Αντουάν ντε Σαιντ Εξυπερύ «Γη των ανθρώπων», μετάφραση: Βάιος Λιαπής, επίμετρο: Λίζυ Τσιριμώκου, εκδόσεις Κίχλη, 2025
Ο Αντουάν ντε Σαιντ Εξυπερύ (1900-1944) αφιέρωσε τη ζωή του στην κατάκτηση των ουρανών. Έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στην ίδρυση της πρώτης διεθνούς γαλλικής εμπορικής εταιρείας από την οποία ξεπήδησε η Air France, ήταν δοκιμαστής αεροπλάνων της, έλαβε μέρος στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, παρασημοφορήθηκε κατά τη διάρκεια της πτώσης της Γαλλίας και έγινε γνωστός με το βιβλίο του για παιδιά Ο μικρός πρίγκιπας (1943).Ο Εξυπερύ υπήρξε παρ’ όλα αυτά συγγραφέας έργων όχι μόνο για μικρούς μα και για μεγάλους, με πρωταγωνιστές τα αεροπλάνα, τους πιλότους μιας ηρωικής για την αεροπλοΐα περιόδου, τα ταξίδια και τη Σαχάρα.
Η συμμετοχή στον ισπανικό εμφύλιο
Η νέα μεταφραστική εκδοχή της Γης των ανθρώπων (το βιβλίο θα πρωτοκυκλοφορήσει στα γαλλικά και στα αγγλικά το 1939, σημαδεύοντας διά βίου τη συγγραφική ταυτότητα του Εξυπερύ) συμπεριλαμβάνει, εκτός από την πολύ καλή μετάφραση του Βάιου Λιαπή και το περιεκτικό και διεισδυτικό επίμετρο της Λίζυς Τσιριμώκου, ένα παράρτημα υπό τον τίτλο «Βαρκελώνη και Μαδρίτη» (από την αμερικανική έκδοση) με θέμα τη συμμετοχή του συγγραφέα στον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο.
Θα βρούμε εδώ πυκνά στιγμιότυπα από την καθημερινότητα της εμφύλιας σύγκρουσης στην Ισπανία με ένα ορισμένο ψυχολογικό βάθος, καθώς και την άρνηση του Εξυπερύ να ταυτιστεί με μία από τις αντιμαχόμενες παρατάξεις εξαιτίας του γεγονότος πως αμφότερες έχουν εμπλακεί σε ένα σύστημα πεποιθήσεων οι οποίες προδίδουν βαριά εμμονή. Πολιτικά, πάντως, η προσέγγιση του Εμφυλίου μοιάζει κάπως αφηρημένη και γενικόλογη, παραμένοντας αποσυντονισμένη από τη «δομή του αισθήματος της εποχής», για να υπενθυμίσω τον παλαιότερο όρο του Raymond Williams.
Δύο στοιχεία πρωταγωνιστούν στη Γη των ανθρώπων: το ένα είναι το αεροπλάνο και η πτήση και το άλλο η μαγεία και η κόλαση της Σαχάρας. Το αεροπλάνο αποτελεί για τον Εξυπερύ τα πάντα: τεχνολογική καινοτομία αιχμής, τρόπο γνωριμίας και επικοινωνίας με τον κόσμο και μέσον διαφυγής από μια στενόχωρη εσώτερη συνθήκη. «Κατοικούμε σε έναν πλανήτη που ολοένα γυρνοβολά. Από καιρό σε καιρό, χάρη στο αεροπλάνο, ο πλανήτης μάς δείχνει την καταγωγή του: μια λιμνούλα που συγκοινωνεί με τη σελήνη φανερώνει κρυμμένες συγγένειες – μα εγώ ξέρω κι άλλα σημάδια». Πετώντας πάνω από τις ηπείρους, ο συγγραφέας θα μεταδώσει μέσω της γραφής του την ανάταση την οποία προκαλεί ο κόσμος από ψηλά – ένας κόσμος μακρινός και σε απόσταση, αλλά και υποσχετικός και όμορφος και καινούργιος, με πρωτοφανείς δυνατότητες και με ανεξάντλητα όρια, που θα μεταμορφώσουν την ελευθερία, το ρίσκο και την τόλμη σε ορατούς και χειροπιαστούς, σχεδόν γήινους στόχους, αποσπώντας τους ανθρώπους από τον καθημερινό εγκλωβισμό τους.
Βέβαια, τις νύχτες που το φως χαμηλώνει, αποκαλύπτοντας άγνωστες πτυχές του ουρανού, ο πιλότος περνά σε μια κατάσταση υπερευαισθησίας, η οποία συνενώνει το χαμηλό και το υψηλό σε ένα σύνολο εκστατικών και ονειρικών εικόνων – εικόνες που δεν ανήκουν ούτε στο στερέωμα ούτε στον ουρανό, αποδεσμεύοντας στη θέση τους τον λόγο της ποίησης. Και μπορεί η ποίηση να μη γίνεται εδώ ποτέ στίχος και μουσικός ρυθμός, αποκτά, όμως, τον ρόλο μιας κρυφής όρασης, που δεν είναι πια σωτήρια πιθανότητα και χρυσή εφεδρεία, αλλά ζωντανή, καταλυτική πραγματικότητα.
Το αεροπλάνο πέφτει
Όσο για τη Σαχάρα, είναι άλλο να απλώνεται νωχελικά τη νύχτα κάτω από τα πόδια του αεροπλάνου και εντελώς άλλο να υποδεχτεί τους πιλότους (όπως τον Εξυπερύ και τον συνάδελφό του) στο πεδίο της αεροπορικής συντριβής. Το αεροπλάνο τους πέφτει κάπου κοντά στη Λιβύη και, όταν οι ίδιοι βγαίνουν σώοι και αβλαβείς από τα συντρίμμια του, δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι θα πρέπει να υμνήσουν την τύχη τους.
Διότι η έρημος επιφυλάσσει τρομακτικές θερμοκρασίες, εκτεταμένες και άγονες πεζοπορίες, πείνα, δίψα και απέραντη μοναξιά. Και δεν πρόκειται τώρα τόσο για τον φόβο του θανάτου όσο για τη δοκιμασία του σώματος και για την εξάντληση της ύπαρξης. Ημέρες και νύχτες ερήμου και ερήμωσης. Βύθιση στην άμμο και μισοπραγματικές/μισοφανταστικές συνομιλίες με τα παράξενα ζωντανά της, πάλη με τις αντανακλάσεις και με τις άπειρες ψευδαισθητικές μορφές τους, άνισοι αγώνες με τη δίψα και με τη στέγνια και στένεμα του νου και της καρδιάς μέχρις εσχάτων. Μέχρι να τους σώσει, όταν πιστεύουν πως έχουν φτάσει στη μέση του πουθενά και στο τέλος, ένας Βεδουίνος.
Τι άλλο, όμως, είναι η Γη των ανθρώπων; Η Τσιριμώκου τη χαρακτηρίζει «ένα πολυκείμενο αυτοβιογραφικό, μαρτυρία και απομνημόνευμα, αλλά και “ρεπορταζιακή λογοτεχνία” καθώς και έξοχο δείγμα ποιητικής πρόζας ή δοκιμιακής στοχαστικής γραφής». Ο στοχασμός και το δοκίμιο είναι το θεμέλιο της πρόζας του Εξυπερύ χωρίς να καταπατούν και να ξεχειλώνουν ποτέ την αφήγησή του. Το ρεπορτάζ στηρίζεται στην έγνοια του για συνεχή ενημέρωση, όταν χρειάζεται να μιλήσει για τόπους και γεωγραφίες, την αυτοβιογραφία στηρίζουν τα αεροπορικά ταξίδια και οι αμέτρητες ώρες πτήσης, τη μαρτυρία ενισχύουν τα συνεχή γεγονότα και οι ανεξάντλητες εμπειρίες που καταγράφονται και το χρονικό θα επιβεβαιώσει η προβολή σε συγκεκριμένο ιστορικό χρόνο και χώρο των αφηγηματικών επεισοδίων που εγγράφονται στην πλοκή.
Απομένουν οι τρόποι με τους οποίους διανοίγονται ο συγγραφέας και ο αφηγητής του στους ζωντανούς ανθρώπους με τους οποίους βρίσκονται σε αδιάκοπη επαφή και κάτω από τις πιο διαφορετικές περιστάσεις. Οι πιλότοι και συνάδελφοι, οι Βεδουίνοι, όσοι τυχαίνει να συναντήσουν τον συγγραφέα στις ανά την υδρόγειο μετακινήσεις του ή όσοι άλλοι βγαίνουν στην επιφάνεια από τη μνήμη του αφηγητή. Οι φιλίες και οι ενθυμήσεις, οι επιμνημόσυνες δεήσεις, οι εκ του σύνεγγυς ανταλλαγές και συναλλαγές, οι πολύχρωμες συναντήσεις και διευθετήσεις.
Γιατί το γραπτό του Εξυπερύ δεν πάσχει από μούχλα; Τι είναι αυτό που το σώζει από την ηλικία του; Η ποιητική ανάσα και ο συγκρατημένος λυρικός οίστρος του; Οι περιπέτειες και οι αβαρίες των πιλότων; Τα ταξίδια κάτω από τα αστέρια και πάνω από τη γη; Περισσότερο από τα προηγούμενα, ίσως η ανοιχτοσύνη και η απλωσιά του: η μέθοδός του να διαφεύγει από τον κόσμο, παραμένοντας αυστηρά εντός του.
