Όλγα Ράουν «Οι Υπάλληλοι», μετάφραση: Σωτήρης Σουλιώτης, εκδόσεις Ίκαρος, 2025
Η Όλγα Ράουν είναι συγγραφέας, ποιήτρια και κριτικός λογοτεχνίας. Το μυθιστόρημά της Οι Υπάλληλοι βρέθηκε στη βραχεία λίστα για το Διεθνές Βραβείο Booker 2021, το Βραβείο Ursula K. Le Guin και στη μακρά λίστα για το National Book Award και το Dublin Literary Award, ενώ μεταφράζεται σε 25 γλώσσες. Στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ίκαρος σε μετάφραση του Σωτήρη Σουλιώτη.
Όσο κι αν προσπάθησα να κατατάξω το μυθιστόρημα της Ράουν σε κάποιο είδος δεν τα κατάφερα. Υπήρχαν στιγμές που το κοινωνικό συναντούσε την επιστημονική φαντασία και η υπαρξιακή αγωνία έπαιρνε τη μορφή ψυχολογικού θρίλερ. Η συγγραφέας, κατέληξα, καταφέρνει να μας προβληματίσει μετουσιώνοντας όσα διαχρονικά απασχολούν την ανθρωπότητα φέρνοντας τα στη σύγχρονη διάστασή τους.
Προς τον πλανήτη Νέα Ανακάλυψη
Παρόλο που η ιστορία χρονικά τοποθετείται στο εγγύς μέλλον, το περιβάλλον δράσης βρίσκεται μακριά από τον πλανήτη Γη.
Το διαστημικό σκάφος Πλοίο Έξι Χιλιάδες φεύγει από τη Γη με προορισμό τον πλανήτη Νέα Ανακάλυψη. Στελεχωμένο με πλήρωμα που αποτελείται από ανθρώπους και ανθρωποειδή, από αυτούς που γεννήθηκαν και θα πεθάνουν, από αυτούς που δημιουργήθηκαν και θα συνεχίσουν να ξαναγεννιούνται, από τους δημιουργούς και τα δημιουργήματά τους. Βασική εργασία τους είναι η μελέτη του νέου πλανήτη, η ανακάλυψη, συγκέντρωση και μεταφορά αδιευκρίνιστων αντικειμένων από τον πλανήτη στο σκάφος. Μια επιτροπή συγκεντρώνει καταθέσεις του πληρώματος ερευνώντας τη διάδραση ανθρώπων και ανθρωποειδών, καθώς και τα αποτελέσματα που προκύπτουν από την αλληλεπίδραση με τα αντικείμενα που φυλάσσουν στο σκάφος.
Η αφήγηση δεν ακολουθεί γραμμική μορφή, δεν υπάρχει κεντρικός αφηγητής, ένας ή περισσότεροι χαρακτήρες. Η Ράουν κατασκευάζει τη μυθιστορία της παραθέτοντας τις μαρτυρίες των υπαλλήλων στο κέντρο του μυθιστορήματος. Το στοιχείο από το οποίο εκπορεύονται και στο οποίο επιστρέφουν όλα τα θέματα που πραγματεύεται η συγγραφέας είναι η ανθρωπινότητα, κατά πόσον διατηρεί το ανθρώπινο είδος τα χαρακτηριστικά εκείνα που συνιστούν την ανθρώπινη φύση του, ενώ βρίσκεται σε ένα περιβάλλον πολύ μακριά από τη Γη, σε έναν αποστειρωμένο από συναισθήματα εργασιακό χώρο, όπου το ανοίκειο και το απροσδιόριστο είναι η βασική συνθήκη.
Αιχμή για τον σύγχρονο καπιταλισμό
Αρχικά θα εξετάσουμε την παρουσίαση του εργασιακού περιβάλλοντος και των συνθηκών, που λειτουργούν ως αιχμή για την αποξένωση και σταδιακή απανθρωποποίηση στον σύγχρονο καπιταλισμό. Το εργατικό δυναμικό παρουσιάζεται ως τμήμα/εξάρτημα ενός μηχανισμού, που εύκολα αντικαθίσταται. Στη δική μας πραγματικότητα, αυτό συμβαίνει όχι μόνο από την υπερπροσφορά εργασίας μα και από τις νέες τεχνολογίες όπως τα ρομπότ και η ΤΝ. Στην μυθιστορηματική εκδοχή της Ράουν, για αυτό το σκοπό, κατασκευάζονται τα ανθρωποειδή.
Το αντικείμενο εργασίας δεν προσδιορίζεται, δεν περιγράφεται επαρκώς. Η ασάφεια αυτή, σε συνδυασμό με την επιρροή που ασκεί στον εργαζόμενο η εκτέλεση των καθηκόντων του, δίνουν το στίγμα ενός αυτοματοποιημένου εργασιακού περιβάλλοντος. Η κλινική ατμόσφαιρα που επικρατεί στο σκάφος, η τυπολατρία, η χωρίς παύση εργασία τονίζουν την συναισθηματική απομάκρυνση, το απολεσθέν νόημα της ζωής. Χάνοντας επαφή με όσα θυμίζουν τη Γη, οι άνθρωποι αισθάνονται πως δημιουργείται αγεφύρωτο χάσμα με την ανθρωπότητα.
Άνθρωποι και ανθρωποειδή διηγούνται όνειρα –σε κάποιες περιπτώσεις κοινά– υπονοώντας ένα συλλογικό υποσυνείδητο, όπου εγγράφονται τα βιώματα, οι ανησυχίες, οι φόβοι, οι επιθυμίες.
Η επιστροφή σε αναμνήσεις από τη ζωή στη Γη είναι ένας τρόπος να διατηρείται η σύνδεση με την ανθρωπινότητά τους. Αυτό που παρατηρείται είναι τα αυξανόμενα περιστατικά μείωσης της εργασιακής ικανότητας των ανθρώπων. Στον αντίποδα, τα ανθρωποειδή παρουσιάζουν συνειδητοποίηση των δυνατοτήτων τους και διεκδικούν δικαιώματα. Ενώ ο άνθρωπος υποχωρεί, συμβιβάζεται, αποδέχεται τους περιορισμούς και τη θνητότητά του, τα ανθρωποειδή ανακαλύπτουν τη δύναμη της αθανασίας που τους παρέχει η φύση τους.
Τεχνολογία και τα όρια των ταυτοτήτων
Από το 1985, η Ντόνα Χάραγουεϊ, στο δοκίμιό της Το μανιφέστο των σάιμποργκ: Επιστήμες, τεχνολογία και σοσιαλιστικός φεμινισμός στα τέλη του 20ού αιώνα (εκδόσεις Τοποβόρος, μετάφραση Γιάννης Πεδιώτης) συνυφαίνει τον τεχνοφετιχισμό με την άποψη ότι η τεχνολογία παράγει επαναστατικά υποκείμενα τα οποία ενέχουν δυνατότητες χειραφέτησης. Τα σάιμποργκ καταλύουν τους ισχύοντες δυισμούς πνεύμα-νους/ σώμα-ύλη, άνδρας/γυναίκα, φύση/τεχνολογία λαμβάνοντας πέραν-του-ανθρώπινου διαστάσεις. Η τεχνολογική εξέλιξη αναδιατυπώνει τα όρια των ταυτοτήτων (φύλο, τάξη, φυλή). Η Χάραγουεϊ, θεωρώντας τις υβριδικές μορφές φυσική αναμενόμενη εξέλιξη, δεν δίνει ίσως την ίδια βαρύτητα στο ότι πρόκειται για κατασκευή των κέντρων εξουσίας. Στον μικρόκοσμο που δημιουργεί η Ράουν, η άυλη μορφή ύπαρξης, αυτή της ψηφιακής αποθήκευσης και μεταφόρτωσης μιας «οντότητας», όπως και τα σάιμποργκ της Χάραγουεϊ, συνιστούν μεν στη βάση τους δημιουργήματα του πατριαρχικού καπιταλισμού, έχουν δε τη δυνατότητα να εναντιωθούν σε αυτόν.
Η συγγραφέας επαναφέρει το ζήτημα της ελευθερίας της βούλησης. Από τη μεταφυσική του διάσταση το μετατοπίζει στην ανθρώπινη ενώ εξετάζει την κυριαρχία του προγράμματος (αλγόριθμος) στη μη ανθρώπινη κατάσταση. Η συνύπαρξη ανθρώπων-ανθρωποειδών ενέχει και τη συνάντηση του δημιουργού με το δημιούργημά του παραπέμποντας στη θανάτωση του θεού/δημιουργού από το δημιούργημα, όπως το περιέγραψε η Μαίρη Σέλλεϋ στο αριστουργηματικό έργο της Φρανκενστάιν. Η Σέλλεϋ δημιούργησε τον πρώτο μύθο της τεχνητής μορφής ύπαρξης ενώ η Ράουν τον τοποθετήσει στο κοντινό μέλλον με βιολογικούς και μη υπαλλήλους να συνυπάρχουν, υπενθυμίζοντας ότι οι ιδιότητες της ανθρώπινης κατάστασης βρίσκονται στην αποδοχή, τη φροντίδα, την αλληλεγγύη, τη δημιουργία δεσμών.
Σημαντικό είναι ότι και στις δύο περιπτώσεις κάθε ομάδα υιοθετεί συμπεριφορές της άλλης. Οι άνθρωποι λειτουργούν πιο αποστασιοποιημένα ενώ τα ανθρωποειδή αναπτύσσουν συναισθήματα. Σταδιακά αναδύεται η ανθρώπινη πλευρά τους. Όμως, η σύγχυση ταυτότητας είναι κοινό έδαφος και για τα δύο είδη ύπαρξης. Στη σημερινή εποχή όπου η ΤΝ συνεχώς αναπτύσσεται και η ύπαρξη ανθρωποειδών δεν είναι υποθετικό σενάριο μα αναμενόμενη, και μάλιστα σύντομα, διαφαίνεται μια ανατροπή στις ισχύουσες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες. Ακόμα και μια επανάσταση των ανθρωποειδών, όπως καταγράφεται από τη συγγραφέα, φέρει την ελπίδα διατήρησης του ανθρώπινου στοιχείου, της σύνδεσης με το φυσικό περιβάλλον. Αυτό που υπερισχύει είναι η αποδοχή της φθοράς και της θνητότητας. Η αθανασία θυσιάζεται προς χάριν της τέρψης που αντλείται από την ομορφιά του υπαρκτού φυσικού κόσμου.
Στην ουσία, αυτός είναι ο βασικός στοχασμός που πραγματεύεται το μυθιστόρημα της Ράουν. Όσο κι αν η τεχνολογία καταλαμβάνει διαρκώς και μεγαλύτερο ποσοστό στον εργασιακό χώρο, ο άνθρωπος παραμένει απαραίτητος ώστε να καλύπτει και να συμπληρώνει όλα όσα ένα πρόγραμμα δεν δύναται.
