Ποδόσφαιρο: Από το βίωμα στη σκέψη

Η παρούσα εφημερίδα έχει ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις κοινωνικές όψεις του ποδοσφαίρου, διατηρώντας σχετικά μια σταθερή, επιτυχημένη εβδομαδιαία στήλη. Από τη μεριά μας, ως ομάδα των Παρεμβάσεων, στην προσπάθειά μας να αναδείξουμε όσο το δυνατόν περισσότερες όψεις των κοινωνικο-πολιτισμικών φαινομένων, αποφασίσαμε να απευθυνθούμε σε ανθρώπους που έχουν επιπλέον ένα θεωρητικό ενδιαφέρον για τη «στρογγυλή θεά». Επισημαίνουμε ένα παράδοξο σε σχέση με το ποδόσφαιρο στην Ελλάδα: ενώ αποτελεί το λαοφιλέστερο άθλημα –και συνάμα θέαμα– και παρότι κυκλοφορούν αρκετά βιβλία που το αφορούν, κανένα δεν προσέλκυσε το έντονο ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού, ούτε μέρος έστω του τεράστιου πληθυσμού που παρακολουθεί ποδόσφαιρο δεν έχει εισέλθει στην αναγνωστική κουλτούρα. Στις προσεγγίσεις που παρουσιάζουμε συνδυάζεται η βιωματική όψη με τη θεωρητική σκευή, ως απόδειξη ότι το ποδόσφαιρο, πέρα από μια ενστικτώδη απόλαυση, χωρά κι έναν έντονο φιλοσοφικό, ψυχαναλυτικό ή κοινωνιολογικό στοχασμό.

Η Ομάδα των Παρεμβάσεων

Συγκατασκευάζοντας τη βία στα γήπεδα

Το γήπεδο αποτελεί ένα σύνολο από δυναμικές ανάμεσα στους συμμετέχοντές του, όπου διαμορφώνουν συμπεριφορές και αλληλεπιδράσεις, συγκατασκευάζοντας την πραγματικότητα. Μέχρι σήμερα, τα μέτρα καταστολής κατά της βίας έχουν μόνο τιμωρητικό χαρακτήρα και όχι σωφρονισμού ή πρόληψης, μια και τονίζεται η ευθύνη μόνο των δραστών και όχι και των δυο εμπλεκόμενων πλευρών.

Ερμηνεύοντας τη σχεσιακή τους δομή μέσα από το επικοινωνιακό δίλημμα του διπλού δεσμού, την παράλληλη δηλαδή ύπαρξη αντιφατικών μηνυμάτων, όπως διατυπώθηκε από τον Γκρέγκορι Μπέιτσον [Gregory Bateson], παρατηρούμε τους ρόλους και τους τρόπους με τους οποίους και οι δύο πλευρές συμμετέχουν στη δημιουργία της βίας στο ποδόσφαιρο.

Το πλαίσιο από μόνο του επηρεάζει την εμφάνιση βίαιων αλληλεπιδράσεων. Η βία πολλές φορές δεν αποδίδεται σε κάποιο συγκεκριμένο είδος οπαδικής ταυτότητας αλλά σε σχέση με την αντίδραση της αστυνομίας. Η μεγάλη περιφρούρηση, ο έλεγχος μπαίνοντας στον χώρο του γηπέδου, αλλά και η γενικότερη επιτήρηση, σε συνδυασμό με τις κινήσεις και τις στάσεις της αστυνομίας, δείχνουν ότι υπάρχει σκοπιμότητα πίσω από αυτά, προκαλώντας τους την εντύπωση ότι απειλείται το αίσθημα της ελευθερίας τους. Εμπλέκονται, έτσι, σε συμμετρικές αλληλεπιδράσεις με την αστυνομία, μέσα από πρότυπα συμπεριφοράς, όπως ο ανταγωνισμός, οι εχθρότητες και οι αντιπαλότητες. Παράλληλα, σχετίζονται και με συμπληρωματικές σχέσεις μέσα από διαφορετικές συμπεριφορές, όπως αυτές της υποταγής και της κυριαρχίας, του θύματος και του θύτη, και της δύναμης και της αδυναμίας.

Βασικό στοιχείο αποτελεί η αίσθηση ότι η αστυνομία συμμετέχει στο πλαίσιο με ένα διπλό ρόλο, που, ενώ φαίνεται να βρίσκεται εκεί για να προστατεύει από την πιθανή εμφάνιση βίαιων επεισοδίων, δρα κυρίως τιμωρητικά προς τους οπαδούς. Εμπλέκονται, έτσι, σε μια σχέση διπλού δεσμού τόσο με την αστυνομία όσο και με το ίδιο το πλαίσιο του γηπέδου. Αποτελώντας αποδέκτες δύο αντιφατικών μεταξύ τους μηνυμάτων που την ίδια στιγμή ακυρώνουν το ένα το άλλο, καλούνται να «απαντήσουν» σε μια παράδοξη πρόκληση – πρόσκληση σε σχέση, στην οποία, όπως κι αν επιλέξουν να αντιδράσουν, θα τιμωρηθούν. Τιμωρία, ανάλογα με το εκάστοτε πλαίσιο, μπορεί να είναι η έκφραση θυμού, η βία, ο φυσικός και συναισθηματικός αποκλεισμός του ατόμου, η απόρριψη κ.ά. Το δευτερογενές μήνυμα συνήθως εκφράζεται σε άδηλο, μη λεκτικό επίπεδο,όπως είναι οι χειρονομίες, η στάση του σώματος, ενέργειες με σημαντικό νόημα για τη μεταξύ τους επικοινωνία αλλά και μηνύματα και επιπτώσεις υπονοούμενες στο λεκτικό επίπεδο. Το στοιχείο της προκατάληψης που υπάρχει απέναντι στους οπαδούς, ότι θα συμπεριφερθούν βίαια, αποτελεί από μόνο του αιτία για να δημιουργήσουν και να εκδηλώσουν αυτή τη συμπεριφορά, λειτουργώντας σαν μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία.

Ένα κανονιστικά φιλήσυχο πλήθος μπορεί να μετατραπεί σε κανονιστικά βίαιο, παράγοντας ποιότητες μιας βίαιης ταυτότητας, μέσα από συγκεκριμένες μορφές διομαδικής αλληλόδρασης. Αυτά που θα καθορίσουν τη βίαιη αντίδραση του πλήθους φαίνεται να είναι η στάση και οι τεχνικές καταστολής των επεισοδίων που θα χρησιμοποιήσουν οι αστυνομικές δυνάμεις. Το αίσθημα της αδικίας ενεργοποιείται, καθώς ερμηνεύουν τη βίαιη παρέμβαση ως αδικαιολόγητη και παράνομη, γεγονός που δημιουργεί τις συνθήκες εξισορρόπησης και αποκατάστασης της δικαιοσύνης μέσα από μια βίαιη, κλιμακούμενη και συμμετρική δράση.

Με τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα και αξίες να αμφισβητούνται και να υπονομεύονται συνεχώς, η αποτελεσματικότητα των μέτρων έχει ενισχύσει την άσκηση της βιοεξουσίας στο πλαίσιο του γηπέδου και γενικότερα στο αθλητικό πεδίο.

Ελένη Σαμπάνη,

ψυχολόγος, συστημική ψυχοθεραπεύτρια, συγγραφέας

Ανολοκλήρωτες, μη-επιστημονικές σκέψεις για το ποδόσφαιρο

Μοιάζει ακατόρθωτο να γράψω ένα κείμενο για το ποδόσφαιρο που να μην αναπαράγει τα συνήθη κλισέ ή που να αποδίδει έστω και στο ελάχιστο τις κυριότερες διαστάσεις αυτού του φαινομένου. Ήμουν μάλιστα ιδιαίτερα διστακτικός στο να αγγίξω αυτό το προσφιλές για μένα άθλημα, φοβούμενος ίσως μήπως διαλύσω την έλξη που μου ασκεί από τα παιδικά μου χρόνια, και οι σκέψεις που ακολουθούν είναι μια απόπειρα να βάλω σε κάποια τάξη προβληματισμούς, εμπειρίες και συναισθήματα πολλών ετών, με αφορμή το πρόσφατο (6.4.2025) παιχνίδι μεταξύ των δύο ομάδων του Μάντσεστερ.

Παρακολούθησα το παιχνίδι αυτό από κοντά ως φίλος της United, ενώ μου δόθηκε η ευκαιρία να συμμετάσχω και σε άλλα σχετικά δρώμενα και να δω και τις αλλαγές που συντελέστηκαν στην πόλη από την τελευταία επίσκεψή μου το 2019. Αν και τα πανεπιστημιακά ιδρύματα της πόλης είναι αρκετά ευυπόληπτα ώστε να προσελκύουν κύματα φοιτητών από το εξωτερικό (κυρίως από την Κίνα, όπως μου αποκάλυψε συνάδελφος που εργάζεται σε ένα από αυτά), σήμερα αναμφίβολα η πόλη οφείλει τη διεθνή της φήμη στις δύο μεγαλύτερες ομάδες της. Η ακριβής αποτίμηση της επιρροής των ομάδων αυτών στην ευρύτερη ανάπτυξη της πόλης είναι δυνητικό αντικείμενο εμπειρικών μελετών. Είναι, ωστόσο, αναμφίβολη η επίδρασή τους σε διάφορες σφαίρες που δεν σχετίζονται διά γυμνού οφθαλμού με το ποδόσφαιρο, όπως η ανάπτυξη των υποδομών των μέσων μαζικής μεταφοράς, η ανάπτυξη της τουριστικής βιομηχανίας (τα ξενοδοχεία γύρω από το Old Trafford έχουν πολλαπλασιαστεί), η (ραγδαία) ανοικοδόμηση της πόλης, κ.ο.κ. Αρκεί να αναλογιστούμε τις διαστάσεις του έργου που ανακοινώθηκε από τη United και αφορά την κατασκευή νέου σταδίου και την ανάπλαση μιας μεγάλης έκτασης γύρω από αυτό, στην οποία ενέχονται ως εταίροι και συνομιλητές το κράτος, ο Δήμος του ευρύτερου Μάντσεστερ, η ίδια η ομάδα και διάφορες ενώσεις πολιτών της περιοχής – και φυσικά ιδιωτικές επενδυτικές και κατασκευαστικές εταιρείες.

Ανάλογες εξελίξεις έχουμε βέβαια και στη χώρα μας και διεθνώς, με την κάθε περίπτωση να παρουσιάζει και τα δικά της ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Σε όλες τις περιπτώσεις –και με εμβληματικό τρόπο στην περίπτωση της United που κάποιοι αποκαλούσαν σκωπτικά «Marketing United», χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι έβλεπαν στη μισητή αντίπαλο το μέλλον των δικών τους ομάδων– παρατηρούμε την πρωτοφανή διείσδυση της αγοράς σε ό,τι σχετίζεται με το ποδόσφαιρο, έστω και στον ελάχιστο βαθμό. Πέραν των καθαρά οικονομικών τους δραστηριοτήτων (αγορές και πωλήσεις παικτών, συμμετοχή σε διεθνή χρηματιστήρια κ.λπ.), οι ομάδες έχουν αναπτύξει διάφορους μηχανισμούς που στοχεύουν στην ανάδειξη του «προϊόντος» τους και στην αύξηση της κερδοφορίας τους: αναγνωρισμένοι από τις ομάδες σύνδεσμοι οπαδών ανά τον κόσμο με ιδιαίτερα προνόμια (π.χ. η «Πανελλήνια λέσχη φίλων της Manchester United» της Θεσσαλονίκης τιμήθηκε με διάφορους τρόπους από την ομάδα πριν τον αγώνα, μια και γιόρταζε τα είκοσι χρόνια λειτουργίας της), παλαίμαχοι ποδοσφαιριστές που εργάζονται σε διάφορα πόστα (εμείς συναντήσαμε τους Ρόμπσον, Γουαϊτσάιντ, Στέιπλετον) και πολλές φορές και στο κανάλι που πλέον διαθέτουν οι περισσότερες ομάδες της Premiership, ειδικά «warm up events» την παραμονή σημαντικών αγώνων κ.λπ. Δεν πρέπει να ξεχάσουμε και την κυκλοφορία σε έντυπη και ηλεκτρονική μορφή περιοδικών της ομάδας, ειδικών προγραμμάτων για τους αγώνες, και γενικότερα την αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών με διάφορους τρόπους, όπως και τη γενικότερη ρύθμιση μέσω της τεχνολογίας των περισσότερων διαδικασιών που σχετίζονται με έναν αγώνα ποδοσφαίρου, από την είσοδο στο γήπεδο μέχρι την κατακύρωση ενός τέρματος. Βεβαίως αυτό αποτελεί έκφανση του γενικότερου μετασχηματισμού των κοινωνικών διαδικασιών και των ατομικών και συλλογικών έξεων που συνυφαίνονται με την ανάπτυξη της τεχνολογίας.

Αναλογιζόμενοι αυτές τις γνωστές σε όλους μας διαστάσεις του φαινομένου είναι ίσως εύκολο να ενδώσουμε στον πειρασμό να αναγνωρίσουμε μόνο τις αρνητικές πλευρές αυτών των μετασχηματισμών, που ενώ έχουν αναμφίβολα ως κίνητρο την κερδοφορία δεν έχουν προς το παρόν εξαλείψει άλλες πλευρές των διαδικασιών που σχετίζονται με το ποδόσφαιρο. Οι διαδικασίες αυτές δεν είναι, επίσης, μόνο θετικές: Ας μην ξεχνάμε π.χ. τη βία που ενέχεται στην οπαδική κουλτούρα και που στην Αγγλία έχει απλά απωθηθεί εκτός του περιβάλλοντος χώρου των γηπέδων με τη συνεργασία πολιτικών φορέων και ομάδων. Απομένει, άραγε, κάτι από το ποδόσφαιρο ως παιχνίδι κάτω από αυτές τις συνθήκες; Παραμένει κάτι από την ελεύθερη έκφραση που προϋποθέτει κάθε παιχνίδι (και η οποία δεν συνεπάγεται, βέβαια, απουσία κανόνων χωρίς τους οποίους κάθε σύνθετο ανθρώπινο παιχνίδι είναι αδύνατο); Πιστεύω ότι το ποδόσφαιρο-παιχνίδι δεν είναι απλή φανταστική κατασκευή της παιδικής μας ηλικίας, όταν δοκιμάσαμε τις δεξιότητές μας μιμούμενοι τα κατορθώματα των ποδοσφαιρικών «ηρώων» μας. Πιστεύω ότι αυτή η ανεξάλειπτη πλευρά του ποδοσφαίρου τροφοδοτεί σε σημαντικό βαθμό τις διάφορες αντιστάσεις στον ιμπεριαλισμό της αγοράς που το μετατρέπει βαθμηδόν αποκλειστικά σε εμπόρευμα. Ως παραδείγματα θα φέρω την καθιστική διαμαρτυρία που ακολούθησε το παιχνίδι United – City, με την οποία οι οπαδοί της πρώτης ζητούσαν να ανακτήσουν την ομάδα που έχουν χάσει εδώ και χρόνια, και φυσικά την ίδρυση ενός ποδοσφαιρικού συλλόγου που ενσαρκώνει τη διαμαρτυρία ενάντια στην πλήρη εμπορευματοποίηση του ποδοσφαίρου (FC United of Manchester) και ο οποίος δεν έχει αποκοπεί πλήρως από τον «μητρικό σύλλογο» (βλ. τις κοινές κινητοποιήσεις με την ομάδα «1958» με αιτήματα που αφορούν και την τοπική κοινωνία).

Δεν γνωρίζω φυσικά ποιο μπορεί να είναι το μέλλον του ποδοσφαίρου και όσα γράφω παραπάνω αντικατοπτρίζουν κυρίως τις ιδιαιτερότητες της αγγλικής περίπτωσης. Αυτό που διαπιστώνω είναι ότι ακόμη και σε αυτή την περίοδο κατίσχυσης του οικονομικού στοιχείου, το ποδόσφαιρο εξακολουθεί να γοητεύει και να απο-γοητεύει μεγάλο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού. Από τη μία πλευρά, παράγει δυστυχώς ψεύτικα και ευπώλητα είδωλα, εξυπηρετεί ολιγαρχικά συμφέροντα και νομιμοποιεί κάποιες φορές τυραννικά καθεστώτα. Δεν παύει, όμως, να αποτελεί επίσης και πεδίο αντίστασης σε αυτές τις αλλοτριωτικές διαδικασίες. Εξακολουθεί πάνω από όλα να μας συνδέει με εκείνη την περίοδο της ζωής μας όπου μαζί με τη μπάλα εκτοξευόταν προς το αντίπαλο τέρμα η ίδια μας η ύπαρξη, όπως ίσως να έγραφε, αν τον ενδιέφερε το ποδόσφαιρο, ο ευαίσθητος Δανός φιλόσοφος που ενέπνευσε τον τίτλο του κειμένου μου.

Άγγελος Μουζακίτης,

αναπληρωτής καθηγητής φιλοσοφίας, Πανεπιστήμιο Κρήτης

Ο κόσμος μέχρι το αντίπαλο τέρμα

«Μα τι δουλειά έχει ένας “ψυ” να κάθεται να γράφει για το ποδόσφαιρο;» Εν μέρει δίκαιη απορία μιας και έχουμε συνηθίσει να ακούμε για διαφόρων τύπων προσεγγίσεις γύρω από αυτό το άθλημα, όπως κοινωνικές, οικονομικές, πολιτικές, ή και πιο ειδικές γύρω από συστήματα και τεχνικές κ.λπ. Όλα καλοδεχούμενα, αρκεί να γίνονται από ανθρώπους που αγαπάνε και έχουν ασχοληθεί με το άθλημα.

Κι επειδή ο συγκεκριμένος «ψυ», δηλαδή εγώ, τηρώ αυτές τις προϋποθέσεις, θα προσπαθήσω όσο πιο σύντομα μπορώ να μιλήσω για μια άλλη ματιά περί το ποδόσφαιρο που αφορά την άμεση εμπειρία του παίζοντος (είτε σε γηπεδάκι 5×5, είτε στο γήπεδο της γειτονιάς, είτε στην Αγιά Σοφιά, στο ΟΑΚΑ ή στο Γουέμπλεϊ). Από τα άπειρα περιεχόμενα μιας τέτοιας εμπειρίας, θα εστιάσω σε αυτά που αφορούν την αίσθηση εαυτού-χώρου-χρόνου κατά τη διάρκεια του αγώνα.

Ας στοχαστούμε, λοιπόν, ποιος είναι ο «κόσμος» ενός π.χ. εξαριού (αμυντικό χαφ) που προωθεί τη μπάλα από το κέντρο του γηπέδου προς την αντίπαλη περιοχή. Ό,τι υπάρχει πίσω από την πλάτη του, δηλαδή το μισό γήπεδο προς την εστία του, δεν υπάρχει γι’ αυτόν. Κυριολεκτικά ο κόσμος του, που εδώ ταυτίζεται με τον εαυτό του, είναι ο οπτικός του ορίζοντας μέχρι το αντίπαλο τέρμα και οτιδήποτε περιέχεται σ’ αυτόν. Συμπαίκτες και αντίπαλοι, τα δοκάρια που συνιστούν την αντίπαλη εστία, οι γραμμές, ο διαιτητής.

Το παράξενο και γοητευτικό συνάμα είναι ότι, όσο πλησιάζει στην περιοχή των αντιπάλων, όλα μεταβάλλονται. Είτε κατέχει ακόμα τη μπάλα είτε την έχει πασάρει, οι συνεχείς κινήσεις των υπόλοιπων παιχτών που σαφώς επηρεάζουν και τις δικές του αλλά και αντιστρόφως (η απόλυτη διαλεκτική σχέση μέρους-όλου), αλλάζουν συνεχώς την εμπειρία του «κόσμου» του, άρα και του εαυτού του που όπως είπαμε εδώ δεν διαχωρίζονται.

Ακόμα και οι διαστάσεις του αντίπαλου τέρματος, το γραμμικό 7,32×2,44 μέτρα, πάει περίπατο. Όσο πλησιάζει προς αυτό ο παίκτης, τόσο το μέγεθος της εστίας στα μάτια του μεγαλώνει (πλην εξαιρέσεων όπως θα δούμε), αφού το εμπειρικό κριτήριο εδώ πλέον συνίσταται στην απόσταση του σώματός του από το τέρμα.

Για να μιλήσουμε με υπαρξιακούς-φαινομενολογικούς όρους, ο άνθρωπος αυτές τις στιγμές βρίσκεται εκτός (συνηθισμένου) εαυτού, εξ-ίσταται προς τον κόσμο. Επαναλαμβάνω, δεν διαχωρίζεται από αυτόν.

Το πράγμα αλλάζει, αν ο παίκτης τραυματιστεί, τσακωθεί με αντίπαλο, λυθούν τα κορδόνια του, ή οτιδήποτε άλλο τον αποσπάσει από το «βύθισμά» του στο περιβάλλον. Τότε επανέρχεται για όσο χρειαστεί η αυτοσυνειδησία και η πιο συνήθης αίσθηση του ατομικού εαυτού. Θα λέγαμε εν-ίσταται.

Και για να τονίσω την αλληλέχεια ανθρώπου (παίκτη εν προκειμένω) συνθηκών και περιβάλλοντος, ας σκεφτούμε ότι αυτός βρίσκεται σε θέση να σκοράρει, και πόσο μικρό ή μεγάλο του φαίνεται το αντίπαλο τέρμα ανάλογα με την κρισιμότητα της επίτευξης του γκολ. Οι εξαιρέσεις (ως προς την άμεση εμπειρία) των διαστάσεων του τέρματος που, αν και δίπλα στον παίκτη, αυτό φαίνεται τόσο δα! Οι έχοντες παίξει μπάλα, νομίζω, θα συμφωνήσουν.

Το ίδιο περίπου συμβαίνει και με την εμπειρία του βιωμένου χρόνου έναντι του γραμμικού, δηλαδή εκείνου του ρολογιού.

Είτε ως θεατής είτε ως παίζων, τα πέντε λεπτά των καθυστερήσεων φεύγουν νεράκι, όταν κυνηγάς το σκορ, και φαίνονται αιώνας, όταν προσπαθείς να το κρατήσεις. Τα δευτερόλεπτα στην ψυχή διαρκούν διαφορετικά κάθε φορά ανάλογα με τις περιστάσεις!

Εννοείται πως όλα αυτά δεν αποβλέπουν σε μια αντιπαράθεση βιωματικού έναντι αντικειμενικού βλέμματος στα πράγματα (που φυσικά δεν περιορίζεται στο ποδόσφαιρο), αλλά μάλλον σε μια συνομιλία, μια συμπληρωματικότητα, μια διαλεκτική σχέση, θα λέγαμε, μεταξύ τους, η οποία απαιτεί επιπλέον χώρο και χρόνο για να αναλυθεί.

Υπάρχει, βέβαια, και η εμπειρία του (τηλε)θεατή του ποδοσφαίρου που μοιάζει, αλλά έχει και τις ιδιαιτερότητές του σε σχέση με του παίζοντος. Ίσως κάποτε μιλήσουμε και γι’ αυτό.

Θάνος Παπαγεωργίου,

ψυχίατρος-ψυχαναλυτής