Μανόλης Χατζηπαναγιώτου «Τεφτέρια», εκδόσεις Θεμέλιο, 2025
Με δώδεκα ιστορίες, διηγήματα μικρής έκτασης και άλλα μεγαλύτερης, συστήνεται ο Μανόλης Χατζηπαναγιώτου στην πρώτη συλλογή διηγημάτων του. Ο τίτλος «τεφτέρια» προδιαθέτει για τη στενή σχέση που έχει το αφηγηματικό υλικό με το παρελθόν, τους παλιούς λογαριασμούς, τις ανεκπλήρωτες υποσχέσεις. Από την Κρήτη μέχρι τη Βόρεια Ελλάδα, οι ιστορίες μιλούν για ήρωες που αρνούνται πεισματικά να γίνουν αντιήρωες και μας υπενθυμίζουν, όπως γράφει ο Νίκος Καρούζος, «να γυρίζεις στην καλή πλευρά σου».
Η περσόνα του αφηγητή έχει ανάγκη να πιαστεί από το ιστορικό πλαίσιο για να κινηθεί με ευελιξία και να αφεθεί στην ιστορία του. Αγαπάει την ιστορική ακρίβεια, μα δεν γράφει ιστορικά διηγήματα. Αποτυπώνει ήρωες και εποχές, τόπους και ιδέες. Προσεκτικός παρατηρητής και σχολιαστής της ιστορίας, λάτρης του ρεαλισμού και της ιστορικής-πραγματολογικής ακρίβειας. Δεν διστάζει, όμως, να περιηγηθεί και στον κόσμο του μαγικού ρεαλισμού, δίνοντας μια διάσταση πιο αλληγορική, αμφισβητώντας την πραγματικότητα, τον χρόνο.
Οι περισσότερες ιστορίες της συλλογής συζητούν και επαναφέρουν ένα κοινό θέμα από διαφορετικές πλευρές: την έννοια της αναμονής, μιας αίσθησης πως τα πράγματα δεν μπορούν να προχωρήσουν. Η αναμονή γίνεται αίτημα για δικαιοσύνη, γίνεται αγωνία για να μην αποκαλυφθεί ένα μυστικό, γίνεται θλίψη, απώλεια μνήμης, ματαίωση. Την ίδια στιγμή αυτή η αναμονή γίνεται και χτυποκάρδι, θαύμα, νέα προοπτική και τελικά πλεύση προς μια καλύτερη συνθήκη. Μαζί με την αναμονή, ο συγγραφέας μιλάει και για τη μνήμη. Τη μνήμη που στοιχειώνει, πληγώνει, ζητάει ηθική αποκατάσταση. Αλλά και μια μνήμη που γίνεται έμπνευση, γίνεται αιτία δημιουργίας και υπόσχεση δικαίωσης.
Οι ήρωες του Μανόλη Χατζηπαναγιώτου φαίνεται να συνομιλούν με το παρελθόν, με μια εποχή που έχει παρέλθει, και να κρατούν κι εκείνοι τα δικά τους «τεφτέρια». Διακρίνονται από αγνές προθέσεις και περηφάνια και δεν διστάζουν παρά τα προβλήματα με τα οποία έρχονται αντιμέτωποι να παραμείνουν ταγμένοι σε ένα προσωπικό ηθικό χρέος. Οι συγκρούσεις που βιώνουν και ο τρόπος που τις διαχειρίζονται τους καθιστούν τραγικούς, αλλά και υπερβατικούς. Ένας φοιτητής στη Θεσσαλονίκη που βιώνει ερωτική απογοήτευση, ο Σπύρος ο καφετζής που τα ’χει πια χαμένα και διηγείται τις ιστορίες των άλλων για δικές του, η κυρα-Δόξα που έχασε τα παιδιά της στον πόλεμο, η όμορφη Λουξ με τον πάγκο στη λαϊκή.
Οι ήρωες γίνονται και τεκμήρια ιστορικά, καθρεφτίζοντας μια εποχή ξεθωριασμένη, συνομιλώντας με αλλοτινούς καιρούς. Στο διήγημα «Άμα ξημερώσει» ο συγγραφέας συνθέτει μια μπεκετική ιστορία στην οποία ο χρόνος έχει σταματήσει ή οι ήρωες είναι νεκροί, το ίδιο κάνει: ο Κολιός και ο Μπάτης, δυο ξαδέρφια από τη Μικρασία, συζητούν σε ένα αδειανό καφενείο και αγωνιούν για το παστάλι (επεξεργασία καπνού). Εδώ πρωταγωνιστής είναι ο τόπος που αποτελεί ένα σημείο σταθερό, όλα τα υπόλοιπα είναι ρευστά, η εποχή, ο χρόνος, η ιστορία, η ίδια η ζωή. Ο πόλεμος, οι απογοητεύσεις, οι εθνικές ματαιώσεις εντείνουν αυτή τη ρευστότητα, κι έτσι οι ήρωες της ιστορίας σαν άλλοι Εστραγκόν και Βλαντιμίρ (οι ήρωες του Μπέκετ στο «Περιμένοντας τον Γκοντό») περιδιαβαίνουν σε έναν κλειστό ορίζοντα, σε ένα γκρεμισμένο καφενείο, σε έναν τόπο που τους διώχνει, αλλά εκείνοι αδυνατούν να προχωρήσουν μπροστά.
Στο υπερρεαλιστικό διήγημα «Σταγόνες», ο φύλακας της Εθνικής Πινακοθήκης παρατηρεί ένα αξιοπερίεργο φαινόμενο να συντελείται: το νερό από σπουδαίους ζωγραφικούς πίνακες αρχίζει να στερεύει, «κάποιος έκλεβε νερό από τις θαλασσογραφίες!». Οι σταγόνες συνιστούν τα πολιτιστικά δάνεια, την έμπνευση, ενδεχομένως την ίδια την ποιητική του συγγραφέα. Η ιστορία, η τέχνη, η πολιτική επικαιρότητα και οι ιστορίες των ανθρώπων ιστορικών προσώπων και μη, αποτελούν τις δικές του σταγόνες, οι οποίες συνθέτουν τις συγγραφικές του θαλασσογραφίες. Βλέπουμε να παρελαύνουν ποιητές, συγγραφείς, ζωγράφοι σε αρκετά του διηγήματα, καταθέτοντας έτσι ο συγγραφέας και τον τρόπο που αντιλαμβάνεται την πράξη της συγγραφής, αλλά και την ανάγκη του να μνημονεύσει. Η μνήμη, λοιπόν, φαίνεται να καθοδηγεί τη συγγραφή του Μανόλη Χατζηπαναγιώτου. Μνημονεύει ήθη αλλά και γλώσσα (τεφτέρια, ξόδι, χαμπέρι, χαράμι, βρισκούμενο, ντάμι), διαφυλάττοντας τοπικές και κοινωνικές διαλέκτους και τελικά αποκαθιστά μια ολόκληρη εποχή.
