Του Πέτρου Λινάρδου Ρυλμόν
Το κύμα προσφύγων που έρχεται από τη Μέση Ανατολή και την Αφρική, το μεγαλύτερο κύμα προσφύγων στην Ευρώπη μετά το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, έχει μετατοπίσει την προσέγγιση του μεταναστευτικού και προσφυγικού φαινομένου. Η αλληλεγγύη των τοπικών πληθυσμών και των αρχών στην Ελλάδα, τα Βαλκάνια και την υπόλοιπη Ευρώπη είναι πλέον παρούσα με αποτελεσματικές σε μεγάλο βαθμό μορφές, η υποχρέωση της υποδοχής των προσφύγων έχει πλέον γίνει ευρύτατα αποδεκτή και η ανάγκη οικονομικής παρέμβασης των ευρωπαϊκών κρατών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι στην ημερήσια διάταξη.
Λιγότερο γνωστό είναι ότι η άφιξη προσφύγων από άλλες ηπείρους συνοδεύεται από ένα, χωρίς προηγούμενο επίσης, μεταναστευτικό ρεύμα από τα Βαλκάνια προς τη Βόρεια Ευρώπη. Περιοχές ολόκληρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας αδειάζουν και, επομένως, η χρόνια οικονομική κρίση και η χρόνια ανεργία στα Βαλκάνια, με τις οποίες η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει ασχοληθεί, οδηγεί πλέον σε μετατοπίσεις πληθυσμών, καθώς το φαινόμενο της απουσίας οικονομικής δραστηριότητας και απασχόλησης δεν μπορεί να συνεχιστεί επ’ άπειρον.
Μετανάστευση και στρατηγική απασχόλησης
Είναι δύσκολο να καταλάβουμε πώς δεν αντιμετωπίζεται στην Ευρωπαϊκή Ένωση η ανάγκη αύξησης της μετανάστευσης προς τις περισσότερες χώρες-μέλη, σε κάποιο συνδυασμό με την υποστήριξη της ισορροπημένης εξέλιξης των οικονομιών στις χώρες του νότου και των Βαλκανίων. Η μόνη εξήγηση, την οποία ενισχύει η ελληνική εμπειρία, είναι ότι ο νεοφιλελευθερισμός συμμαχεί με την ξενοφοβία. Αλλά, μια ψύχραιμη προβολή των πληθυσμιακών εξελίξεων – το σενάριο “μηδενική μετανάστευση” της Eurostat – οδηγεί στο συμπέρασμα ότι ως το 2060 ο πληθυσμός της Γερμανίας θα μειωνόταν από τα 81 στα 60 εκατομμύρια, και της Ελλάδας στα 7 εκατομμύρια. Στη Γερμανία λείπουν 500.000 μετανάστες το χρόνο, και στην Ελλάδα 90.000 για να μείνει σταθερός ο πληθυσμός.
Από την αρχή της δεκαετίας του ‘90, όταν τέθηκε εκ των πραγμάτων το “μεταναστευτικό”, άνοιξε και μια συζήτηση για το βαθμό στον οποίο όλοι αυτοί οι άνθρωποι που έχουν έλθει ή επιθυμούν να έλθουν στην Ελλάδα και την Ευρώπη, είναι ευπρόσδεκτοι. Δύο λογικές διαμορφώθηκαν και συγκρούστηκαν: από τη μία η λογική των “αναγκών της αγοράς εργασίας”, της υποδοχής αυτών που μπορεί να απασχοληθούν σε θέσεις εργασίας για τις οποίες δεν υπάρχει προσφορά εγχώριου εργατικού δυναμικού, και, από την άλλη, η λογική των δικαιωμάτων στη μετακίνηση και στην αναζήτηση απασχόλησης.
Η ερευνητική και θεωρητική δουλειά που κάναμε σχετικά με αυτό το θέμα στο Ινστιτούτο Εργασίας, δεν βασιζόταν μόνο στην ανυποχώρητη υποστήριξη των δικαιωμάτων, στην αποδοχή των αρχών των διεθνών διακηρύξεων σχετικά με τα δικαιώματα των μεταναστών και των προσφύγων, στην άρνηση της άποψης ότι υπάρχουν λαθραίοι άνθρωποι. Βασιζόταν και στην επιστημονική υπόθεση ότι η στρατηγική για την οικονομία σε επίπεδο χώρας, ή σε επίπεδο ηπείρου, δεν μπορεί να μην έχει ως αφετηρία την απασχόληση του υπάρχοντος ανθρώπινου δυναμικού. Και επομένως, ότι το “πλεόνασμα” πληθυσμού στις χώρες προέλευσης ή στις χώρες υποδοχής, είναι ένα πρόβλημα του οποίου η λύση βρίσκεται σε μια στρατηγική απασχόλησης αυτού του δυναμικού, και όχι σε πολιτικές απώθησης.
Οι υποχρεώσεις των πολιτισμένων χωρών
Στην Ελλάδα, αλλά και σε άλλες χώρες υποδοχής, η παραπάνω υπόθεση επιβεβαιώθηκε σε μεγάλο βαθμό καθώς η παρουσία νέου εργατικού δυναμικού λόγω της εισροής μεταναστών, συνέβαλε στην αλλαγή της διάρθρωσης πολλών δραστηριοτήτων της οικονομίας, την ίδια στιγμή που διαμορφωνόταν ένα μέτωπο αντίστασης στη νομιμοποίηση της απασχόλησης των αλλοδαπών. Ο συνδυασμός της “αξιοποίησης” της εργασίας των μεταναστών και της άρνησης της νομιμοποίησής τους, αποτέλεσε φυσικά το πλαίσιο εδραίωσης της αδήλωτης εργασίας, και προοπτικά τον παράγοντα της επέκτασης της παραβατικότητας των εργοδοτών σε σχέση με έλληνες εργαζόμενους και ειδικότερα τους νέους. Ο ρατσιστικός λόγος σχετικά με τους μετανάστες, και οι πρακτικές βίας απέναντί τους, κατέληξαν να νομιμοποιούν ταυτοχρόνως τις βίαιες πρακτικές απώθησης στα σύνορα και την απασχόλησή τους, χωρίς κανένα δικαίωμα σε διάφορες οικονομικές δραστηριότητες.
Το κύμα προσφύγων της τελευταίας περιόδου έχει μεταβάλει την οπτική γωνία αντιμετώπισης της εισόδου μεταναστών, αναδεικνύοντας με πολύ καθαρό τρόπο τον προσφυγικό χαρακτήρα αυτών των μετακινήσεων που συνεχίζονται και αυξάνονται παρά την εκατόμβη. Παρά τις διαφορές μεταξύ κρατών, τις παλινωδίες και τις ανεπάρκειες πολλών κρατικών πολιτικών, είναι πλέον αποδεκτό ότι δεν έχουμε να κάνουμε με μετανάστες που αναζητούν μια καλύτερη τύχη, αλλά για οικογένειες με παιδιά που αναζητούν ένα τόπο όπου θα τους προσφερθούν οι δυνατότητες να ζήσουν. Με άλλα λόγια, έχουμε πληθυσμούς από την Ασία και την Αφρική που λόγω πολέμων, αυταρχικών καθεστώτων, κλιματικών αλλαγών, νεοφιλελεύθερων μεταρρυθμίσεων, δεν μπορούν να επιβιώσουν και αποχωρούν προς την Ευρώπη με κάθε μέσο και κόστος. Και η συζήτηση που αφορά τον τρόπο υποδοχής αυτών των ανθρώπων μεταφέρεται από τις προβληματικές για τις εθνικές αγορές εργασίας και τις δυνατότητες των οικονομιών να απορροφήσουν νέο ανθρώπινο δυναμικό, στην ανάδειξη των υποχρεώσεων που έχει μια πολιτισμένη χώρα απέναντι στους πρόσφυγες που καταφεύγουν σε αυτήν.
Δύο συμπεράσματα είναι αναγκαία
1) Το ζήτημα της μετανάστευσης και των προσφύγων είναι διεθνές και μάλιστα παγκόσμιο, όπως είναι όλα τα μεγάλα θέματα που αντιμετωπίζουμε, και αφορούν την οικονομική δραστηριότητα, την απασχόληση, την κοινωνική φροντίδα, ή το περιβάλλον και την κλιματική αλλαγή.
2) Για όλα αυτά, και τώρα άμεσα για τους πρόσφυγες, και την εσωτερική μετανάστευση στην Ευρώπη, χρειάζονται σχέδια σε αυτή την κλίμακα, και σε διεθνή ευρύτερη κλίμακα. Δεν μπορεί προφανώς να υπάρξει Ευρωπαϊκή Αριστερά αν δεν δώσει απαντήσεις με αυτή την εμβέλεια. Και η Ευρώπη είναι προς το παρόν η μόνη περιοχή του κόσμου όπου κάτι τέτοιο είναι δυνατό.
