Φωτο: Γυάρος, Αντώνης Κουτσούκος / WWF Ελλάς
Το δίκτυο Natura 2000 συνιστά τον πυλώνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, τη διατήρηση της βιοποικιλότητας, την προστασία των πλέον απειλούμενων ειδών και οικοτόπων της Ευρώπης.
Τα κράτη μέλη υποχρεούνται να λαμβάνουν μέτρα για την αποφυγή της υποβάθμισης των οικοτόπων, την όχληση των ειδών σε αυτές τις περιοχές και να θεσπίζουν μέτρα προστασίας και διαχείρισης, ελέγχου και παρακολούθησης των προστατευόμενων ειδών και των οικοτόπων.
Η λειτουργία του δικτύου Natura 2000 βασίζεται σε δύο Οδηγίες της ΕΕ: την οδηγία για τα πτηνά (1979) και εκείνη για τους οικοτόπους (1992). Αφορούν σε προστατευόμενες περιοχές γνωστές ως «Ειδικές Ζώνες Διατήρησης» (ΕΖΔ), στις οποίες φιλοξενούνται περίπου 1.500 σπάνια και απειλούμενα φυτά και ζώα και 230 τύποι οικοτόπων. Στην Ελλάδα, το δίκτυο Natura 2000 συγκροτείται από 446 περιοχές, οι οποίες καλύπτουν περίπου το 28% της χερσαίας και το 20% της θαλάσσιας έκτασης της χώρας.
Το δίκτυο Natura 2000 δεν συνιστά μόνο ένα δίκτυο προστατευόμενων περιοχών, αλλά είναι και ένα μέσο διασφάλισης της συμβατότητας των ανθρώπινων δραστηριοτήτων με την προστασία ειδών και οικοτόπων. Στις υποχρεώσεις των κρατών μελών ιδιαίτερο βάρος φέρει η ευθύνη για την απαγόρευση δραστηριοτήτων που θα μπορούσαν να ενοχλήσουν κάποια είδη ή να καταστρέψουν οικοτόπους, παράλληλα ενθαρρύνονται οι βιώσιμες μορφές δασοκομίας, αλιείας, γεωργίας και τουρισμού.
Σε αυτό το γενικό προστατευτικό πλαίσιο οι καθυστερήσεις και κωλυσιεργίες στην υιοθέτηση και εφαρμογή δεσμεύσεων, σε εφαρμογή των ευρωπαϊκών οδηγιών, μπορούν να επιφέρουν υψηλά πρόστιμα για τη χώρα.
Έτσι, η πρόσφατα καταγγελθείσα κωλυσιεργία της ελληνικής διοίκησης στη σύνταξη των απαραίτητων Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών (ΕΠΜ) των περιοχών Natura, θα οδηγήσει, ενδεχόμενα, σε νέα καταδίκη της Ελλάδας από το ευρωδικαστήριο.
Στις 18 Ιουνίου, η Κομισιόν, εκκίνησε τη διαδικασία παραπομπής της Ελλάδας στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ), για δεύτερη φορά, γιατί η χώρα δεν έχει συμμορφωθεί στην πρώτη καταδικαστική απόφαση του 2020 για τις ήδη θεσμοθετημένες από καιρό προστατευόμενες χερσαίες και θαλάσσιες περιοχές Natura.
Η Επιτροπή έστειλε προειδοποιητική επιστολή, δίνοντας στην ελληνική διοίκηση προθεσμία δύο μηνών να απαντήσει και να αντιμετωπίσει τις ελλείψεις που επισημάνθηκαν. Εφόσον η Κομισιόν δεν λάβει ικανοποιητική απάντηση, θα παραπέμψει τη χώρα στο ευρωδικαστήριο, όπου μια ενδεχόμενη δεύτερη καταδικαστική απόφαση επιφέρει και χρηματικό πρόστιμο.
Η Ελλάδα, μολονότι έχει ορίσει 239 Ειδικές Ζώνες Διατήρησης (ΕΖΔ), εξακολουθεί να μην έχει θεσπίσει τα αναγκαία μέτρα προστασίας. Από τις 23 Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες (ΕΠΜ), οι οποίες θα προσδιόριζαν τις χρήσεις γης στις προστατευόμενες περιοχές Natura 2000, δηλαδή θα καθόριζαν με ακρίβεια τι επιτρέπεται, υπό ποιες προϋποθέσεις και τι όχι, έχουν εγκριθεί μόνο επτά, ενώ καμία δεν έχει θεσμοθετηθεί με προεδρικό διάταγμα (ΠΔ), όπως προβλέπεται.
Η περίπτωση της Γυάρου
Τέσσερις δεκαετίες μετά τον νόμο-σταθμό για τη φύση 1650/1986, ο οποίος προέβλεπε τη σύνταξη Ειδικής Περιβαλλοντικής Μελέτης (ΕΠΜ) και την έκδοση προεδρικού διατάγματος για όλες τις προστατευόμενες περιοχές της χώρας, για τη Γυάρο (υποπεριοχή της ΕΜΠ των Κυκλάδων) έχει μεν, ολοκληρωθεί η διαβούλευση του ΠΔ, όχι όμως τα αναγκαία μέτρα υλοποίησης. Στο διάστημα αυτό οι διαδικασίες χαρακτηρισμού άλλαξαν πολλές φορές. Σε μία από αυτές τις αλλαγές προβλέφθηκε, για το μεταβατικό στάδιο, δηλαδή έως την ολοκλήρωση των ΕΠΜ, η έκδοση υπουργικής απόφασης καθορισμού όρων, περιορισμών και διαχειριστικών μέτρων για μια περίοδο έξι ετών.
Για πολλές περιοχές, η ισχύς αυτών των υπουργικών οι αποφάσεων έχει λήξει, για τη Γυάρο (έληξε στις 3 Ιουλίου), χωρίς βέβαια να έχει περάσει από τον προδικαστικό έλεγχο του Συμβουλίου της Επικρατείας, πριν αποσταλεί για υπογραφή στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.
Παραμένει ζητούμενο εάν το ΥΠΕΝ θα προωθήσει κάποια μεταβατική διάταξη έως την υπογραφή του ΠΔ για την απαγόρευση της αλιείας. Για την αντιμετώπιση του θεσμικού κενού που είχε δημιουργηθεί στο παρελθόν, είχε εκδοθεί τροποποιητική απόφαση (Ιούνιος- Αύγουστος 2022) με την οποία είχε επιτραπεί η άσκηση παράκτιας αλιείας, χωρίς την απαίτηση άδειας, που σε συνδυασμό με την αδυναμία αποτελεσματικού ελέγχου της παράκτιας αλιείας από τις αρμόδιες αρχές, είχε οδηγήσει στην έντονη υπεραλίευση από δεκάδες αλιευτικά σκάφη που σάρωσαν με τα δίχτυα τους την περιοχή.
Το Ελλάνικο Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών είχε καταγράψει σε σχετική μελέτη ότι, η αρχική αυστηρή προστασία και αποτελεσματική επιτήρηση της περιοχής είχε επιφέρει σημαντική βελτίωση της κατάστασης των ιχθυοπληθυσμών κατά την περίοδο 2018-2021, ακολουθούμενη ωστόσο, από σοβαρή επιδείνωση το καλοκαίρι του 2022, κατά την περίοδο χαλάρωσης των αλιευτικών ρυθμίσεων.
Το παράδειγμα της Γυάρου καταδεικνύει ότι οι περιοχές Natura παραμένουν δίχως περιβαλλοντική προστασία αλλά και χωρίς αναπτυξιακή προοπτική, καθώς η καθυστέρηση στην εκπόνηση των ΕΠΜ μπλοκάρει και τον πολεοδομικό σχεδιασμό, που θα πρέπει ενσωματώσει τις χρήσεις γης, οι οποίες θα προτείνονται στα ΠΔ για τις προστατευόμενες περιοχές.
Το χρονοδιάγραμμα και οι καθυστερήσεις
Οι 23 μελέτες, οι οποίες θα καλύψουν τις 446 περιοχές του δικτύου Natura 2000 της χώρας, είχαν ανατεθεί τον Μάρτιο του 2019, με προθεσμία ολοκλήρωσης δυόμιση ετών. Ωστόσο, το χρονοδιάγραμμα δεν τηρήθηκε εξαιτίας διαφόρων εμποδίων και δυσκολιών που είχαν να κάνουν με συνεχείς τροποποιήσεις της νομοθεσίας.
Οι επτά εγκεκριμένες από το ΥΠΕΝ Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες αφορούν στις περιοχές Natura των Περιφερειών: Πελοποννήσου (περιλαμβάνει μέρος της Λακωνίας και Μεσσηνίας), Κεντρικής Μακεδονίας (αφορά στο ανατολικό τμήμα των Σερρών, Κιλκίς, Θεσσαλονίκης), Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης (για τις περιοχές Έβρου και μέρους της Ροδόπης), Κρήτης (για μέρος του Ρεθύμνου, το Ηράκλειο και το Λασίθι). Επίσης, έχουν εγκριθεί δύο ΕΠΜ για τη Θεσσαλία (η πρώτη για Λάρισα, Μαγνησία, Σποράδες και η δεύτερη για Τρίκαλα, Καρδίτσα), καθώς και μέρος της ΕΠΜ Νοτίου Αιγαίου που αφορά τη Γυάρο και τη θαλάσσια ζώνη της.
Παγίδες και περιορισμοί
Η απουσία σαφών νομικών κανόνων συντηρεί ένα θολό τοπίο γύρω από το τι επιτρέπεται και τι απαγορεύεται στις πιο ευαίσθητες περιοχές της Ελλάδας.
Σύμφωνα με την νομοθεσία της ΕΕ δεν απαγορεύεται η εξορυκτική μη-ενεργειακή δραστηριότητα η οποία εξετάζεται κατά περίπτωση, με βάση την Οδηγία “Guidance Document Non-energy mineral extraction and Natura 2000”.
Ένα «παράθυρο» που είχε ανοίξει στη νομοθεσία το 2021(άρθρο 218 του νόμου 4782 ΦΕΚ Α 36/9.3.2021) έδινε τη δυνατότητα σε επενδυτές να φτιάχνουν δική τους «μίνι» ΕΠΜ «για ήπια αναπτυξιακά έργα δημοσίου συμφέροντος», επιτρέποντάς τους να διαμορφώσουν δική τους περιβαλλοντική πολιτική, καθώς το κράτος είχε παραιτηθεί από το να ορίσει τη δική του.
Η σύνταξη Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών και η έκδοση Προεδρικών Διαταγμάτων για τις προστατευόμενες περιοχές προβλεπόταν ήδη από τον νόμο -πλαίσιο 1650/1986, ο οποίος αποτέλεσε και αποτελεί το κεντρικό «σώμα» στο ελληνικό νομικό σύστημα, με την εισαγωγή θεμελιωδών κανόνων και τη θέσπιση μηχανισμών προστασίας του περιβάλλοντος. Ακολούθησαν πολλές αλλαγές στις διαδικασίες χαρακτηρισμού των προστατευόμενων περιοχών. Σε αυτές προβλεπόταν ότι για τις περιοχές για τις οποίες έχει ξεκινήσει η διαδικασία εκπόνησης Ειδικής Περιβαλλοντικής Μελέτης, μέχρι την ολοκλήρωσή της μπορεί να εκδοθεί Υπουργική Απόφαση (ΥΑ) καθορισμού όρων και περιορισμών, καθώς και διαχειριστικών μέτρων. Η ισχύς των ΥΑ ήταν τετραετής, δόθηκε παράταση άλλων δύο ετών, αλλά και πάλι ο χρόνος δεν έφτασε, καθώς οι ΕΠΜ ακόμη δεν είναι έτοιμες, ενώ οι αποφάσεις σε πολλές περιοχές, όπως Γυάρο, Αξιό κλπ., έληξαν η λήγουν.
Η σύγχυση συνεχίζεται και τα πρόστιμα έρχονται.
