Η Νικώ
Οι Κυκλαδίτισσες του παρελθόντος, ανώνυμες και επώνυμες, αποκτούν και πάλι φωνή και διηγούνται τις προσωπικές τους ιστορίες, αποκαλύπτοντας πολύτιμες πληροφορίες για τη ζωή τους. Η έκθεση επιχειρεί να αποτυπώσει την καθημερινότητα της Κυκλαδίτισσας, το πώς αναδείχτηκε η ικανότητά της, για παράδειγμα, στην οικονομική διαχείριση, ο δυναμισμός της, πώς οι θρησκευτικές τελετουργίες, μεταξύ άλλων, έδιναν στις γυναίκες τη δυνατότητα κοινωνικοποίησης με τη συμμετοχή τους, έστω με μέτρο και με αρκετούς περιορισμούς, στις εκδηλώσεις της κοινότητας. Σε ό,τι αφορά τις γυναίκες και την πολιτική, αυτές παρόλο που ήταν αποκλεισμένες από τους επίσημους πολιτικούς θεσμούς ασκούσαν σημαντική επιρροή μέσω των οικογενειακών δεσμών, ενώ οι γυναίκες της αριστοκρατίας έπαιζαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των πολιτικών συμμαχιών.
Η έκθεση είναι η πρώτη κοινή δράση της Εφορείας Αρχαιοτήτων των Κυκλάδων και του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης σε εφαρμογή του σχετικού μνημονίου που έχει υπογραφεί μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού και του Μουσείου.
Όπως επισημαίνουν οι επιμελητές[1] της έκθεσης «ως προς το θέμα και το ύφος της η έκθεση βρίσκεται στον πυρήνα των τρεχουσών αναζητήσεων και του γενικότερου προβληματισμού που απασχολεί τη σύγχρονη αρχαιολογική θεωρία και σκέψη: την παρουσία, τη σημασία και τον πολλαπλό ρόλο της γυναίκας ως θεότητας, μητέρας, κόρης, αδελφής, ιέρειας ή και ως αντικείμενο πόθου […]. Βρίσκεται έτσι σε απόλυτη συμφωνία με τα ζητούμενα της εποχής μας και την έντονη κοινωνική συζήτηση που έχει αναπτυχθεί γύρω από θέματα φύλου και έμφυλων ταυτοτήτων, η οποία σε μεγάλο βαθμό έχει επηρεάσει και διαμορφώσει τις τρέχουσες τάσεις στην επιστήμη της αρχαιολογίας […]. Έχοντας πάντοτε τη γυναίκα ως σταθερό σημείο αναφοράς, η έκθεση φιλοδοξεί να φωτίσει από μια νέα οπτική την ιστορία των Κυκλάδων, δίνοντας έμφαση στη διαχρονική τους σημασία και στις αμέτρητες όψεις του κυκλαδικού πολιτισμικού αποθέματος […]». Οι Κυκλαδίτισσες θα υποδεχτούν το κοινό πρώτα στο Μουσείο της Αθήνας και, στη συνέχεια, θα ταξιδέψουν στη Σαντορίνη όπου θα φιλοξενηθούν στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θήρας.
Η έκθεση αναπτύσσεται σε 12 ενότητες: Ισορροπώντας μεταξύ των δύο φύλων. Η προέλευση του κόσμου. Θεές των νήσων. Θηλυκά αποτρόπαια. Στα Ιερά. Θεές της θάλασσας. Ταυτότητες γυναικών. Από την Οικουμένη στο Αρχιπέλαγος. Ερωτισμός. Βία. Ο θάνατος με τα δικά τους μάτια. Πρόσωπα.
Όπως αναφέρεται και στην εισαγωγή η έκθεση επιχειρεί να αποτυπώσει τις ιδιαίτερες αποχρώσεις της γυναικείας ταυτότητας, όπως αυτές αναπτύσσονται στις μικρές κοινότητες και στις ειδικές συνθήκες των Κυκλάδων, ενώ η θάλασσα λειτουργεί πότε ως φράγμα που εξυπηρετεί τον απομονωτισμό και την εσωστρέφεια και άλλοτε ως φορέας νέων ιδεών.
Σημαντικές είναι οι μελέτες, τα τελευταία χρόνια, που αφορούν το εύρος της έμφυλης βίας στην αρχαιότητα. Παρότι δεν υπήρχε ο όρος έμφυλη βία, πολλές ήταν οι μορφές σωματικής, ψυχολογικής και σεξουαλικής βίας που στρεφόταν κυρίως κατά των γυναικών αλλά και των δούλων και των περιθωριοποιημένων ομάδων. Η κοινωνία ήταν βαθιά πατριαρχική, έτσι οι άντρες κατείχαν κυρίαρχους ρόλους στη δημόσια και ιδιωτική σφαίρα. Ενώ η «κατωτερότητα» των γυναικών ενισχυόταν από τον ισχυρισμό του Αριστοτέλη ότι οι γυναίκες είναι φύσει κατώτερες, εκλογικεύοντας έτσι την κακομεταχείριση των γυναικών εντός και εκτός του οίκου. Ο «Κώδικας της Γόρτυνας» αποτέλεσε μία από τις πρώτες κωδικοποιήσεις αντιμετώπισης της έμφυλης βίας, παρέχοντας και παραδείγματα για τα αδικήματα: Όπως, η ποινή για τον βιασμό μιας ελεύθερης γυναίκας ήταν ένα χρηματικό πρόστιμο που καταβαλλόταν στον άνδρα κηδεμόνα της γυναίκας, ενισχύοντας την άποψη ότι οι γυναίκες αποτελούσαν ιδιοκτησία των ανδρών. Ενώ, σύμφωνα με τον θεσμό της επικλήρου, η απαίτηση οι γυναίκες να παντρεύονται άρρενα συγγενή εξασφάλιζε ότι η ιδιοκτησία παρέμενε υπό τον αντρικό έλεγχο και οι γυναίκες δεν αποτελούσαν παρά το μέσον για τη μεταφορά της περιουσίας. Η αρχαία ελληνική γραμματεία προσφέρει πολλά παραδείγματα έμφυλης βίας. Στη Μήδεια του Ευριπίδη, για παράδειγμα, απεικονίζεται η βία στην οικιακή σφαίρα, όταν η Μήδεια, σκοτώνοντας τα παιδιά της, προβάλλει τον θυμό της για την προδοσία του Ιάσωνα και την απελπισία της για τον αποκλεισμό της από τις δομές εξουσίας που ταπεινώνουν τη συναισθηματική και κοινωνική αξία των γυναικών. Ενώ και στην Ιλιάδα του Ομήρου οι γυναίκες απεικονίζονται ως λάφυρα πολέμου. Οι επιγραφικές μαρτυρίες περιγράφουν τις γυναίκες ως συζύγους, κόρες ή μητέρες, μη αναγνωρίζοντας τη δική τους ταυτότητα, ενώ η ρητή διάκριση μεταξύ ελεύθερων και υπόδουλων γυναικών επέτρεπε ελαφρύτερες ποινές στην περίπτωση σεξουαλικής βίας κατά των δεύτερων. Ενώ και οι θρησκευτικές πρακτικές επέτρεπαν την κανονικοποίηση της σεξουαλικής βίας καθώς αυτή προερχόταν από τους θεούς.
Με μια προειδοποίηση, οι επιμελητές της έκθεσης εφιστούν την προσοχή στους επισκέπτες στις αίθουσες που παρουσιάζονται τα περιστατικά βίας και τα σκελετικά υπόλοιπα της Νικώς. Οι Κυκλαδίτισσες βίωναν την έμφυλη βία τόσο στην ιδιωτική όσο και στη δημόσια σφαίρα. Παρότι στον αρχαίο κόσμο δεν υπήρχε η έμφυλη βία, ως όρος, παρουσιαζόταν σε διάφορες μορφές και κυρίως κατά των γυναικών και των δούλων και όσων θα ορίζαμε σήμερα ως περιθωριακές ομάδες.
Σημείωση:
1. Οι επιμελητές της έκθεσης είναι: Δρ. Δημήτριος Αθανασούλης, διευθυντής Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, Παναγιώτης Π. Ιωσήφ, επιστημονικός διευθυντής Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, καθηγητής Αρχαίας και Μεσαιωνικής Νομισματικής, Πανεπιστήμιο Radboud, Nijmegen, Ολλανδία, Ιωάννης Δ. Φάππας, επιστημονικός διευθυντής Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, επίκουρος καθηγητής Προϊστορικής Αρχαιολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
Δείτε: cycladic.gr/ektheseis/kykladitisses-agnostes-istories-gynaikon-ton-kykladon
