Τζούντιθ Μπάτλερ και Γκαγιάτρι Τσακραβόρτι Σπίβακ «Τραγουδώντας τον Εθνικό Ύμνο: Γλώσσα, Πολιτική και το Δικαίωμα του Ανήκειν»*
Της Αθηνάς Αθανασίου
Το ερώτημα που ενεργοποιεί τη συζήτηση ανάμεσα στην Τζούντιθ Μπάτλερ και την Γκαγιάτρι Τσακραβόρτι Σπίβακ είναι το αν και πώς θα μπορούσαμε να σκεφτούμε την πολιτική και το δικαίωμα του ανήκειν μέσα από το πρίσμα ενός δικαιώματος που ασκείται ακόμη και όταν, ή κυρίως όταν και ακριβώς επειδή, το δικαίωμα αυτό δεν έχει αναγνωριστεί: όπως, δηλαδή, συνέβη όταν εκατομμύρια μετανάστες και μετανάστριες «χωρίς χαρτιά», που βγήκαν στους δρόμους του Λος Άντζελες τον Μάιο του 2006, τραγούδησαν τον εθνικό ύμνο των Ηνωμένων Πολιτειών στα ισπανικά [«Nuestro Himno» («Ο δικός μας ύμνος»)] διεκδικώντας την αναθεώρηση του νόμου για τη μετανάστευση. Το προτεινόμενο νομοσχέδιο της τότε διακυβέρνησης Τζορτζ Μπους προέβλεπε την αυστηροποίηση των ποινών για την παράνομη μετανάστευση, καθώς και την ποινικοποίηση της εισόδου στις ΗΠΑ και της συνέργειας σε αυτήν.
Ο εθνικός ύμνος σε «ξένη γλώσσα» στους δρόμους της Καλιφόρνια ήταν μια τραγουδισμένη μορφή διαμαρτυρίας: μια άσκηση του «δικαιώματος στα δικαιώματα», κατά τη φράση της Χάνα Άρεντ. Ως τέτοια, αναδιέταξε τη δημόσια σκηνή και το δημόσιο λόγο ρωτώντας: σε ποιον/ποια «ανήκει» ο εθνικός ύμνος; Αλλά και ποιος/ποια «ανήκει» στο έθνος-κράτος; Με ποιο τρόπο και υπό ποιες προϋποθέσεις; Η παράδοξη και ετερόδοξη δημόσια επιτέλεση του ανήκειν πέρα από τον εθνικά ενδεδειγμένο τρόπο προκάλεσε την παρέμβαση και απαγόρευση του τότε προέδρου Μπους που διακήρυξε ότι ο αμερικάνικος εθνικός ύμνος πρέπει να τραγουδιέται μόνο στα αγγλικά, στην εθνική γλώσσα των ΗΠΑ. Όπως σημειώνει η Σπίβακ καυστικά: «Δεν χωράει μετάφραση εδώ» (σ. 87).
Η Μπάτλερ και η Σπίβακ συνομιλούν αντιμιλώντας σ’ αυτή την αυταρχική επίκληση του «αμερικανικού ιδεώδους» (που θα έλεγε και ο Σάμιουελ Χάντιγκτον) και επιχειρηματολογώντας σθεναρά ότι ο εθνικός ύμνος μπορεί να τραγουδιέται από οποιονδήποτε και σε όποια γλώσσα θέλει, αλλά και δεν πρέπει να τραγουδιέται από όποιον δεν επιθυμεί να τον τραγουδήσει. Ένα δύσκολο ερώτημα που επεξεργάζονται αφήνοντάς το σε δυναμική εκκρεμότητα είναι αν ένας ύμνος για το έθνος, ακόμη και στην καταχρηστική μετάφραση και επιτέλεσή του, μπορεί πράγματι να συμβάλει στην κριτική στον εθνικισμό. Η απάντηση είναι αστάθμητη και η έκβαση της συγκεκριμένης οικειοποίησης του εθνικού ύμνου είναι περίπλοκη και χωρίς εγγύηση: θα μπορούσαν άραγε οι αμερικάνικες σημαίες που εμφανίστηκαν σε αυτές τις διαδηλώσεις να σηματοδοτούν και μια τάση ενδεχόμενης αφομοίωσης στον εθνικισμό της αμερικανικής υπερηφάνειας; Άλλωστε, όπως γίνεται σαφές από το ύφος της συνομιλίας, αυτή είναι μόνο μια μορφή διαμαρτυρίας. Δεν είναι οριστικά αποτελεσματική και ούτε συστήνεται ως η μοναδική. Η εν λόγω κινητοποίηση επιτέλεσε μια διαφορετική εκφορά –ή μετάφραση– του «εμείς»: «εμείς είμαστε τα αόρατα κακοπληρωμένα εργατικά χέρια που τους έχουν στερηθεί τα πολιτικά δικαιώματα και επιτρέπουν στην οικονομία σας να λειτουργεί» (Μπάτλερ, σ. 116). Η επιτελεστικότητα του λόγου παράγει μια νέα δυνατότητα για την από κοινού πολιτική ζωή.
Η κατάσταση των απάτριδων
Στο Τραγουδώντας τον Εθνικό Ύμνο συναντιούνται και διαλέγονται δυο εξέχουσες διανοήτριες των τελευταίων δεκαετιών. Η Μπάτλερ είναι γνωστή για το έργο της σχετικά με την επιτελεστικότητα του έμφυλου και πολιτικού υποκειμένου, την άνιση κατανομή της τρωτότητας και το κριτικό αίτημα που απευθύνει η ευάλωτη ζωή, τη ρύθμιση του πολιτικού βίου μέσα από την πολιτική της αναγνώρισης και της αναπαράστασης. Η Σπίβακ είναι ταυτισμένη με τη μοναδικά σημαντική συμβολή της στο χώρο των μετααποικιακών σπουδών: τόσο την κριτική της στα καθεστώτα αποικιοκρατικής φίμωσης των μη δυτικών υπεξούσιων και υποδεών φωνών, όσο και την κοινωνική της δράση στις υποβαθμισμένες κοινότητες της Δυτικής Βεγγάλης. Και οι δυο είναι γνωστές στο ελληνικό κοινό από το μεταφρασμένο έργο τους (κυρίως η Μπάτλερ) αλλά και από τις δημόσιες διαλέξεις που έχουν δώσει στην Αθήνα, καλεσμένες του Ινστιτούτου Νίκος Πουλαντζάς (Μπάτλερ 2009 και Σπίβακ 2012). Και οι δυο έχουν ασχοληθεί διεξοδικά με τους κοινωνικοπολιτικούς σχηματισμούς και τα πλέγματα λόγων και εξουσίας στο πλαίσιο των οποίων διεξάγεται η συγκρότηση και ο αποκλεισμός των υποκειμένων. Στο βιβλίο αυτό, οι δυο τους αναλογίζονται και διερευνούν από κοινού τις συνθήκες και τις προϋποθέσεις της ανιθαγένειας. Μέσα από τη συζήτησή τους, αναδύονται καίρια ζητήματα της σύγχρονης παγκόσμιας συγκυρίας, όπως η σχέση ανάμεσα στο κράτος και τα ανθρώπινα δικαιώματα, η μετανάστευση, η πολιτογράφηση, η υπηκοότητα, η απέλαση, ο εθνικισμός, η διεθνικότητα και ο ιμπεριαλισμός. Η συνομιλία τους είναι ήδη μια επιτελεστική πολιτική πράξη που μας θυμίζει ότι η κριτική θεωρία δεν συνιστά ουδέτερη ενατένιση, αλλά ηθικοπολιτική πρακτική που αντ-αποκρίνεται στα αιτήματα του καιρού, ενίοτε ενάντια στην κυρίαρχη λογική της συγκυρίας.
Οι δυο διανοήτριες συζητούν εδώ υπό τη σκιά και το πνεύμα της Χάνα Άρεντ που θεωρητικοποίησε την κατάσταση των απάτριδων ως σύμπτωμα των ορίων του έθνους-κράτους. Στο δοκίμιο «Η παρακμή του έθνους-κράτους και το τέλος των δικαιωμάτων του ανθρώπου» (από το βιβλίο Οι Απαρχές του Ολοκληρωτισμού), η φιλόσοφος στοχάζεται πάνω στη συνθήκη που παράγει ανιθαγενείς (stateless) ανθρώπους που μετατρέπονται σε ανθρώπινα όντα εν γένει, σε «αποβράσματα της γης»: χωρίς δικαιώματα, χωρίς πολιτικές ιδιότητες, χωρίς γνώμη, χωρίς δυνατότητα αυτο-προσδιορισμού και έκφρασης εντός ενός κοινού κόσμου, χωρίς δικαίωμα στη διαμονή, την εργασία, την ισότητα και την ελευθερία δράσης. Οι τρόφιμοι και οι επιζώντες των στρατοπέδων αλλά και οι απάτριδες και οι ανιθαγενείς, γράφει η Άρεντ, ήταν σε θέση να διαπιστώσουν έμπρακτα τα δεινά της βιοπολιτικής που συνεπαγόταν «η αφηρημένη γύμνια του να είναι κανείς άνθρωπος και τίποτα άλλο από άνθρωπος».
Η γενεαλογία του έθνους-κράτους
Η Μπάτλερ αρχίζει τη συζήτηση ξετυλίγοντας το αμφίσημο νοηματικό φορτίο της έννοιας «κράτος», που σηματοδοτεί αφενός τη νομική και θεσμική δομή –τη δικαιική τάξη– που θέτει και ρυθμίζει τα συμβατικά όρια μιας επικράτειας αλλά και της υπηκοότητας, και αφετέρου τις συνθήκες και διαθετικότητες που ορίζουν την κατάσταση αλλά και το καθεστώς υπό το οποίο βρισκόμαστε. Κι αφού «μας προκαταλαμβάνουν οι λέξεις» (Μπάτλερ, σ. 33), καλούμαστε να αναρωτηθούμε: «Υπό ποιο καθεστώς βρισκόμαστε όταν αρχίζουμε να στοχαζόμαστε επί του κράτους;» (Μπάτλερ, σ. 34, δική μου έμφαση). Υπό το πρίσμα της σύγχρονης παγκόσμιας συγκυρίας που χαρακτηρίζεται από τη νεοφιλελεύθερη περιστολή της δικαιοδοσίας του κράτους, η Σπίβακ αναλύει κριτικά τη γενεαλογία του έθνους-κράτους, και των πολιτικών και οικονομικών αιτίων της αποσάρθρωσής του, από μια σκοπιά εμποτισμένη από τη φεμινιστική, μετααποικιακή και αντικαπιταλιστική κριτική.
Η επιτελεστική αξίωση που ήγειρε το τραγούδισμα του εθνικού ύμνου στα ισπανικά στις ΗΠΑ επί διακυβέρνησης Μπους δίνει την αφορμή για το ερώτημα της επανεφεύρεσης του κράτους από την οπτική γωνία της ανιθαγένειας και επομένως μακριά από, και ενάντια σε, εθνικισμούς και φασισμούς (σ. 90). «Θέλουμε να διατηρήσουμε», υποστηρίζει η Σπίβακ, «τις θεωρητικές δομές του κράτους ελεύθερες από τις προκαταλήψεις του εθνικισμού» (σ. 105). Αυτή η επανεφεύρεση δοκιμάζεται εδώ από την πλευρά μιας διττής κριτικής: τόσο στην εμβληματική κυριαρχική πολιτική της απέλασης όσο και στην μετα-κυριαρχική πολιτική της ευρω-αμερικανικής οικουμενικότητας. Επομένως, γίνεται επιτακτική, όσο κι αν μπορεί να είναι δύσκολη και ασαφής, η διάκριση ανάμεσα σε αυτοδιάθεση και εθνικισμό. Η επίκληση της εθνικής κυριαρχίας είναι μια επίμαχη και διαπραγματεύσιμη στιγμή και ως τέτοια γίνεται πεδίο διεκδίκησης ή αποποίησης.
Ο διάλογος Μπάτλερ-Σπίβακ προσφέρει πολύτιμους οδοδείκτες για μια δυνατότητα εναλλακτικής επεξεργασίας του δικαιώματος της υπηκοότητας και του ανήκειν, όπου σημείο αφετηρίας αποτελούν οι «εξαιρέσεις» από την ομογενή και ομοιογενή κοινότητα –οι εξόριστοι, οι απάτριδες, οι μη πολίτες-κάτοικοι– και το δικαίωμά τους στη δικαιοσύνη. Αυτό το δικαίωμα είναι που ασκείται, καθώς διεκδικείται, ως «υπόσχεση του ανεκπλήρωτου» (Μπάτλερ, σ. 121), με την οποία, διόλου τυχαία, καταλήγει ο διάλογος.
Για ένα μη εθνικιστικό ανήκειν;
Τι είδους δικαιοπολιτικές, νομικές, νοητικές και φαντασιακές οριοθετήσεις του «ανήκειν» και του «μη ανήκειν» κλονίζονται μέσα από αυτή την επιτελεστική πράξη –την ιδιάζουσα επιτέλεση του εθνικού ύμνου σε πείσμα και εναντίον του νόμου ενώπιον του οποίου διεκδικείται η αναγνώριση αντί της απέλασης και της ανιθαγένειας; Πώς η διφορούμενη τελετουργική επιτέλεση του ύμνου του έθνους-κράτους εκ μέρους εκείνων που ζουν ή μετά βίας επιβιώνουν υπό τη σκιά της άρνησης της ιδιότητας του πολίτη αναταράσσει τη λογική του έθνους-κράτους και τη βίαιη κληρονομιά του; Και τι σημαίνει η αναπόφευκτη αντίφαση του να απευθύνεις τη διαμαρτυρία και το αίτημά σου για αναγνώριση και δικαιοσύνη στο φορέα που κατεξοχήν ευθύνεται για την αδικία; Πρόκειται, ισχυρίζεται η Μπάτλερ, για «αυτό ακριβώς το είδος της επιτελεστικής αντίφασης που δεν οδηγεί σε αδιέξοδο αλλά σε μορφές εξέγερσης» (Μπάτλερ, σ. 80).
Με το να επανοικειοποιηθούν δημόσια την απόρριψή τους στην εθνική δημόσια σφαίρα, οι διαδηλωτές μετανάστες –τα «ξένα σώματα» του κλειστού και ομογενοποιημένου έθνους-κράτους– που απειλούνται με απέλαση διατάραξαν τη λογική του αποκλεισμού και εγκλεισμού μέσω της οποίας το έθνος φαντάζεται τη συνοχή του. Με την καταχρηστική απαγγελία του μεταφρασμένου εθνικού ύμνου εξέθεσαν και ανέκτησαν επιτελεστικά τις νόρμες της δημόσιας ορατότητας και ακουστότητας μέσω των οποίων το έθνος συγκροτεί τον εαυτό του. Μια θέση «εκτός νόμου» μπορεί να μετατραπεί σε δυνατότητα για διεκδίκηση του δικαιώματος στα δικαιώματα: σε πεδίο επαναπολιτικοποίησης των «δεσμών του ανήκειν» μέσω της επιτέλεσης εναλλακτικών τρόπων συν-οίκησης, διαφορετικών από εκείνους που επιφέρει ο εθνικισμός, ο εθνο-κρατικισμός και η ευρω-αμερικανική οικουμενικότητα των φυλετικών και ταξικών διακρίσεων.
Μέσα από αυτό το πρίσμα μπορούμε να αντιληφθούμε σε τι είδους δημοκρατική και επιτακτικά μη εθνικιστική πολιτική θα μπορούσε να μεταφραστεί η επιθυμία να ανήκουμε ή να μην ανήκουμε: μια επιθυμία που αφορά και στην επιθυμία για ένα διαφορετικό τρόπο να συνυπάρχουμε στο πολιτικό, όπου η επιτελεστική πολιτική επιθυμία του ανήκειν δεν ανάγεται στην υιοθέτηση ή εμπέδωση κατηγορικών προσταγών ταυτότητας που ρυθμίζουν τη δυνατότητα να ανήκουμε.
Παρέμβαση στα όρια της Ευρώπης φρούριο
Το Τραγουδώντας τον Εθνικό Ύμνο χαρτογραφεί κριτικά την πυκνή ιστορικότητα του έθνους-κράτους μετατρέποντας ένα συμβάν του δημόσιου βίου –τις μεγάλες διαδηλώσεις εκατομμυρίων ανθρώπων στην άνοιξη του 2006 στις ΗΠΑ– σε κόμβο μέσω του οποίου αναδιατυπώνονται και διασταυρώνονται επιχειρήματα με ξεχωριστές νοηματικές αποχρώσεις. Φέρνει νέα πνοή σε καίρια ερωτήματα της πολιτικής φιλοσοφίας, των συγκριτικών λογοτεχνικών σπουδών, της κοινωνικής θεωρίας, της κοινωνικής ανθρωπολογίας, των μετααποικιακών σπουδών και των σπουδών φύλου, που έχουν κρίσιμη σημασία στη σημερινή παγκόσμια «κατάσταση εξαίρεσης». Πρόκειται για ένα βιβλίο-άσκηση συλλογικού στοχασμού πέρα από τη συμβατική διάκριση θεωρία-πράξη.
Η ελληνική έκδοση του βιβλίου φέρει την υπογραφή μιας υποδειγματικής μετάφρασης και επιμέλειας –προϊόντος ομαδικής εργασίας που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του Διατμηματικού Μεταπτυχιακού Προγράμματος Μετάφρασης της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών. Η εισαγωγή της Μίνα Καραβαντά αποτελεί μια οξυδερκή και μεστή θεωρητικοπολιτική πραγμάτευση της προβληματικής του βιβλίου, που ξεκλειδώνει τις λεπτές και σύνθετες όψεις της πολιτικής επιτελεστικότητας στην καρδιά του «δικαιώματος στα δικαιώματα».
Το γεγονός της ελληνικής έκδοσης εγγράφεται αναπόφευκτα, και παρεμβαίνει κριτικά, στη σημερινή συνθήκη της προσφυγικής νεκροπολιτικής που διαδραματίζεται στα σύνορα της Ευρώπης φρούριο. Συνδεόμενη άμεσα με την εξουσία ρύθμισης των συνθηκών βιωσιμότητας, η συστηματική αναλωσιμότητα των απάτριδων, των φυγάδων και των μεταναστών χωρίς χαρτιά πρωταγωνιστεί στους τρόπους που ρυθμίζουν τη διευθέτηση και κυκλοφορία κεφαλαίων, πόρων και σωμάτων. Ενώ κλιμακώνονται οι «επίσημες» φωνές για περαιτέρω ασφαλειοποίηση και στρατιωτικοποίηση των εθνικών συνόρων, η Ακροδεξιά και τα νεοναζιστικά μορφώματα διεκδικούν δημόσιο λόγο για την πιο σκληρή εθνικιστική, ξενοφοβική και ρατσιστική προπαγάνδα. Την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές, η Βουλή της Δανίας εγκρίνει νόμο που προβλέπει την κατάσχεση των περιουσιακών στοιχείων των προσφύγων.
Στα διάκενα, όμως, αυτών των συνθηκών που θυμίζουν Ευρώπη του Μεσοπολέμου, αναδύονται εκφορές επιτελεστικής πολιτικής που αντιδικούν με τις καθημερινές συνθήκες αδικίας διεκδικώντας όρους μιας βιώσιμης ζωής στα πεδία της εργασίας, της κοινωνικής ασφάλισης, της στέγης, της πολιτογράφησης, της πολιτικής ισότητας. Εκείνοι που καθίστανται υποδεείς και αναλώσιμοι και εκτίθενται συστηματικά στις θανάσιμες απειλές της επισφάλειας και του ρατσισμού, δηλώνουν, με την ενσώματη στάση και δράση τους ότι «είμαστε εδώ»: επιστρέφουμε για να συν-οικήσουμε στο χώρο της εξάλειψής μας επερωτώντας τα κανονιστικά αξιώματα της βιοπολιτικής περιχαράκωσης. Ιδού η πολιτική σημασία του nuestro himno. Αλλάζοντας επιτελεστικά τη γλώσσα του έθνους, απηχεί έναν άλλο, διαχρονικά μεταφράσιμο, «ύμνο»: «el pueblo unido jamás será vencid».
* Επιμέλεια μετάφρασης και εισαγωγή: Μίνα Καραβαντά. Εκδόσεις Τόπος, 2015 (σειρά: Σύγχρονη ριζοσπαστική θεωρία).
Πρωτότυπο στα αγγλικά: «Who Sings the Nation–State? Language, Politics, Belonging». Seagull Books, 2007.
Μετάφραση από τα αγγλικά και σχόλια: Βασιλική Κάση, Άννα Μαγγίνα, Αιμιλία Παπαδοπούλου, Βάσια Τζανακάρη, Ουρανία Τσιάκαλου. Η μετάφραση πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του Διατμηματικού Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Μετάφραση – Μεταφρασιολογία» του Πανεπιστημίου Αθηνών.
