Φωτογραφία: Στέλιος Στεφάνου / Eurokinissi
5 Ιουνίου 2025. Πολύ παλιός των ημερών, ο υλικός Βασίλης Παπαβασιλείου. Όλα είναι θέατρο σωμάτων και ψυχών στη χωρική τους εγγύτητα. Όλα είναι δούλεμα, ο δουλέψας του δουλέψαντος, η σοπενχαουερική εξαπάτηση που οδηγεί στη βιοανθρώπινη κωμωδία. Θείος και ο Βασίλης. Και όχι πατέρας. Στήνει ξανά και ξανά το ίδιο σατυρικό δράμα. Βάζει τη φουκαροσύνη, αστείρευτη πηγή χαράς στη σκηνή. Ξεσκονίζει, πειράζει: Ευριπίδη, Γκολντόνι, Χουρμούζη, Λαμπίς, ό, τι να ‘ναι. Η φουκαροσύνη αστείρευτη πηγή χαράς, ευφροσύνης. Έτσι ο κύριος Σπινόζα συναντάει τον κύριο Σίλλερ. Όμως, όπως θα έλεγε και ο ίδιος, «το καλούπι μας τελείωσε» και τα αποθέματα έτσι και αλλιώς λιγοστεύουν…
Κωσταντίνος Μαυροειδής
Έλαβα το παραπάνω κείμενο από τον θείο μου, τον Κωσταντίνο Μαυροειδή, μια μέρα αφού μάθαμε τα νέα για την εκδημία του Παπαβασιλείου. Ένα μήνυμα προφορικό, γρήγορο μα όχι βιαστικό, σχεδόν αναγκαίο. Σαν μια προσπάθεια να διασωθούν κάποια από τα άπειρα σημεία που συγκροτούν αυτή τη μεγάλη προσωπικότητα, αυτό τον τόσο σύνθετο και τόσο απλό καλλιτέχνη του θεάτρου. Σαν ένα θρήνο πλεγμένο με οικεία παπαβασίλεια λόγια.
Ο Παπαβασιλείου ήταν ένας υπερασπιστής πολλαπλών παραδόσεων. Της κωμικής ουσίας και του φιλοσοφικού βάθους χωρίς ευκολίες. Του ιταλικού αστείου και του γαλλικού στοχασμού. Της νεοελληνικής ποίησης ως απόλυτης παρακαταθήκης του νεόκοπου 20ου αιώνα. Του θεάτρου ως φιλοσοφικής στάσης και του θεάτρου ως απόλυτης πρακτικής. Ένας αναζητητής της νεοελληνικής ταυτότητας μπλέκοντας διαρκώς με τις πιο άβολες παραδοχές. Ένας κριτικός του επίκαιρου, μακριά από δόγματα και επικαιρικές σκοπιμότητες. Ένας δημόσιος διανοούμενος (από τους ελάχιστους που προέρχονται από τον χώρο του θεάτρου) που δεν σχολίαζε την καθημερινότητα, αλλά την ανασυγκροτούσε γειωμένη σε αναφορές και παραδείγματα, ανέκδοτα και ιστορικές επαναλήψεις. Ένας ενσαρκωτής των πικρών διαπιστώσεων.
Ο Βασίλης Παπαβασιλείου υπήρξε το σημείο τήξης των αντιθέτων. Το υψηλό και το χαμηλό, το λαϊκό και το λόγιο, το απροκάλυπτα ελληνικό και το αυθόρμητα κοσμοπολίτικο, το ιστορικά μύχιο με το επικαιρικά επιδερμικό. Όλα εύρισκαν τη θέση τους στην αρμονία του σκηνικού γεγονότος. Στο ανεπανάληπτο εδώ και τώρα του «θεάτρου σωμάτων και ψυχών στη χωρική τους εγγύτητα» που λέει και ο θείος.
Το θέατρο έχει την τάση να ξεχνά. Να εστιάζει στο ακαριαίο των συμβάντων και να μην μπορεί να αναστοχαστεί τους ανθρώπους που το υπηρέτησαν παρά μόνο σαν θρύλους, σαν σκιές που το κατοικούν αλλά δεν είναι ποτέ οι ίδιες. Στην περίπτωση του Βασίλη Παπαβασιλείου δεν ισχύει κάτι τέτοιο. Και αυτό γιατί –ακόμα και αν είναι πολύ νωρίς για να το αντιληφθούμε– ο Παπαβασιλείου δημιούργησε μια ολόκληρη θεατρική επικράτεια μόνος του. Σε κάποιο σημείο του διαλογικού του έργου «Relax… Mynotis» λέει: «Αυτός ο ντετερμινισμός θα σε φάει! Και εσένα και όλους τους άλλους. Ο αιτιοκρατικός τρόπος του σκέπτεσθαι! Να μην μπορείς να συλλάβεις την εξαίρεση! Να μην χωράει ο νους σου το εξαιρετικό». Αυτή η εξαίρεση και αυτό το εξαιρετικό ήταν ο Βασίλης Παπαβασιλείου. Ένας καλλιτέχνης πάντοτε μακριά από τον «χρυσό κανόνα της μετριότητας», ακόμα και όταν ο κανόνας αυτός εμφανιζόταν επιχρυσωμένος και λαμπερός.
«Στην Ελλάδα μόνο οι νεκροί δεν πεθαίνουν ποτέ», σημειώνει στον μονόλογό του. Και κάποιοι νεκροί είναι για μας πιο ζωντανοί και από τους ζωντανούς, θα προσθέταμε εμείς αποχαιρετώντας τον με το χέρι στο ύψος της καρδιάς.
Θωμάς Τσαλαπάτης
