Ιβάν Τουργκένιεφ «Πατέρες και γιοι» (μτφ. Ελένη Μπακοπούλου, εκδ. Άγρα, 2015)
Πριν από καιρό, η στήλη είχε ασχοληθεί με το βιβλίο Τι να κάνουμε; που έγραψε το 1862 ο –έγκλειστος στο φρούριο του Πετροπαβλόφσκ, τότε– ρώσος συγγραφέας Νικολάι Τσερνισέφσκι. Τώρα ήρθε η σειρά του βιβλίου που έδωσε το έναυσμα στον Τσερνισέφσκι να απαντήσει γράφοντας το παραπάνω βιβλίο: το μυθιστόρημα Πατέρες και γιοι, του Ιβάν Τουργκένιεφ.
Την εποχή που γράφτηκε το βιβλίο του Τουργκένιεφ, στους κόλπους των Ρώσων διανοουμένων εξελίσσεται ένας πολύπλευρος διάλογος, πολιτικός, ιδεολογικός, λογοτεχνικός, ο οποίος πολλές φορές μετατρέπεται σε πραγματική σύγκρουση. Η λογοτεχνία αποτελούσε ένα κατ’ εξοχήν πεδίο τέτοιων συγκρούσεων, καθώς οι λογοτέχνες εκείνης της εποχής εμπλέκονται σε αυτές και στην ουσία πολλές φορές αποτελούν τους βασικούς φορείς τους. Έτσι κι αλλιώς, διαμορφώνεται όλο και περισσότερο το πλαίσιο και το κοινωνικό σκηνικό που τελικά θα οδηγήσει στην επανάσταση του 1917: «Το πρόσφατα στημένο σε νέες βάσεις αγροτικό σύστημα έτριζε σαν σκουριασμένος τροχός, κρέπαρε σαν αυτοσχέδια επίπλωση από σαπισμένο ξύλο», λέει σε κάποιο σημείο ο ίδιος ο Τουργκένιεφ, μιλώντας για την κατάσταση στη ρωσική ύπαιθρο.
Εκτός από αγαπητός και πολυδιαβασμένος, ο Τουργκένιεφ ήταν ένας «μάχιμος» συγγραφέας, τον οποίο όλοι κατέτασσαν στον πιο «προοδευτικό» χώρο. Πολέμιος της δουλοπαροικίας, κατάγγελλε τις άθλιες συνθήκες ζωής των φτωχών, υποστηρίζοντας στην ουσία τις φιλελεύθερες ιδέες μιας «εξευρωπαϊστικής» μεταρρύθμισης της ρωσικής κοινωνίας. Ωστόσο, η έκδοση του Πατέρες και γιοι πυροδοτεί μια σύγκρουση πρωτοφανή, καθώς στο βιβλίο του ο συγγραφέας φέρνει σε αντιπαράθεση τις φιλελεύθερες απόψεις των «πατεράδων» με την πιο ριζοσπαστική και επαναστατική αντίληψη, ιδιαίτερα των νέων, επιλέγοντας να μην πλάσει έναν «θετικό ήρωα», αλλά να εισαγάγει, ως «εκπρόσωπο» αυτών των ιδεών, το χαρακτήρα του «μηδενιστή» Μπαζάροφ, ενός ανθρώπου που απορρίπτει όχι μόνο την καθεστηκυία τάξη αλλά κάθε πλαίσιο αξιών, αρχών κ.λπ. στο σύνολό του, ενός ανθρώπου που λέει ξεκάθαρα «αρχές δεν υπάρχουν… υπάρχουν όμως αισθήσεις», που, παρά τα πολλά θετικά και χαρίσματά του, απαντάει με κυνική απόρριψη σε οτιδήποτε καλείται να σχολιάσει, από τη φύση μέχρι τον έρωτα: εν ολίγοις, ο Τουργκένιεφ έπλασε, ως φορέα της επαναστατικής διάθεσης των νέων, έναν ήρωα μάλλον «αρνητικό».
Η απάντηση από τα αριστερά
Η απάντηση από «τα αριστερά» είναι σφοδρή, καθώς ο Μπαζάροφ του θεωρήθηκε ειρωνική καρικατούρα των ριζοσπαστικών αναζητήσεων των νέων. Ο Τουργκένιεφ απαντά λέγοντας πως ο Μπαζάροφ είναι απλώς ένας λογοτεχνικός χαρακτήρας: «Δεν θα ήταν δύσκολο να τον κάνω ιδεώδη, το δύσκολο ήταν να τον κάνω λύκο και παρ’ όλα αυτά να τον δικαιώσω». Το ενδιαφέρον είναι ότι και η αντίδραση των συντηρητικών είναι εξίσου βίαιη και ο εκδότης του περιοδικού στο οποίο εμφανίστηκε για πρώτη φορά το βιβλίο πιέζει τον Τουργκένιεφ να λειάνει τον Μπαζάροφ.
Ο Τουργκένιεφ απαντά στις επικρίσεις: «Φτιάχνοντας το χαρακτήρα του Μπαζάροφ, τον έκανα να είναι απότομος και χωρίς προσχήματα, όχι από την ανόητη επιθυμία να προσβάλω τη νέα γενιά (!!!)… μου λένε ότι είμαι με το μέρος των “πατεράδων”… εγώ που στο πρόσωπο του Πάβελ Κιρσάνοφ [ενός από αυτούς] αμάρτησα απέναντι στην καλλιτεχνική αλήθεια, και υπερτόνισα, έφτασα ως την καρικατούρα τα μειονεκτήματά του, τον έκανα γελοίο!».
Μετά την κατακραυγή που ξεσήκωσε το βιβλίο, ο Τουργκένιεφ εγκατέλειψε οριστικά τη Ρωσία, για να πεθάνει τελικά κοντά στο Παρίσι, στις 3 Σεπτεμβρίου του 1883.
Ένα πρόσωπο στα όρια του ιδεότυπου
Γράφοντας το Πατέρες και γιοι, ο Τουργκένιεφ, παρεμβαίνει στις ιδεολογικές αναζητήσεις της εποχής του κατασκευάζοντας ένα χαρακτήρα που, όσο ζωντανός κι αν είναι, συμπυκνώνει ένα ολόκληρο πλέγμα ιδεών, όπως το βλέπουν τα μάτια του συγγραφέα, αγγίζοντας τα όρια του ιδεότυπου, όσο κι αν ο ίδιος ο Τουργκένιεφ το αρνείται: «Οφείλω να ομολογήσω ότι ποτέ δεν αποπειράθηκα να “δημιουργήσω έναν ήρωα”, αν δεν είχα ως κίνητρο όχι μια ιδέα αλλά ένα ζωντανό πρόσωπο».
Μετά το βιβλίο αυτό, ο όρος «μηδενιστής» μπαίνει στον καθημερινό πολιτικό λόγο. Ο ίδιος ο Τουργκένιεφ λέει ότι όταν επέστρεψε στην Πετρούπολη «η λέξη μηδενιστής κυκλοφορούσε ήδη σε χιλιάδες στόματα», κάνοντας ταυτόχρονα και μια «αυτοκριτική» για το μυθιστόρημα: «Καταλαβαίνω τους λόγους της οργής που προκάλεσε το βιβλίο μου και δέχομαι, χωρίς ψεύτικη ταπεινότητα, ένα μέρος των επικρίσεων εναντίον μου. Τον όρο μηδενιστής που έριξα στην κυκλοφορία τον χρησιμοποιούσαν τότε πολλοί οι οποίοι περίμεναν την ευκαιρία, την αφορμή, για να ανακόψουν το κίνημα που είχε κυριεύσει τη ρωσική κοινωνία. Δεν χρησιμοποίησα τη λέξη αυτή υπό μορφή επίκρισης, ούτε με προσβλητικό σκοπό».
Μπορεί ο χώρος να μην επιτρέπει εκτενέστερο σχολιασμό από λογοτεχνική σκοπιά του βιβλίου, το οποίο σήμερα θεωρείται ένα από τα κορυφαία έργα της ρωσικής λογοτεχνίας του 19ου αιώνα, ούτως ή άλλως, όμως, το Πατέρες και γιοί είναι ένα βιβλίο που ο αντίκτυπός του υπερέβη κατά πολύ την αναμφισβήτητη λογοτεχνική του αξία.
Η πολύ φροντισμένη ελληνική έκδοση περιλαμβάνει, εκτός από το ίδιο το μυθιστόρημα, το εξαιρετικό ενδιαφέρον κείμενο του ίδιου του Τουργκένιεφ «Με αφορμή το Πατέρες και γιοι», που αποτυπώνει την απάντηση του συγγραφέα στις αντιδράσεις απέναντι στο βιβλίο του, ένα κείμενο του Προσπέρ Μεριμέ και ένα της Βιρτζίνια Γουλφ, καθώς και μια ιδιαίτερα κατατοπιστική εισαγωγή της μεταφράστριας Ελένης Μπακοπούλου, με τίτλο «Η ιστορία ενός βιβλίου».
Κώστας Αθανασίου
