Η συζήτηση για τη μείωση του χρόνου εργασίας είναι γνωστό ότι έχει ξεκινήσει εδώ και πολλές δεκαετίες. Να θυμίσουμε ότι ο Κέυνς ήδη από το 1930 μίλησε για δεκαπέντε ώρες εργασίας την εβδομάδα, πολλοί δε οικονομολόγοι ή κοινωνιολόγοι συνέχισαν και συνεχίζουν προς την ίδια κατεύθυνση. Γνωρίζουμε, επίσης, ότι όλο το προηγούμενο χρονικό διάστημα υπήρξε προοδευτικά μείωση των ωρών εργασίας, αλλά πουθενά όμως στην έκταση που πρότεινε ο Κέυνς, παρά την εκπληκτική αύξηση της παραγωγικότητας εξ αιτίας της διαρκώς ανανεούμενης τεχνολογίας.
Η οικολογική κρίση ευρύτερα, και ειδικότερα η αντίστοιχη κλιματική, μπορεί να συμβάλει στο να υπάρξει ένας νέος σχετικός προβληματισμός που θα υπερβαίνει την παραδοσιακή συζήτηση για τα κέρδη από την παραγωγικότητα και θα θέτει στο κέντρο το ερώτημα: δεδομένων του επιπέδου εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου που οφείλεται στην οικονομική δραστηριότητα και του επιπέδου παραγωγικότητας, πόσο μπορούμε να μειώσουμε το χρόνο εργασίας; Επιχειρείται να δοθεί απάντηση στο ερώτημα αυτό, τα τελευταία χρόνια στους οικείους επιστημονικούς τομείς, που συνδέει τη μείωση του χρόνου εργασίας με τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου (ΕΑΘ) και στηρίζεται στα δεδομένα του ΟΟΣΑ.
Ενώ υπάρχει μια γενική θετική εκτίμηση σχετικά με τη στενή σχέση των ωρών εργασίας και των ΕΑΘ, δεν γνωρίζουμε το ακριβές εύρος αυτής της σχέσης. Έχει υποστηριχθεί ότι μια μείωση σε ποσοστό 1% του χρόνου εργασίας, μπορεί να οδηγήσει σε μείωση ΕΑΘ σε ποσοστό 0,8% (Nassen & Larsson, 2015). Μια άλλη έρευνα έδειξε ότι ότι μια μείωση κατά 1% του χρόνου εργασίας, μπορεί να οδηγήσει σε μείωση 1,46% του αποτυπώματος άνθρακα και σε μείωση 0,48% των ΕΑΘ (Knight, 2012). Σε ανάλογα συμπεράσματα έχουν οδηγηθεί και άλλες μελέτες (O’Neill, 2018).
Βιώσιμη ζωή
Με βάση τις παραπάνω μελέτες (αλλά και πολλές άλλες) μπορεί να διατυπωθεί το πολιτικό επιχείρημα ότι η κλιματική κρίση μάς επιβάλλει να προβούμε σε σημαντική μείωση των οικονομικών δραστηριοτήτων, οι οποίες προκαλούν αύξηση των ΕΑΘ. Εάν η οικολογική βιωσιμότητα απαιτεί να μειώσουμε την υλική κατανάλωση, η αύξηση του χρόνου σχόλης (ευημερία του χρόνου) αποκτά επείγοντα χαρακτήρα, δεδομένου ότι το επίπεδο του χρόνου εργασίας σήμερα υπερβαίνει αυτό που θα θεωρούσαμε ως βιώσιμο. Διάφορες μελέτες (ΟΟΣΑ κλπ) έδειξαν ότι η βιώσιμη εβδομάδα εργασίας με βάση τα τωρινά επίπεδα παραγωγικότητας και έντασης άνθρακα θα μπορούσε να ήταν κάτω από 10 ώρες την εβδομάδα για κάθε εργαζόμενο/η.
Ωστόσο, η μεμονωμένη πολιτική για μείωση του χρόνου εργασίας δεν είναι αφεαυτής ικανή να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά την κλιματική αλλαγή. Επιβάλλεται, επιπλέον, να συμπληρωθεί με άλλες πολιτικές που θα στοχεύουν στο ριζοσπαστικό οικονομικό και ενεργειακό μετασχηματισμό της κοινωνίας. Έτσι, π.χ., θα πρέπει να μεταφέρουμε θέσεις εργασίας από τομείς όπως εκείνος των ορυκτών καυσίμων, σε τομείς που δημιουργούν πράσινες θέσεις εργασίας (ενίσχυση των ενεργειακών συνεταιρισμών και κοινοτήτων, των εργασιών αναδασώσεων, των εργασιών ανακύκλωσης και αξιοποίησης στο πλαίσιο της κυκλικής οικονομίας κλπ).
Συμπληρωματικά προς τα προηγούμενα, η μείωση του χρόνου εργασίας μπορεί να οδηγήσει σε σημαντική μείωση των ΕΑΘ στο βαθμό που θα συνοδεύεται από την αύξηση της παραγωγικότητας που θα προκύπτει από αναδιοργάνωση της οργάνωσης των επιχειρήσεων, από περισσότερο αποδοτική εργασία και από τεχνολογικούς νεωτερισμούς. Πέρα από την ποσοτική μείωση του εβδομαδιαίου χρόνου εργασίας και την αναδιοργάνωση της οικονομίας, χρειάζεται επιπλέον μια νέα ποιοτικού χαρακτήρα προσέγγιση μιας νέας πολιτικής του χρόνου. Τα υπάρχοντα επίπεδα παραγωγικότητας θα μπορούσαν να συμβάλουν στην αλλαγή ή και ανατροπή της εντατικοποίησης της εργασίας, η οποία έχει αρνητικές επιπτώσεις στη σωματική και ψυχική υγεία των εργαζομένων.
Επείγουσα ανάγκη αλλαγής
Είναι σαφές ότι εάν θέλουμε να αποφύγουμε τις καταστρεπτικές συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, θα πρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο παραγωγής και κατανάλωσης και μάλιστα όσο το δυνατόν ταχύτερα. Επίσης, σήμερα περισσότερο από κάθε άλλη φορά, θα πρέπει να θέσουμε το ζήτημα της μείωσης του χρόνου εργασίας στο πλαίσιο του αγώνα κατά της κλιματικής αλλαγής και μάλιστα σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Το νέο θεσμικό πλαίσιο της ΕΕ για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, παρά τις ελλείψεις του, μπορεί να αποτελέσει τη βάση για τον επαναπροσδιορισμό του παραπάνω ζητήματος.
Η προώθηση αυτού του ζητήματος σχετίζεται άμεσα, όπως είναι προφανές, με τις πολιτικές προτάσεις των πολιτικών κομμάτων των κρατών μελών της ΕΕ. Γνωρίζουμε ότι η ευρωπαϊκή δεξιά (πολλώ δε μάλλον η ακροδεξιά) είναι από εχθρική έως αδιάφορη για μια τέτοια συζήτηση. Είναι, άλλωστε, πολύ νωπό στη μνήμη μας ότι ο Κουρτς, στην Αυστρία, πρότεινε τη δωδεκάωρη ημερήσια εργασία, ο Όρμπαν στην Ουγγαρία την επέκταση του χρόνου υπερωριών, και μάλιστα με ετεροχρονισμένη καταβολή της αμοιβής της, ο δε Μηστοτάκης, στην Ελλάδα, την επταήμερη εργασία. Ανήκει, λοιπόν, στις δυνάμεις της Αριστεράς, της Σοσιαλδημοκρατίας και των Πράσινων στην Ευρώπη να επεξεργαστούν και να προβάλουν τους τρόπους αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής, σημαντικό μέρος των οποίων είναι η σύνδεση της κλιματικής αλλαγής με τα κοινωνικά ζητήματα, όπως η μείωση του χρόνου εργασίας. Αν αυτό πρέπει να κινηθεί από τις παραπάνω πολιτικές δυνάμεις, ισχύει πολύ περισσότερο για τις κυβερνήσεις που στηρίζονται σε αυτές τις δυνάμεις.
Γιώργος Μπάλιας
