Σαν σήμερα, στις 26 Μαΐου του 2009, έφυγε από τη ζωή ο Μιχάλης Παπαγιαννάκης. Η είδηση του θανάτου του είχε προκαλέσει τότε ένα σπάνιο κύμα αναγνώρισης από ολόκληρο σχεδόν το πολιτικό φάσμα. Όχι μόνο γιατί υπήρξε μια εμβληματική φυσιογνωμία της ανανεωτικής Αριστεράς, αλλά γιατί εκπροσωπούσε έναν διαφορετικό τρόπο άσκησης της πολιτικής· με επιχειρήματα, πολιτικό πολιτισμό, στρατηγική σκέψη και βαθιά πίστη στη δημοκρατία και τον διάλογο.
Σήμερα, δεκαεπτά χρόνια μετά, η μορφή του επιστρέφει συχνά στη δημόσια συζήτηση ως υπενθύμιση μιας άλλης πολιτικής κουλτούρας. Μιας Αριστεράς ευρωπαϊκής αλλά ταυτόχρονα ριζοσπαστικής, κινηματικής αλλά και θεσμικά υπεύθυνης, ανοιχτής στις συνθέσεις και στις συνεργασίες.
Από το ΚΚΕ Εσωτερικού στον Συνασπισμό
Ο Παπαγιαννάκης ανήκε στη γενιά εκείνη της Αριστεράς που διαμορφώθηκε μέσα από τις μεγάλες ιδεολογικές αναζητήσεις της μεταπολεμικής Ευρώπης. Γεννημένος το 1941 στην Αθήνα, σπούδασε οικονομικά στη Γαλλία και επηρεάστηκε βαθιά από τα ρεύματα της ανανεωτικής και ευρωκομμουνιστικής Αριστεράς, αλλά και από το πνεύμα του γαλλικού Μάη.
Η πολιτική του διαδρομή πέρασε από το ΚΚΕ Εσωτερικού, την ΕΑΡ και στη συνέχεια τον Συνασπισμό της Αριστεράς και της Προόδου, όπου υπήρξε μία από τις πλέον χαρακτηριστικές φυσιογνωμίες της ανανεωτικής πτέρυγας. Ωστόσο, ο ίδιος ποτέ δεν περιορίστηκε σε στενά κομματικά ή εσωτερικά «στρατόπεδα». Πίστευε βαθιά στην εσωκομματική δημοκρατία, στη συνύπαρξη διαφορετικών απόψεων και στη δυνατότητα της πολιτικής σύνθεσης. Για τον Παπαγιαννάκη, η Αριστερά όφειλε να σκέφτεται στρατηγικά και όχι φοβικά· να συνομιλεί με την κοινωνία και όχι να περικλείνεται στο καβούκι της.
Η πιστη στην Ευρώπη των λαών της οικολογίας και των κοινωνικών δικαιωμάτων
Καθοριστικό κομμάτι της πολιτικής του πορείας υπήρξε η παρουσία του στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Ως ευρωβουλευτής του Συνασπισμού, υπερασπίστηκε με συνέπεια μια διαφορετική αντίληψη για την Ευρώπη. Όχι την Ευρώπη της τεχνοκρατίας και των αγορών, αλλά μια Ευρώπη των λαών, της κοινωνικής συνοχής, των δημοκρατικών δικαιωμάτων και της οικολογικής μετάβασης.
Ο Παπαγιαννάκης υπήρξε από τους πρώτους στην ελληνική Αριστερά που ανέδειξαν τα ζητήματα της οικολογίας, της βιώσιμης ανάπτυξης και της περιβαλλοντικής κρίσης ως κεντρικά πολιτικά ζητήματα και όχι ως δευτερεύουσες θεματικές. Παράλληλα, υποστήριζε σταθερά την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας, θεωρώντας πως η Αριστερά οφείλει να δίνει μάχες μέσα στην Ευρώπη για τον μετασχηματισμό της και όχι να αποσύρεται από αυτήν .Ο ευρωπαϊσμός του δεν είχε τίποτα το τεχνοκρατικό αντίθετα ηταν βαθιά πολιτικός και ουσιώδης. Συνδεόταν με την ανάγκη για περισσότερη δημοκρατία, κοινωνική προστασία, ειρήνη και διεθνή συνεργασία των κρατών .
Απέναντι στο πελατειακό κράτος και τη διαφθορά
Η πολιτική του στάση απέναντι στη διαφθορά, την πελατειακή λογική και το ρουσφέτι υπήρξε εξίσου χαρακτηριστική της φυσιογνωμίας του. Αντιμετώπιζε την παραοικονομία, τη διαπλοκή και την κομματική διαχείριση του κράτους όχι ως «παράπλευρες παθογένειες», αλλά ως βαθύ πολιτικό και πολιτισμικό πρόβλημα που υπονόμευε τη δημοκρατία και ακύρωνε κάθε έννοια συλλογικού σχεδίου. Χαρακτηριστική ήταν και η στάση του απέναντι στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004. Υπήρξε από τους ελάχιστους πολιτικούς της εποχής που αμφισβήτησαν ανοιχτά το κυρίαρχο εθνικό αφήγημα της «ολυμπιακής ευφορίας» προειδοποιώντας για το οικονομικό κόστος, τη φαραωνική λογική των έργων, την περιβαλλοντική επιβάρυνση και το μοντέλο ανάπτυξης που στηριζόταν στην υπερκατανάλωση δημόσιου χρήματος και στη στενή διαπλοκή κράτους, εργολάβων και πολιτικής εξουσίας. Η στάση του θεωρήθηκε αιρετική τότε καθώς χαλούσε το «θνικό αφήγημα» εκ των υστέρων όμως αποδείχθηκε βαθιά διορατική.
Ακόμη και στις τελευταίες στιγμές της ζωής του, αυτή η αντίληψη δεν τον εγκατέλειψε ποτέ. Όταν νοσηλευόταν στη ΜΕΘ, λίγο πριν φύγει από τη ζωή, φέρεται να είπε στους ανθρώπους του: «Δεν φαντάζομαι να με βάλατε στη ΜΕΘ με μέσο». Η φράση αυτή έμεινε σχεδόν συμβολική για όσους τον γνώρισαν Ο Παπαγιαννάκης αντιμετώπιζε το ρουσφέτι, την πελατειακή λογική και τη νοοτροπία της «άκρης» ως στοιχεία βαθιάς παρακμής της δημόσιας ζωής ως πρακτικές που αλλοίωσαν τη σχέση των πολιτών με τη δημοκρατία και μετέτρεψαν το κράτος από συλλογικό θεσμό σε πεδίο εξυπηρετήσεων και εξαρτήσεων.
Περι πολιτικών συμμαχιών συγκλίσεων και σχέσεων με τα κινήματα
Ο Παπαγιαννάκης πίστευε βαθιά στις πολιτικές και κοινωνικές συγκλίσεις. Σε μια εποχή όπου κυριαρχούσαν συχνά οι περιχαρακώσεις και οι αμοιβαίοι αποκλεισμοί, εκείνος επέμενε ότι η Αριστερά οφείλει να αναζητά κοινά πεδία δράσης πάνω σε συγκεκριμένα κοινωνικά αιτήματα. Συνομιλούσε με όλα τα ρεύματα της Αριστεράς, διατηρούσε ανοιχτούς διαύλους και φιλικές σχέσεις με δυνάμεις της σοσιαλδημοκρατίας, ενώ ταυτόχρονα παρέμενε ενεργός στα κοινωνικά κινήματα και στις μεγάλες κινητοποιήσεις της εποχής. Η παρουσία του στο αντιπολεμικό κίνημα και στις κινητοποιήσεις της Γένοβας το 2001 αποτύπωνε ακριβώς αυτή τη διπλή του αντίληψη: μια Αριστερά που βρίσκεται ταυτόχρονα στους θεσμούς και στους δρόμους με τα κινήματα.
Γι’ αυτό και αντιμετώπισε το εγχείρημα του ΣΥΡΙΖΑ ως μια αναγκαία, έστω δύσκολη, προσπάθεια συνάντησης διαφορετικών ρευμάτων της Αριστεράς. Ακόμη και στις πιο δύσκολες περιόδους του εγχειρήματος, δεν υιοθέτησε λογικές αποχώρησης και διάρρηξης. Η χαρακτηριστική του φράση ότι θα είναι «ο τελευταίος που θα κλείσει την πόρτα» στον ΣΥΡΙΖΑ συμπύκνωνε ακριβώς αυτή τη βαθιά του πεποίθηση ότι η Αριστερά δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω σε διαρκείς αποκλεισμούς και εσωτερικούς εμφυλίους.
Η πολιτική του παρακαταθήκη στο σήμερα
Ίσως όμως η σημαντικότερη πολιτική παρακαταθήκη του Παπαγιαννάκη να ήταν ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόταν την πολιτική. Σε μια δημόσια ζωή που ήδη από τότε γινόταν ολοένα και πιο επιθετική, εκείνος επέμενε στη δύναμη του επιχειρήματος, της τεκμηρίωσης και της πολιτικής ευγένειας. Απέφευγε τις προσωπικές επιθέσεις, δεν επιδίωκε την ηθική εξόντωση του αντιπάλου και δεν θεωρούσε ότι η ένταση υποκαθιστά τη στρατηγική.
Για τον Παπαγιαννάκη, η πολιτική ήταν πρωτίστως πεδίο δημοκρατικής αντιπαράθεσης, σύνθεσης και πειθούς. Γι’ αυτό και σήμερα η απουσία του μοιάζει ίσως πιο αισθητή από ποτέ. Δεν λείπει μόνο μια εμβληματική φυσιογνωμία της ανανεωτικής Αριστεράς. Λείπουν οι αξίες που εκπροσωπούσε: η κουλτούρα του διαλόγου, η πίστη στις συνθέσεις, η δημοκρατική σοβαρότητα, η στρατηγική σκέψη, η δυνατότητα να διαφωνείς χωρίς να δαιμονοποιείς τον άλλον.
Η ανάμνηση του Μιχάλη Παπαγιαννάκη δεν αφορά απλώς το παρελθόν. Αφορά πρωτίστως ένα ερώτημα για το παρόν και το μέλλον του χώρου : αν υπάρχει ακόμη πολιτικός χώρος για μια Αριστερά ευρωπαϊκή αλλά όχι υποταγμένη, ριζοσπαστική αλλά όχι δογματική , κινηματική αλλά και θεσμικά υπεύθυνη. Για μια Αριστερά που να πιστεύει ξανά ότι ο διάλογος, οι πολιτικές συνθέσεις και ο ανοιχτος διάλογος και η δεν είναι αδυναμία η υποχώρηση, αλλά απαραίτητη προϋπόθεση για την πολιτική αλλαγή.
