Φωτογραφίες του Constantinos Stathias / Greenpeace
Η νομοθεσία στη χώρα, με βάση την ευρωπαϊκή Οδηγία για τη μείωση της χρήσης πλαστικής σακούλας μεταφοράς, ορίζει ότι όλες οι πλαστικές σακούλες μεταφοράς υπόκεινται σε περιβαλλοντικό τέλος. Η ίδια νομοθεσία, όμως, εξαιρεί διάφορους τύπους σακούλας από το περιβαλλοντικό τέλος, γεγονός το οποίο επιτρέπει να κυκλοφορούν στην αγορά άφθονες πλαστικές σακούλες, που είτε θεωρούνται «βιοδιασπώμενες», είτε έχουν πολύ μικρό πάχος, και άλλα. Για να καταλάβει κανείς πού τελειώνει η νομιμότητα και αρχίζουν τα «θολά νερά», πρέπει να είναι σχεδόν ντετέκτιβ. Όταν, όμως, αποτελεί κοινή γνώση ότι το πλαστικό μιας χρήσης γενικώς, δεν εξαφανίζεται ποτέ από το περιβάλλον, παρά μόνο διασπάται σε πολύ μικρά κομματάκια (τα μικροπλαστικά) και ρυπαίνει τον πλανήτη για δεκαετίες, αυτό το ημίμετρο είναι αρκετά παράλογο.
Κάτι αντίστοιχα παράλογο συμβαίνει και με το πλαστικό καλαμάκι. Ενώ για λίγα χρόνια καθιερώθηκαν άλλες επιλογές υλικών αντί πλαστικού, το τελευταίο διάστημα βλέπουμε να επικρατούν και πάλι τα πλαστικά καλαμάκια, που όμως έχουν «βαφτιστεί» επαναχρησιμοποιούμενα. Πώς είναι, όμως, δυνατόν να λειτουργήσει αυτό; Θα παίρνουμε τα καλαμάκια από την καφετέρια σπίτι μας, να τα πλένουμε και να τα χρησιμοποιούμε ξανά όταν μια άλλη μέρα πάμε σε επόμενη καφετέρια; Ή το κατάστημα θα πλύνει το καλαμάκι και θα το δώσει σε επόμενο πελάτη;
Δυστυχώς, ειδικά στα πλαστικά μιας χρήσης που χρησιμοποιούνται περισσότερο, η εφαρμογή της νομοθεσίας για τη μείωση της παραγωγής και χρήσης τους φαίνεται να μην είχε το παραμικρό αποτέλεσμα. Εθνική στρατηγική για τη μείωση της παραγωγής δεν υπάρχει, ενώ ταυτόχρονα βρίσκουμε παραθυράκια και τρόπους ώστε να αποφύγουμε να εφαρμοστεί ουσιαστικά ακόμα και η υπάρχουσα νομοθεσία. Αυτό γίνεται ακόμα πιο εύκολο επειδή την ίδια στιγμή, δεν υπάρχουν αρκετοί έλεγχοι στην αγορά από τις αρχές.
Κι αν διαβάζοντας τα παραπάνω αναρωτήθηκες «τελικά τι συμβαίνει με την ανακύκλωση», εκεί τα πράγματα είναι όπως τα ξέρουμε: η ανακύκλωση δεν είναι και δεν μπορεί να γίνει η μαγική λύση που θα διορθώσει το πρόβλημα. Ένα πολύ μικρό μέρος των πλαστικών μιας χρήσης (της τάξης του 10%) καταλήγει στην ανακύκλωση, ενώ η συντριπτική πλειοψηφία τους καταλήγει σε χωματερές, ποτάμια, θάλασσες και ακτές. Είναι αδύνατον να συλλεχθούν όλα τα πλαστικά απορρίμματα, κι αυτό εξαιτίας της τεράστιας ποσότητας πλαστικού που μας κατακλύζει. Αλλά ακόμα κι αν συλλέγονταν, δεν θα μπορούσαν σε καμία περίπτωση να ανακυκλωθούν. Κι ακόμα και αν κάποια είδη πλαστικού που θεωρούνται ανακυκλώσιμα γίνονται αποδεκτά από τις μονάδες επεξεργασίας, αυτό δεν σημαίνει ότι όντως ανακυκλώνονται.
Ο μύθος της ανακύκλωσης, λοιπόν, συντηρείται κυρίως από τις μεγάλες εταιρείες, οι οποίες δεν θέλουν να αλλάξουν επιχειρηματικό μοντέλο, ώστε να μην χάσουν τα κέρδη τους. Όμως, με την πλαστική ρύπανση να αυξάνεται όλο και περισσότερο, είναι άμεση ανάγκη να αναλάβουν δράση και να μεταβούν σε επιχειρηματικά μοντέλα που δεν σπαταλούν τους πόρους του πλανήτη σε συσκευασίες που θα χρησιμοποιηθούν για μερικά λεπτά. Είναι ώρα να φύγουμε από την κουλτούρα της «μιας χρήσης» και οι εταιρείες οφείλουν να προωθήσουν πραγματικές λύσεις, επενδύοντας σε συστήματα επαναχρησιμοποίησης και σε μία κυκλική οικονομία, η οποία έχει στο επίκεντρο τη δημόσια υγεία και τα δικαιώματα των εργαζομένων.
Από την άλλη, οι επιστημονικές έρευνες που βρίσκουν πλαστικά παντού –όχι μόνο σε κάθε οικοσύστημα του πλανήτη, ακόμα και το πιο ανέγγιχτο, αλλά σχεδόν σε κάθε όργανο του σώματός μας– όλο και πληθαίνουν. Έχουν βρεθεί μικροπλαστικά σε ανθρώπινους πνεύμονες, σε μήτρες εγκύων γυναικών, στο αίμα, την καρδιά και άλλα. Ένα από τα πρόσφατα ευρήματα είναι τα μικροπλαστικά στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Ενώ οι επιπτώσεις των πλαστικών στον ανθρώπινο οργανισμό ακόμα ερευνώνται, οι ανησυχίες εντείνονται: οι επιστήμονες ειδοποιούν ότι μπορεί να σχετίζονται με καρδιαγγειακούς κινδύνους, ενώ πιθανώς να προκαλούν ερεθισμούς, ορμονικές διαταραχές εξαιτίας των χημικών τους, ζημιές στα ανθρώπινα όργανα.
Το πλαστικό μιας χρήσης λοιπόν ρυπαίνει, οδηγεί είδη σε θάλασσα και στεριά σε θάνατο, επηρεάζει την ανθρώπινη υγεία, και σαν να μην έφταναν όλα αυτά, επιδεινώνει και την κλιματική αλλαγή. Το 99% του πλαστικού φτιάχνεται από ορυκτά καύσιμα, όπως το αέριο που προέρχεται από fracking και το πετρέλαιο, και συμβάλλει στην κλιματική αλλαγή σε όλο τον κύκλο ζωής του. Το πλαστικό, από το πρώτο βήμα στη διαδικασία παραγωγής του, είναι τοξικό τόσο για την κοινωνία, όσο και για το περιβάλλον.
Χρειαζόμαστε, λοιπόν, αλλαγή ρότας, πριν πνιγούμε (κυριολεκτικά και μεταφορικά) από το πλαστικό μιας χρήσης. Εταιρείες και κυβερνήσεις έχουν σοβαρές ευθύνες που πρέπει να αναλάβουν ώστε να προχωρήσουμε άμεσα σε μείωση της παραγωγής και χρήσης των πλαστικών μιας χρήσης. Μια τέτοια προσπάθεια γίνεται σε παγκόσμιο επίπεδο, αφού εδώ και δύο χρόνια περίπου οι κυβερνήσεις του ΟΗΕ βρίσκονται σε διαπραγματεύσεις για μια Παγκόσμια Συνθήκη για τα πλαστικά. Παρά τα πολλά εμπόδια που έχουν βάλει στη διαδικασία οι λομπίστες των πετροχημικών εταιρειών και των εταιρειών ορυκτών καυσίμων, αλλά και οι χώρες – παραγωγοί ορυκτών καυσίμων, υπάρχει περιθώριο να συμφωνηθεί μια ισχυρή Συνθήκη μέσα στο 2025.
Ταυτόχρονα, πρωτοβουλίες όπως το πρότζεκτ της Greenpeace στην Ελλάδα “Ραντεβού στις Βρύσες”, με τη συνεργασία δήμων και την κινητοποίηση πολιτών, δείχνουν τον δρόμο που πρέπει να ακολουθήσουμε: αυτόν που συνδυάζει την ελεύθερη πρόσβαση στο νερό με τη μείωση των πλαστικών μιας χρήσης. Για μια χώρα που χρησιμοποιεί περισσότερα από δύο δισεκατομμύρια πλαστικά μπουκάλια ετησίως, ο δρόμος της απεξάρτησης περνά από τις δημοτικές βρύσες, τις συσκευασίες πολλαπλών χρήσεων και τις αλλαγές συνηθειών παραγωγών και καταναλωτών.
