Στις 5 Ιουνίου γιορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος. Η κεντρική εκδήλωση φέτος θα φιλοξενηθεί στο Μπακού, στο Αζερμπαϊτζάν. Στο επίκεντρο της παγκόσμιας εκστρατείας #NowForClimate το UNEP –το Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για το Περιβάλλον– επέλεξε την ημέρα αυτή να επικεντρώσει την προσοχή στην κλιματική αλλαγή: μια έκκληση για άμεση δράση, τώρα, για τη μείωση των εκπομπών, την προστασία των οικοσυστημάτων, την επιτάχυνση της μετάβασης σε πιο βιώσιμα οικονομικά μοντέλα.
Από τη Διάσκεψη της Στοκχόλμης για το Ανθρώπινο Περιβάλλον, το 1972, η επέτειος έχει αναδειχτεί σε ένα από τα πιο σημαντικά παγκόσμια γεγονότα αφιερωμένα στην περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση. Φέτος, το μήνυμα έχει καταστεί ακόμη πιο επιτακτικό: η κλιματική κρίση δεν αποτελεί πλέον μακρινό κίνδυνο αφού ήδη επηρεάζει τις περιβαλλοντικές, κοινωνικές και οικονομικές ισορροπίες του πλανήτη.
Το όριο του 1,5°C
Ένας από τους σημαντικότερους στόχους της παγκόσμιας δράσης για το κλίμα παραμένει ο περιορισμός της αύξησης της μέσης θερμοκρασίας εντός 1,5°C, σε σύγκριση με τα προβιομηχανικά επίπεδα. Πρόκειται για ένα κρίσιμο όριο, διότι ακόμη και φαινομενικά μικρές αυξήσεις μπορούν να ενισχύσουν τους υφιστάμενους σημαντικούς κινδύνους: λιώσιμο των πάγων, άνοδος της στάθμης της θάλασσας, υποβάθμιση των οικοσυστημάτων, απώλεια γεωργικής παραγωγικότητας και αυξημένη συχνότητα ακραίων καιρικών φαινομένων.
Το 2024 ήταν το πρώτο ημερολογιακό έτος που αυτό το όριο ξεπεράστηκε. Αυτό δεν συνεπάγεται ότι ο στόχος της Συμφωνίας του Παρισιού διακυβεύεται μόνιμα, μιας και το όριο αξιολογείται για μεγαλύτερες περιόδους, αλλά είναι μια σαφής ένδειξη της τροχιάς που αναπτύσσεται. Εν τω μεταξύ, οι παγκόσμιες εκπομπές CO₂ από ορυκτά καύσιμα βαίνουν αυξανόμενες: σύμφωνα με το Global Carbon Budget, το 2026 αναμένεται να αυξηθούν κατά 1,1%, φτάνοντας σε νέο ρεκόρ 38,1 δισεκατομμυρίων τόνων CO₂.
Σύμφωνα με τη νέα έκθεση του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού (WMO), που εκπονήθηκε από το Met Office[1] του Ηνωμένου Βασιλείου, κατά την περίοδο 2026-2030 οι ετήσιες παγκόσμιες μέσες θερμοκρασίες κοντά στην επιφάνεια του εδάφους προβλέπεται ότι θα κυμανθούν μεταξύ +1,3°C και +1,9°C πάνω από τον μέσο όρο της περιόδου 1850-1900. Είναι πιθανό (86% πιθανότητα) ότι μεταξύ 2026 και 2030, η θερμοκρασία θα υπερβεί εκείνη του 2024 –το θερμότερο έτος που έχει καταγραφεί, σύμφωνα με την μελέτη.
Κλιματική κρίση και γεωπολιτική αστάθεια
Οι γεωπολιτικές εντάσεις επιδρούν αυξητικά στην κλιματική κρίση. Οι περιφερειακές συγκρούσεις και η αστάθεια μέσω της καταστροφής των υποδομών, των αυξημένων εκπομπών, της μόλυνσης του εδάφους και των υδάτων και της πίεσης στους φυσικούς πόρους επιδεινώνουν τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις.
Η Μέση Ανατολή, αναδεικνύει με τραγικό τρόπο πόσο εξαρτημένο παραμένει από τα ορυκτά καύσιμα το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα. Ταυτόχρονα, η γεωπολιτική αστάθεια μπορεί να ενισχύσει την ευαισθητοποίηση σχετικά με την ανάγκη μείωσης της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η ενεργειακή απόδοση και η διαφοροποίηση των πηγών καθίστανται έτσι, όχι μόνο εργαλεία απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές, αλλά και στοιχεία ενεργειακής ασφάλειας.
Παγκόσμια υδάτινη χρεοκοπία
Οι αρνητικές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης επιφέρουν αυξανόμενη πίεση στους υδάτινους πόρους. Σύμφωνα με την έκθεση του UNUIWEH[2] του ΟΗΕ, ο όρος «υδάτινη κρίση» δεν αρκεί πλέον για να περιγράψει την τρέχουσα κατάσταση: ο πλανήτης εισέρχεται σε μια φάση που ορίζεται ως «παγκόσμια χρεοκοπία νερού».
Δεν πρόκειται απλώς για προσωρινές ξηρασίες, αλλά για προοδευτική επιδείνωση της ικανότητας των οικοσυστημάτων και των κοινωνιών να αναγεννούν, να διατηρούν και να διανέμουν το νερό. Οι αριθμοί περιγράφουν την ήδη κρίσιμη κατάσταση: 2,1 δισεκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν πρόσβαση σε πόσιμο νερό με ασφαλή διαχείριση, ενώ 3,4 δισεκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν επαρκείς υπηρεσίες υγιεινής.
Το νερό συνιστά ένα γεωπολιτικό ζήτημα, καθώς δεν προσδιορίζεται από τα εθνικά σύνορα. Το υδάτινο στοιχείο διασχίζει εδάφη, οικονομίες και αλυσίδες παραγωγής. Η λειψυδρία απανταχού στον πλανήτη μπορεί να εμποιεί συνέπειες στη γεωργία, τη βιομηχανία, το διεθνές εμπόριο, την επισιτιστική ασφάλεια. Την κοινωνική σταθερότητα.
Δεν είναι πλέον «εναλλακτικές» πηγές
Σύμφωνα με την μελέτη Global Electricity Review 2026[3] της Ember, στο παγκόσμιο μείγμα ηλεκτρικής ενέργειας το 2025 οι ΑΠΕ ξεπέρασαν τον άνθρακα, φτάνοντας το 33,8% της παραγωγής, έναντι του 33% του άνθρακα. Οι ΑΠΕ δεν μπορούν να θεωρούνται υποβοηθητικές ή πειραματικές «εναλλακτικές λύσεις», αλλά ως πραγματικοί πυλώνες του νέου παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος.
Ωστόσο, ο σημερινός ρυθμός εξάπλωσης των ΑΠΕ εξακολουθεί να μην επαρκεί . Η ενεργειακή μετάβαση πρέπει να επιταχυνθεί, ιδίως στους τομείς που είναι δύσκολο να απαλλαγούν από τις ανθρακούχες εκπομπές: μεταφορές, πετροχημικά, παραγωγή πλαστικών και πολυμερών έως τις συνθετικές ίνες κλπ. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, σύμφωνα με τον ΙΕΑ , στο σενάριο που περιγράφεται στο Report Oil 2025, η παγκόσμια ζήτηση πετρελαίου εκτιμάται ότι μεταξύ 2024- 2030 θα αυξηθεί κατά 2,5 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα.
Η καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής, επομένως, δεν επαρκεί να περιοριστεί στην αντικατάσταση των κινητήρων εσωτερικής καύσης με ηλεκτρικά οχήματα. Οφείλει να περιλαμβάνει μια διευρυμένη αναθεώρηση των μοντέλων παραγωγής, κατανάλωσης και διαχείρισης των πόρων.
Κυκλική οικονομία: το μέρος της μετάβασης που λείπει
Η οικολογική μετάβαση δεν αφορά μόνο την ενέργεια, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο εξορύσσουμε, μετασχηματίζουμε, χρησιμοποιούμε και απορρίπτουμε τα υλικά. Το γραμμικό μοντέλο «εξαγωγή, παραγωγή, κατανάλωση, διάθεση» συνεχίζει να παράγει εκπομπές, απώλεια βιοποικιλότητας, πίεση στους φυσικούς πόρους και μεγάλες ποσότητες αποβλήτων.
Η κυκλική οικονομία αντιπροσωπεύει μια συστημική απάντηση σε αυτό το κρίσιμο ζήτημα. Σημαίνει σχεδιασμό πιο ανθεκτικών προϊόντων, μείωση των αποβλήτων, ενθάρρυνση της επαναχρησιμοποίησης, επισκευή, ανακύκλωση και διατήρηση της αξίας των υλικών για όσο το δυνατόν μεγαλύτερο χρονικό διάστημα εντός του οικονομικού συστήματος. Εν κατακλείδι έχει πρόσημο αντικαταναλωτικο.
Επιβράδυνση στην Ελλάδα
Σύμφωνα με την κατάταξη του οργανισμού CCPI (Climate Change Performance Index- 2026)[4] που συντάσσει ένα συγκριτικό πίνακα των κλιματικών επιδόσεων 63 χωρών + ΕΕ27, που αντιστοιχούν πάνω από το 90% των παγκόσμιων εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Οι επιδόσεις κάθε χώρας, σχετικές με την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής αξιολογούνται, ετησίως, σε τέσσερις κατηγορίες: 1) εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, 2) Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας, 3) χρήση ενέργειας και 4) κλιματική πολιτική. Η Ελλάδα κατατάσσεται στην 30η θέση στον σχετικό πίνακα– υποχωρώντας οκτώ θέσεις από πέρυσι παραμένοντας στην ομάδα των χωρών με μεσαίες επιδόσεις. Η βαθμολογία της χώρας το 2026 αντιστοιχεί στον μέσο όρο των κατηγοριών: εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου (36η θέση), ΑΠΕ (14η θέση), κατανάλωση ενέργειας (22η θέση) και (45η θέση)! Σε ότι αφορά στις κυβερνητικές πολιτικές για το κλίμα.
Η βαθμολογία στην τελευταία κατηγορία (κλιματική πολιτική) είναι χαμηλή, κυρίως λόγω της ισχυρής εξάρτησης της Ελλάδας από το φυσικό αέριο, συμπεριλαμβανομένων των εισαγωγών ΥΦΑ, των αδειοδοτήσεων και επιδοτήσεων νέων μονάδων επαναεριοποίησης, του υψηλού μεριδίου αερίου στο μείγμα ηλεκτρικής ενέργειας και του ανοίγματος νέων υπεράκτιων οικοπέδων για έρευνες και εξορύξεις πετρελαίου και φυσικού αερίου. Η ισχνή αξιολόγηση οφείλεται, επίσης, στην απροσδόκητη άρνηση της ελληνικής κυβέρνησης, τον Οκτώβριο του 2025,να αποδεχτεί την στρατηγική του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού για μηδενικό ισοζύγιο άνθρακα, ενάντια στην υποστηρικτική θέση της ΕΕ.
H μελέτη επικρίνει την απουσία σχεδίου σταδιακής κατάργησης του φυσικού αερίου, πρόσθετα σχέδια για την κατασκευή νέων μονάδων φυσικού αερίου και αυξημένη χρήση φυσικού αερίου τον τελευταίο χρόνο (2026).
Οι επιφυλάξεις εστιάζονται σε βασικούς τομείς όπως οι μεταφορές, ο τουρισμός και η βιομηχανία. Στον τομέα των μεταφορών κρίνεται ότι απαιτούνται επείγοντα μέτρα απαλλαγής από τις ανθρακούχες εκπομπές. Απαιτείται επίσης σχεδιασμός και επέκταση ασφαλούς σιδηροδρομικού δικτύου, όπως αναδείχτηκε τραγικά το 2023 (Τέμπη), γεγονός που διάβρωσε την εμπιστοσύνη στο εθνικό σιδηροδρομικό σύστημα και πυροδότησε σοβαρές ανησυχίες για την ασφάλεια. Η μελέτη επισημαίνει, επίσης, την ανάγκη εκπόνησης ενός μακροπρόθεσμου σχεδίου για την απαλλαγή από τις ανθρακούχες εκπομπές και στον τουριστικό τομέα.
Ανεπαρκή θεωρούνται και τα μέτρα προστασίας από τις πυρκαγιές, καθώς το 2025 καταγράφηκε άλλος ένας μεγάλος και καταστροφικός αριθμός πυρκαγιών, προκαλώντας απώλεια σημαντικών καταβοθρών άνθρακα και απελευθερώνοντας εκατομμύρια τόνους CO2 στην ατμόσφαιρα.
Φωτο: UN Environment Programme / Facebook
Σημειώσεις:
1. https://www.metoffice.gov.uk/
2. https://collections.unu.edu/eserv/UNU:10445/Global_Water_Bankruptcy_Report__2026_.pdf
3. https://ember-energy.org/latest-insights/global-electricity-review-2026/
