Ο κόσμος μετά τη Γάζα

 Ramy Kabalan / Pexels

Είναι γνωστό ότι σε αρκετές χώρες της Δύσης (κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο), οποιεσδήποτε λεκτικές ή ενσώματες αντιδράσεις απέναντι στη γενοκτονική πολιτική του Ισραήλ στη Γάζα και εν μέρει στη Δυτική Όχθη, με τις οποίες εκφράζεται η αλληλεγγύη στον βασανισμένο παλαιστινιακό λαό θεωρούνται ως εκφράσεις αντισημιτισμού, κατακρίνονται, απαγορεύονται ή/και τιμωρούνται όταν συμβαίνουν. Πρόκειται για μια χυδαία, εξοργιστική, αποικιακή, ρατσιστική πολιτική που πρέπει να νικηθεί με κάθε κόστος. Γι’ αυτό, πέρα από το ελπιδοφόρο και διογκούμενο κίνημα παγκόσμιων αντιδράσεων, κυρίως νέων ανθρώπων, ενάντια στη σφαγή, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη η καταδίκη του ισραηλινού κράτους από διανοούμενους, πολιτικούς και πολίτες «υπεράνω υποψίας», που η εναντίον τους κατηγορία για αντισημιτισμό είναι το λιγότερο καταγέλαστη. Αποτελεί ύψιστης σημασίας υποχρέωσή μας να κάνουμε γνωστές τις συγκεκριμένες κριτικές φωνές. Αυτό ακριβώς προσπαθούμε να κάνουμε και σήμερα στις Ιδέες με τη μετάφραση και δημοσίευση του μεγαλύτερου μέρους άρθρου της Αμερικανίδας, και Εβραίας από τη μητέρα της, Linda Kinstler [Λίντα Κινστλερ], που δημοσιεύτηκε στις 16 Ιουνίου στο τεύχος 42 του διαδικτυακού περιοδικού The Ideas Letter, με τίτλο «A Measure of Things Human» [«Ένα μέτρο των ανθρώπινων πραγμάτων»]. Το κείμενο είναι μια συνοπτική κριτική παρουσίαση δύο βιβλίων που κυκλοφόρησαν πρόσφατα, τον Ιανουάριο και τον Φεβρουάριο το 2025.

Λευτεριά στην Παλαιστίνη.

Χ.Γο.

Cottonbro Studio / Pexels

Τον Μάρτιο του 1988, ο αείμνηστος ισραηλινός ιστορικός Yehuda Elkana [Γεχούντα Ελκάνα], επιζών του Άουσβιτς, δημοσίευσε ένα εκρηκτικό άρθρο γνώμης στην εφημερίδα Haaretz για την «ανάγκη της λήθης». Έγραφε ότι, παρότι συχνά μιλούσε για το Ολοκαύτωμα στα τέσσερα παιδιά του και μοιραζόταν με ειλικρίνεια τις αναμνήσεις του μαζί τους, είχε αρνηθεί να τα συνοδεύσει σε επισκέψεις στο Yad Vashem [Γιαντ Βασέμ] (ΣτΕ: το Παγκόσμιο Κέντρο Μνήμης του Ολοκαυτώματος). Δεν παρακολούθησε τη δίκη του Άιχμαν και αντιτάχθηκε στη δίκη του Τζον Ντεμιάνιουκ, ο οποίος ήταν φρουρός στο στρατόπεδο εξόντωσης Σομπιμπόρ και αναμενόταν η καταδίκη του. Ο Ελκάνα ήταν πεισμένος ότι η μνήμη του Ολοκαυτώματος είχε γίνει αντικείμενο καπηλείας για καταστροφικούς σκοπούς, ότι είχε εργαλειοποιηθεί με δόλιο τρόπο για να υποδαυλίσει το μίσος και τη βία εναντίον του παλαιστινιακού λαού. 

Το άρθρο του Ελκάνα δημοσιεύτηκε εν μέσω της πρώτης Ιντιφάντα, λίγο μετά την κυκλοφορία πλάνων με ισραηλινούς στρατιώτες να ξυλοκοπούν σιδηροδέσμιους και με δεμένα μάτια Παλαιστίνιους –ίσως ελπίζοντας ότι υπήρχε ακόμα χρόνος να αλλάξει η κατάσταση. Υποστήριζε ρητά ότι «αν το Ολοκαύτωμα δεν είχε διεισδύσει τόσο βαθιά στη συλλογική εθνική συνείδηση», η αντιπαράθεση μεταξύ Εβραίων και Παλαιστινίων δεν θα είχε οδηγήσει σε τρομοκρατικές ενέργειες και ακραία βία· εκτιμούσε, επίσης, ότι ακόμα και η ειρηνευτική διαδικασία μπορεί να μην είχε σταματήσει.

Σύμφωνα με τον Ελκάνα, είχε έρθει επιτέλους η ώρα για τον εβραϊκό λαό να εγκαταλείψει την πεποίθηση που αποτυπώνεται στο μότο «όλος ο κόσμος είναι εναντίον μας και είμαστε το αιώνιο θύμα». Ενώ ο υπόλοιπος κόσμος θα μπορούσε κάλλιστα να συνεχίσει να θυμάται το Ολοκαύτωμα, οι Ισραηλινοί θα έπρεπε πλέον να ξεχάσουν: «Σήμερα δεν βλέπω κάποιο πιο σημαντικό πολιτικό και εκπαιδευτικό καθήκον για τους ηγέτες αυτού του έθνους από το να τοποθετηθούν υπέρ της ζωής, να αφοσιωθούν στη χάραξη του μέλλοντός μας, και όχι να ασχολούνται, από το πρωί ως το βράδυ, με σύμβολα, τελετές και διδάγματα του Ολοκαυτώματος». Η δημοκρατία, προειδοποιούσε ο Ελκάνα, κινδυνεύει όταν «η μνήμη των νεκρών συμμετέχει ενεργά στη δημοκρατική διαδικασία» –όταν η πολιτική μετατρέπεται σε μονόδρομο αέναης εκδίκησης.

Το συγκεκριμένο δοκίμιο ήταν μια προσπάθεια του συγγραφέα του να αποτρέψει το Ισραήλ από το να συνεχίσει να πορεύεται στον καταστροφικό δρόμο της αδικαιολόγητης βίας, που τροφοδοτείται από υπαρξιακό πόνο και πανικό. Τα τελευταία 37 χρόνια, το μήνυμα του Ελκάνα έχει κατά καιρούς επανεμφανιστεί σε συζητήσεις για την ανάγκη αναπροσδιορισμού της μνήμης του Ολοκαυτώματος τόσο μέσα στο Ισραήλ, όσο και εκτός αυτού. Κατά μία έννοια, ο Ελκάνα ήταν ταυτόχρονα μπροστά από την εποχή του και πίσω από αυτήν: Ίσως να έβλεπε ήδη στον ορίζοντα τα περιγράμματα της δικής μας εποχής ή ίσως να μην τολμούσε να φανταστεί πόσο χειρότερα θα μπορούσαν να γίνουν τα πράγματα.

Η καταστροφή της Γάζας ως ιστορική τομή

Κατά τον [ινδό, σοσιαλιστή] συγγραφέα και κριτικό Pankaj Mishra [Πάνκατζ Μίσρα], το μήνυμα του Ελκάνα ήρθε πολύ αργά. Οι ειρηνευτικές συνομιλίες γρήγορα σταμάτησαν, και η ισραηλινή Ακροδεξιά άρχισε να περιγράφει τη διαδικασία, σύμφωνα με τον Μίσρα, ως «πρόλογο της εξόντωσης των Εβραίων», επικαλούμενη τον κίνδυνο ενός επικείμενου νέου Ολοκαυτώματος. Με το νέο του βιβλίο,The World After Gaza: A History [Ο Κόσμος Μετά τη Γάζα: Μια Ιστορία,], μια εντυπωσιακή πολεμική ιστορία του παρόντος, ο Μίσρα συγκαταλέγεται στη μικρή αλλά αυξανόμενη ομάδα στοχαστών που, όπως ο Ελκάνα, επιχειρούν να διασώσουν τα φιλελεύθερα και ανθρωπιστικά διδάγματα του Ολοκαυτώματος από τη συσκότιση που προκαλούν οι στρατευμένες και εκδικητικές ερμηνείες.

Αν η ηθική κατάρρευση που συμβολίζει η Σοά (ΣτΕ: ο εβραϊκός όρος για το Ολοκαύτωμα) σηματοδότησε την αρχή μιας νέας ιστορικής εποχής, η καταστροφή της Γάζας εγκαινίασε μια άλλη. Στην αφήγηση του Μίσρα, ο κόσμος «μετά τη Γάζα» χωρίζεται αμετάκλητα από εκείνον που υπήρχε πριν, επειδή η ολοκληρωτική καταστροφή της παλαιστινιακής ζωής στην περιοχή αποκάλυψε την ηθική υποκρισία της Δύσης σε μια νέα γενιά στην οποία, δικαιολογημένα, προκαλούν δυσφορία τα ευφημιστικά ψελλίσματα και οι υπεκφυγές που της προσφέρονται ως εξηγήσεις. Ο πόλεμος στη Γάζα, σύμφωνα με τον Μίσρα, σηματοδοτεί «ένα οριστικό ρήγμα στην ηθική ιστορία του κόσμου», το τέλος μιας εποχής «κατά την οποία η Σοά αποτελούσε οικουμενικό σημείο αναφοράς μιας ολέθριας κατάρρευσης της ανθρώπινης ηθικής».

Η ίδια πεποίθηση ότι έχουμε μπει σε μια νέα και τρομακτική εποχή υπάρχει και στο νέο βιβλίο Being Jewish After the Destruction of Gaza: A Reckoning [Να είσαι Εβραίος μετά την καταστροφή της Γάζας: Μια αποτίμηση], του Peter Beinart [Πίτερ Μπέιναρτ], του πιο προβεβλημένου διανοούμενου της εβραϊκής Αριστεράς στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο τίτλος αποδίδει τον βασικό ισχυρισμό του συγγραφέα: μετά την καταστροφή της Γάζας, η καθαυτή εμπειρία της εβραϊκότητας έχει αλλάξει αμετάκλητα, επειδή είναι πλέον άρρηκτα συνδεδεμένη με τη βία που ασκεί το ισραηλινό κράτος και επειδή ο κόσμος έχει μπει σε μια νέα εποχή. Ο Μπέιναρτ εκφράζει την ελπίδα «ότι κάποτε θα δούμε τον αφανισμό της Γάζας ως σημείο καμπής στην εβραϊκή ιστορία» (υπονοείται, χωρίς να λέγεται ρητά, ότι ήδη αποτελεί σημείο καμπής στην παλαιστινιακή ιστορία)· από αυτήν τη στιγμή και μετά, οι Εβραίοι δεν μπορούν πια να ισχυρίζονται ότι είναι «τα μόνιμα ενάρετα θύματα της Ιστορίας».

Τα δύο βιβλία είναι γραμμένα με πολύ διαφορετικό στυλ και απευθύνονται σε διαφορετικά ακροατήρια –η πρόζα του Μπέιναρτ είναι πλούσια σε βιβλικές αναφορές και απευθύνεται ρητά σε εβραίους αναγνώστες, ενώ ο Μίσρα κάνει μια εισαγωγή στον σιωνισμό και στη λογοτεχνία του Ολοκαυτώματος για όσους και όσες δεν το έζησαν. Όμως, και οι δύο συγγραφείς προβαίνουν στην ίδια ρητορική πρόκληση: την απομάκρυνση από μια αντίληψη της ιστορίας που περιστρέφεται κυρίως γύρω από τη Σοά. Ο Μίσρα και ο Μπέιναρτ καλούν τους αναγνώστες τους να σκεφτούν με ποιον τρόπο η Ιστορία θα αλλάξει αμετάκλητα «μετά τη Γάζα» και πώς μπορούν να δημιουργήσουν ένα απελευθερωτικό μέλλον.

Ο τρόπος που το κάνουν αυτό καθιστούν τη Γάζα το νέο «ιδρυτικό παρελθόν» της εποχής μας, για να δανειστώ μια φράση του ισραηλινού ιστορικού του πολιτισμού, Alon Confino [Αλόν Κονφίνο]. Στη Δύση, το Ολοκαύτωμα υπήρξε το «ιδρυτικό παρελθόν» του 20ού αιώνα· πριν από αυτό, ήταν η Γαλλική Επανάσταση. Τα συγκεκριμένα γεγονότα χαρακτήρισαν τις εποχές τους επειδή, σύμφωνα με τον Κονφίνο, ενσάρκωσαν «ένα ιστορικό καινοφανές γεγονός που λειτουργεί ως ηθικό και ιστορικό μέτρο, ως μέτρο των ανθρώπινων πραγμάτων». Σηματοδότησαν, αντίστοιχα, το ύψιστο της ανθρώπινης προσδοκίας και το έσχατο της ανθρώπινης εξαχρείωσης.

Και σήμερα, όπως υποστηρίζουν αυτά τα δύο σύντομα και καταγγελτικά βιβλία, η Γάζα έχει φέρει την ανθρωπότητα σε ένα νέο χαμηλό. Ο Μπέιναρτ παρατηρεί ότι, κάποια στιγμή, ο αριθμός των νεκρών αντιστοιχούσε κατά μέσο όρο σε μία ολόκληρη σχολική τάξη παιδιών της Παλαιστίνης που σκοτώνονταν «κάθε μέρα από τις 7 Οκτωβρίου». Οι ιστορικές και γεωπολιτικές συνέπειες αυτής της καταστροφής, υποστηρίζουν ο ίδιος και ο Μίσρα, θα είναι ριζικά διαφορετικές από όσες έχουμε γνωρίσει στο παρελθόν.

Ελπίδα για το μέλλον οι σημερινές φωνές κατά της εθνοκάθαρσης

Μήπως, όμως, κάνουν λάθος; Μήπως ο κόσμος «μετά τη Γάζα» δεν διαφέρει ουσιαστικά από αυτόν που γνωρίζουμε εδώ και καιρό, ή οι όψεις του δεν καθορίζονται από τη Γάζα, αλλά από κάποια άλλη καταστροφή που έρχεται; Μήπως η παρούσα στιγμή δεν αποτελεί ένα σημείο καμπής, μια νέα ηθική αφύπνιση, αλλά απλώς έναν μεγαλύτερο κόμβο στο διάγραμμα της παγκόσμιας καταστροφής; Αυτή η πραγματικά υπαρκτή δυνατότητα είναι το πιο τρομακτικό ενδεχόμενο που αυτά τα δύο βιβλία ζητούν από τους αναγνώστες και τις αναγνώστριες τους να αναλογιστούν.

Την αλλαγή εποχής είναι δύσκολο να την διακρίνει κανείς στην καθημερινή ζωή. Τόσο ο Μίσρα, όσο και ο Μπέιναρτ αφηγούνται τις δικές τους ιστορίες προσωπικής απογοήτευσης. Ο Μίσρα περιγράφει πώς, μεγαλώνοντας στην Ινδία τη δεκαετία του 1970, «ένιωθε μια συγγένεια» με την εβραϊκή ιστορία και λογοτεχνία και είχε ακόμα και μια φωτογραφία του ισραηλινού στρατηγού Μοσέ Νταγιάν στον τοίχο του υπνοδωματίου του. Τότε και τώρα, οι ινδουιστές εθνικιστές θαύμαζαν τους σιωνιστές επειδή είχαν «καταφέρει να κερδίσουν τον αγώνα για τη συγκρότηση ενός ισχυρού εθνικού κράτους» και ο στόχος τους ήταν εφαρμόσουν ένα παρόμοιο σχέδιο. Αν και αρχικά δεν ήξερε «σχεδόν τίποτα» για το Ολοκαύτωμα, τελικά άρχισε να βλέπει το Ισραήλ «ως λύτρωση για τα θύματα της Σοά και ως ακλόνητη εγγύηση ότι αυτή δεν θα επαναληφθεί ποτέ ξανά». Οι επαφές του με παλαιστίνιους φοιτητές έθεσαν υπό αμφισβήτηση αυτήν την άποψη, αλλά μόνο όταν επισκέφτηκε το Ισραήλ και τη Δυτική Όχθη το 2008 ήρθε αντιμέτωπος με την πραγματικότητα της παλαιστινιακής καταπίεσης και «ένιωσε ότι αναπόφευκτα εμπλεκόταν και αυτός στη δοκιμασία τους».

Η απογοήτευση του Μπέιναρτ ξεκίνησε στο Κέιπ Τάουν, απ’ όπου κατάγεται η οικογένειά του. Κατά τη διάρκεια επισκέψεών του [σε διάφορα μέρη] ως παιδί και έφηβος αντιλήφθηκε για πρώτη φορά τις φυλετικές αδικίες του απαρτχάιντ, με κάποιους να του λένε ότι η νομική υποταγή των μαύρων Νοτιοαφρικανών ήταν «αναγκαία» για την ασφάλεια των λευκών. «Όταν ενηλικιώθηκα αυτή η αφήγηση κατέρρευσε», γράφει. «Ο στρατός που είχε τρομοκρατήσει τόσους λευκούς διαλύθηκε όταν οι μαύροι Νοτιοαφρικανοί μπορούσαν πια να εκφράζονται με την ψήφο τους και όχι με τα όπλα». Σύμφωνα με τον Μπέιναρτ, η παροχή του δικαιώματος ψήφου –δικαίωμα που δεν απολαμβάνουν οι Παλαιστίνιοι, τουλάχιστον στις ισραηλινές εκλογές– είναι ένας από τους καλύτερους τρόπους για την επίτευξη της ειρήνης. Το τέλος του απαρτχάιντ αποτελεί, κατά τη γνώμη του, ένα ελπιδοφόρο προηγούμενο για το μέλλον του Ισραήλ και της Παλαιστίνης: στη Νότια Αφρική οι μύθοι περί εθνικής εξαίρεσης που δικαιολογούσαν την υπεροχή των λευκών κατέρρευσαν τελικά κάτω από το βάρος των ίδιων τους των ψεμάτων. Η ελπίδα του είναι να υπάρξει ένας κόσμος όπου οι Παλαιστίνιοι που εκτοπίστηκαν το 1948 και μετά από αυτό το έτος θα μπορούν να επιστρέψουν στα σπίτια τους –ενώ το ίδιο θα ισχύει και για τους Ισραηλινούς που εκτοπίστηκαν από τα δικά τους σπίτια μετά τις 7 Οκτωβρίου. Δεν τολμά, όμως, να υποδείξει τι πρέπει να γίνει αν αυτά τα σπίτια αποδειχθεί ότι ανήκουν και στους μεν και στους δε.

Ενώ τα εν λόγω βιβλία απαιτούν από το σημερινό αναγνωστικό τους κοινό να τοποθετηθεί στον τρομακτικό κόσμο που υπάρχει «μετά τη Γάζα», υπάρχει η αίσθηση ότι το πραγματικό τους κοινό είναι εκείνο του άμεσου μέλλοντος –εκείνων των αναγνωστών και των αναγνωστριών που θα κοιτάζουν πίσω και θα θεωρήσουν αυτά τα κείμενα ως αποδείξεις ότι τουλάχιστον κάποιος/α μίλησε, ότι κάποιοι/ες ύψωσαν τη φωνή τους ενάντια στον αφανισμό της ζωής και των εδαφών των Παλαιστινίων και τόλμησαν να φανταστούν πώς θα μπορούσε να είναι ένα εναλλακτικό μέλλον. (Ο καναδο-αιγύπτιος συγγραφέας Omar El Akkad [Ομάρ Ελ Ακάντ], στο δικό του πρόσφατο βιβλίο του One Day, Everyone Will Have Always Been Against [Κάποια μέρα, όλοι θα είναι αντίθετοι σ’ αυτό που συμβαίνει τώρα], απευθύνεται ρητά στους αναγνώστες αυτού του μέλλοντος, με τον τίτλο του βιβλίου να προσπαθεί να προλάβει κάθε μελλοντική ηθική υπεκφυγή).

Ο Μίσρα λέει στο αναγνωστικό του κοινό ότι πρέπει να «βλέπει πέρα από τη σημερινή ενσάρκωση του Ισραήλ» και την ατιμωρησία που φαίνεται να απολαμβάνουν οι ηγέτες του, και να «εξετάζει την κατάσταση αδυναμίας και περιθωριοποίησης που ο σιωνισμός επιχείρησε αρχικά να θεραπεύσει –μια κατάσταση που συναντά κανείς συχνότερα στις ιστορίες της Ασίας και της Αφρικής παρά σε εκείνες της Ευρώπης και της Βόρειας Αμερικής– και που εξακολουθεί να είναι οδυνηρά ανεπίλυτη». Υπάρχει ελπίδα για τον κόσμο μετά τη Γάζα, υποστηρίζει, επειδή υπάρχουν ακόμη άνθρωποι αρκετά θαρραλέοι που εκφράζουν τη διαφωνία τους για τη βία του Ισραήλ και τη συνενοχή της Δύσης, αντιστέκονται στη λογοκρισία και την προπαγάνδα. Ο Μπέιναρτ υποστηρίζει, επίσης, ότι μια παλαιότερη εκδοχή του «πολιτισμικού σιωνισμού» –που προωθούσε την εβραϊκή ζωή και κουλτούρα, αλλά απέρριπτε την ιδέα ενός εβραϊκού κράτους– θα μπορούσε να πάρει τη θέση των μαχητικών και εθνικιστικών μορφών του σιωνισμού.

Κανένα από τα δύο βιβλία δεν κάνει ικανοποιητικές προτάσεις για το πώς θα μπορούσαμε να φτάσουμε σε έναν δίκαιο κόσμο «μετά τη Γάζα» –αλλά ο πρωταρχικός στόχος τους δεν είναι αυτός. Αντιθέτως, τα ενδιαφέρει η αναγγελία της έναρξης μιας νέας ιστορικής εποχής, στην οποία το Ολοκαύτωμα δεν θα είναι πλέον το ηθικό σημείο μηδέν γύρω από το οποίο θα περιστρέφεται ο κόσμος. Την άποψη αυτή εξέφρασαν πρόσφατα και άλλοι εξέχοντες στοχαστές, ζητώντας την επανεκτίμηση της μνήμης του Ολοκαυτώματος υπό το φως της 7ης Οκτωβρίου. «Το αμφιλεγόμενο προνόμιο να αποτελούν κάποιοι υπόδειγμα βασανισμένων λαών… χάνεται όταν οι ρόλοι του θύτη και του θύματος στην καλύτερη περίπτωση συγχέονται και στη χειρότερη αντιστρέφονται», έγραψε ο αμερικανοεβραίος ιστορικός Martin Jay [Μάρτιν Τζέι] σε άρθρο του που δημοσιεύτηκε στο Journal of Genocide Research, στις αρχές του 2025. «Η θλιβερή αλήθεια είναι ότι στις επόμενες γενιές το “ποτέ ξανά” θα αφορά την εθνοκάθαρση που έκανε το Ισραήλ στη Δυτική Όχθη και στη Γάζα με την ίδια ευκολία που αφορά σήμερα το Ολοκαύτωμα».

Η Marianne Hirsch [Μάριαν Χιρς], της οποίας το πρωτοποριακό έργο για τη «μεταμνήμη» επηρέασε μια ολόκληρη γενιά μελετητών του Ολοκαυτώματος, αμφισβήτησε τις ίδιες τις προϋποθέσεις της δουλειάς της σε ένα εντυπωσιακό δοκίμιο που δημοσιεύτηκε πέρσι στο Public Books. «Μήπως οι δομές μνήμης που αναδείξαμε τροφοδότησαν κι αυτές ένα είδος υπαρξιακού φόβου μήπως ξαναγίνει το Ολοκαύτωμα, κάτι που βλέπουμε να ξεδιπλώνεται σήμερα;», αναρωτήθηκε. Όσοι σήμερα κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για τον αντισημιτισμό στα πανεπιστήμια «ενηλικιώθηκαν ακριβώς τη στιγμή που άρχισαν να αναπτύσσονται οι σπουδές για το Ολοκαύτωμα και το τραύμα», παρατήρησε. «Με ποιους τρόπους ο σημερινός πανικός τους σήμερα παραπέμπει στην τραυματική μνήμη που κάποιοι από εμάς μπορεί να ενισχύσαμε στο επιστημονικό μας πεδίο;»

Τόσο ο Μίσρα όσο και ο Μπέιναρτ κάνουν έκκληση να εγκαταλειφθεί η μνήμη που βασίζεται στο τραύμα και έχει τις ρίζες της στο Ολοκαύτωμα. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Μπέιναρτ ελάχιστα αναφέρει τη Σοά στο κείμενό του: μία από τις λίγες φορές που την αναφέρει, είναι για να υπογραμμίσει ότι δεν αποτελεί εύστοχη αναλογία της μαζικής σφαγής της 7ης Οκτωβρίου, επειδή σήμερα οι Εβραίοι έχουν «νομική υπεροχή» έναντι αυτών που τους επιτέθηκαν. Με την αξιοσημείωτη λιτότητά του, προστατεύει τη μνήμη του Ολοκαυτώματος από περαιτέρω διαστρέβλωση και παραποίηση και αντ’ αυτού κάνει έκκληση για εγκατάλειψη της «ηθικής υπεκφυγής» και της «ψευδούς αθωότητας» της σύγχρονης εβραϊκής ζωής, που «καμουφλάρει την επικυριαρχία ως αυτοάμυνα». Οι πρώτοι σιωνιστές, όπως ο Dayan [Νταγιάν], ο Ζεέβ Ζαμποτίνσκι [Ze’ev Jabotinsky], ιδρυτής της νεολαιίστικης οργάνωσης Μπετάρ, και ο ιστορικός Hans Kohn [Χανς Κον] ήταν πιο ειλικρινείς ως προς τη φύση του εγχειρήματός τους, περιγράφοντας ξεκάθαρα τις παλαιστινιακές πράξεις βίας ως μορφές αντι-αποικιακής εξέγερσης. (Ο Ζαμποτίνσκι αναφερόταν ρητά στους Ισραηλινούς ως «αποικιοκράτες» και στους Παλαιστίνιους ως «αυτόχθονες»). Το 1902, ο Theodor Herzl [Τεοντόρ Χερτσλ], ιδρυτής του σύγχρονου πολιτικού σιωνισμού, έγραφε σε επιστολή του προς τον βρετανό πολιτικό Cecil Rhodes [Σέσιλ Ρόουντς] ότι ο σιωνισμός ήταν «κάτι αποικιοκρατικό». «Σήμερα είναι δύσκολο να μιλάμε τόσο ειλικρινά», παραπονιέται ο Μπέιναρτ. Και γίνεται ολοένα και πιο δύσκολο ακόμα και να μιλάμε.

Μετά τη Γάζα

Πώς θα μοιάζει ο κόσμος «μετά τη Γάζα» και πώς θα τον αναγνωρίσουμε όταν –αν ποτέ– έρθει; Από τις μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων, τις φωτογραφίες και τις δορυφορικές εικόνες που έχουν καταφέρει να βγουν από την εμπόλεμη ζώνη και να φτάσουν στις οθόνες μας έχουμε μόνο μια στοιχειώδη αίσθηση: άγονα τοπία και βομβαρδισμένα σπίτια, πτώματα κάτω από ερείπια, χιλιάδες αγνοούμενες ψυχές. Ο αρθρογράφος των New York Times, Thomas Friedman [Τόμας Φρίντμαν], δήλωσε πρόσφατα ότι τη μέρα που θα τελειώσει ο πόλεμος στη Γάζα, οι δημοσιογράφοι θα συρρεύσουν εκεί και θα αποκαλύψουν στον κόσμο τις φρικαλεότητες που διαπράχθηκαν. «Και όταν αυτό συμβεί, θα πρόκειται για μια πολύ κακή μέρα για το Ισραήλ και μια πολύ κακή μέρα για τον παγκόσμιο εβραϊσμό, γιατί οι σκηνές θα είναι φρικιαστικές». Όμως οι σκηνές είναι ήδη φρικιαστικές –οι εικόνες της καταστροφής είναι τόσο πολυάριθμες και ανείπωτες (νεογέννητα χωρίς φαγητό ή φάρμακα· γονείς που κρατούν στα χέρια τους τα σάβανα των παιδιών τους, οι πεινασμένοι, οι άταφοι· οι ζωντανοί που ξέρουν πως μπορεί σύντομα να είναι κι αυτοί νεκροί– ώστε δεν χρειάζονται περαιτέρω αποδείξεις. Μόνο σήμερα, ενάμιση και πλέον χρόνο μετά την έναρξη του πολέμου και αφού έχουν σκοτωθεί πάνω από 50.000 άνθρωποι (στρογγυλοποιώντας τις απώλειες με την αφαίρεση αρκετών χιλιάδων), οι πιστότεροι σύμμαχοι του Ισραήλ άρχισαν να δηλώνουν δημοσίως ότι φτάνει πια, να ανακοινώνουν πως αρχίζουν να δραστηριοποιούνται. Αν αυτό είναι το κατώφλι για έναν ηθικό απολογισμό, είναι υπερβολικά υψηλό –και ο απολογισμός υπερβολικά πενιχρός για να ανταποκριθεί στη συγκεκριμένη συγκυρία.

Με την πεποίθησή τους ότι ο κόσμος μετά τη Γάζα θα είναι ριζικά διαφορετικός από αυτόν που γνωρίζαμε ως τώρα, οι συγγραφείς αυτοί εκφράζουν μια αμυδρή ελπίδα. Ο Μίσρα αναρωτιέται αν μπορούμε να απελευθερωθούμε από τις «μανιχαϊστικές αφηγήσεις της Ιστορίας» που τόσο καιρό μας έχουν παγιδεύσει, και να εγκαταλείψουμε τις «παράξενες αναζητήσεις της αθωότητας» –παρ’ ότι, διατυπώνοντάς τα αυτά ως απλά ερωτήματα προς διερεύνηση, φαίνεται να μην είναι απολύτως πεισμένος ότι μπορούμε να το κάνουμε αυτό ή ότι θα το κάνουμε. Ο Μπέιναρτ υπογραμμίζει την πεποίθησή του ότι η αλλαγή θα έρθει για τους Παλαιστινίους, όπως ήρθε και για τους μαύρους Νοτιοαφρικανούς.

Θα θέλαμε πολύ να πιστέψουμε ότι έχουν δίκιο –πως κάποια μέρα θα ανατρέχουμε στο παρόν και θα το βλέπουμε καθαρά ως μια εποχή αδιαμφισβήτητης ιστορικής καμπής, ως μια περίοδο όπου η μαζική σφαγή αθώων οδήγησε σε σοβαρές νομικές και πολιτικές αλλαγές. Και παρότι υπάρχουν κάποιες ενδείξεις ότι κάτι τέτοιο μπορεί να βρίσκεται ήδη στα σκαριά –κάποιοι νομικοί ζητούν την πλήρη αναδόμηση του υπάρχοντος συστήματος και την εκ νέου ανοικοδόμησή του και οι νεότερες γενιές είναι λιγότερο πρόθυμες να ασπαστούν αφηγήσεις περί ιστορικής θυματοποίησης –προς το παρόν υπάρχουν πολύ περισσότερα σημάδια που γέρνουν την πλάστιγγα προς την αντίθετη κατεύθυνση. Ο ισραηλινός πρωθυπουργός Μπένγιαμιν Νετανιάχου δεν έχει ακόμη παρεκκλίνει από το σχέδιό του να καταστρέψει, να εκκενώσει και να αξιοποιήσει τη Λωρίδα της Γάζας· κάθε μέρα σκοτώνονται περισσότεροι παλαιστίνιοι πολίτες.

Όπως παρατήρησε πρόσφατα ο ισραηλινός δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων, Michael Sfard [Μίκαελ Σφαρντ] στην Haaretz, «μας τελειώνουν οι λέξεις» με τις οποίες μπορούμε να περιγράψουμε τις θηριωδίες που εξελίσσονται. Ο μαζικός λιμός, οι απελάσεις και οι δολοφονίες Παλαιστινίων παραβιάζουν κατάφωρα το εθνικό και το διεθνές δίκαιο. Κι όμως αυτά τα εγκλήματα συνεχίζονται απρόσκοπτα, τροφοδοτούμενα από τη θέληση για εξουσία και το δόγμα της θυματοποίησης και της εβραϊκής εξαίρεσης.

Τέλος φόρμας

Κανείς δεν άκουσε τον Ελκάνα στην εποχή του. Δέχτηκε επιθέσεις, όπως ήταν αναμενόμενο, επειδή αμφισβήτησε την κυριαρχία του Ολοκαυτώματος στη ζωή του Ισραήλ. Όμως ήταν σημαντικό για εκείνον να υπερασπιστεί έτσι κι αλλιώς την ανάγκη της λήθης, να αμφισβητήσει την άποψη ότι η ιστορική μνήμη μπορεί πράγματι να αποτελεί δύναμη απελευθέρωσης και να προσπαθήσει να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για τη διανοητική σύλληψη ενός διαφορετικού μέλλοντος. Δεν μπορούμε ακόμη να γνωρίζουμε πώς θα μοιάζει ο κόσμος «μετά τη Γάζα», ούτε είναι βέβαιο ότι θα τον αναγνωρίσουμε αν ποτέ φτάσει. Όμως, όπως μας θυμίζουν αυτά τα δύο βιβλία, μπορούμε ακόμη να αναμετρηθούμε με την πρόκληση του Ελκάνα και να «ταχθούμε με την πλευρά της ζωής».

Μετάφραση-Επιμέλεια: Χάρης Γολέμης