουν σε μια ταυτοχρονία στην οποία μπορούμε να επιλέξουμε από πολλές δυνατότητες για να δημιουργήσουμε το παρόν. 

Δεν είναι το παρελθόν που ρίχνει το φως του στο παρόν, ούτε το παρόν στο παρελθόν: η ιστορική αλήθεια είναι σαν μια εικόνα, μια φωτογραφία στην οποία το τότε και το τώρα ενώνονται σαν μια αστραπή. Η σχέση του τότε με το τώρα, λέει ο Μπένγιαμιν, είναι διαλεκτική, εικονογραφική, και όχι χρονική. Ο μεσσιανικός δεν είναι χρόνος λύτρωσης αλλά εξαφάνισης. Η Ιστορία αρχίζει όταν η μνήμη κινδυνεύει, όταν βρίσκεται στο χείλος της εξαφάνισης χωρίς να εξαφανίζεται.

Η εικόνα είναι διαλεκτική σε στάση. Η εικόνα ανήκει στο παρόν, επειδή μόνο το παρόν μπορεί να την αναγνωρίσει. Αλλά είναι και ριζικά ιστορική, γιατί το παρελθόν μπορεί να συνειδητοποιηθεί μόνο τώρα. Κάθε εικόνα του παρελθόντος που δεν αναγνωρίζεται από το παρόν ως δική του μέριμνα εξαφανίζεται μαζί με το ίχνος της. Το μήνυμα του παρελθόντος δεν θα έχει ληφθεί, αν δεν διαβαστεί από το παρόν που καθιστά δυνατό. Έτσι σώζεται το παρελθόν, αλλά αυτό είναι ένα παρελθόν που δεν υπήρξε ποτέ. Η ιστορική γνώση είναι να διαβάζεις αυτό που δεν γράφτηκε ποτέ.

Δικαιοσύνη

Το παρελθόν ρίχνει φως στο παρόν στην ιστοριογραφία, το παρόν ρίχνει φως στο παρελθόν στις δίκες της ιστορίας: Νυρεμβέργη, συνταγματάρχες, Χρυσή Αυγή. Το παρόν κοιτάζει το παρελθόν από κανονιστική θέση: θέση κυριαρχίας (δικαιοσύνη του νικητή), εκδίκησης (δικαιοσύνη του θύματος), γνώσης (η ιστοριογραφική θέση), μνήμης (πένθος ή μελαγχολία) ή συγχώρεσης (μεσσιανικός υπερμοραλισμός). Καμία από αυτές δεν μπορεί να κατανοήσει το Συμβάν ως την εγκυμοσύνη του παρόντος στο παρελθόν και του παρελθόντος στο παρόν, καθώς αποκρύπτουν το μέλλον.

Η ιστοριογραφία και οι δίκες προδίδουν την ουσία της σχέσης μεταξύ παρελθόντος και παρόντος, την αναγνωσιμότητα της διαλεκτικής εικόνας. Μόνο η δικαιοσύνη και η πολιτική λυτρώνουν τη σχέση με τη μορφή της εικόνας. Η δικαιοσύνη είναι η αναγνωσιμότητα του παρελθόντος, αυτό που βρίσκεται από κάτω και μεταδίδει κάθε Τότε, προσφέροντάς το στο Τώρα ως την εικόνα που καλεί για λύτρωση μέσω ανασυγκρότησης.

Ας θυμηθούμε τους Αθηναίους δημοκράτες. Όταν χάνεις μια μέρα, όταν μετακινείσαι από την 1η στην 3η Σεπτεμβρίου, δεν μπορείς παρά να θυμηθείς αυτό που πρέπει να ξεχαστεί. Γι’ αυτό ο συνδυασμός της νομικής διάταξης και του όρκου. Μπορούμε να ξεχάσουμε με νόμο; Η συμβολή του Φρόιντ στη μνημονική ήταν η πεποίθησή του ότι η απώλεια μνήμης δεν οφείλεται στο πέρασμα του χρόνου, αλλά στα εμπόδια που δημιουργεί το ασυνείδητο για να ξεχάσει και να καταπιέσει τις οδυνηρές αναμνήσεις.

Αυτή είναι η σημασία του όρκου. Υπενθυμίζει την απόφαση. Δεν θα χρησιμοποιήσω τη μνήμη που επιστρέφει ακριβώς επειδή επιστρέφει σαν το απωθημένο.

Ο συνδυασμός του ελληνικού πολιτικού χρόνου της επανάληψης, του μη μνησικακείν, να θυμάσαι να ξεχνάς κάθε φορά που το τραύμα επιστρέφει, και του εβραϊκού χρόνου της λύτρωσης του παρελθόντος σε αναλαμπές αναγνώρισης, φέρνει το ίχνος μιας διαφορετικής ανθρωπότητας. Χωρίς να προέρχεται από το παρελθόν ούτε να υπόσχεται το μέλλον, αυτή είναι μια ανθρωπότητα που μέσω της δράσης της σε κάθε Τώρα λυτρώνει τα τραύματα του παρελθόντος και θεμελιώνει και επαναθεμελιώνει την πολιτική.

Κώστας Δουζίνας