Του Τάσου Τρίκκα
Η βαθιά κρίση σε όλους τους τους τομείς της οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής ζωής και η παράλληλη δυσφορία, απογοήτευση -και αγανάκτηση- για τις υποχωρήσεις που έκανε «με το πιστόλι στον κρόταφο» η κυβέρνηση, ανακυκλώνουν τη συζήτηση για θέματα που απασχόλησαν έντονα στο παρελθόν το αριστερό κίνημα. Γίνεται τώρα λόγος για την ανάγκη «αποσυριζοποίησης» της Αριστεράς.
Πριν μιλήσουμε γι’ αυτό, χρειάζεται να συνειδητοποιήσουμε τον πελώριο μόχθο και τον πολύ χρόνο που απαιτήθηκε για να δημιουργηθεί -με πρώτη υποδομή τον ΣΥΝ και μέσα από το αφήγημα του ΣΥΡΙΖΑ, με την αφειδώλευτη, αθόρυβη προσφορά της «δουλειάς του μυρμηγκιού», αλλά και τις αιθεροβάμονες κάποτε πρωτοβουλίες, όπως ο «χώρος διαλόγου»- ένα νέο, ισχυρό πολιτικό υποκείμενο της Αριστεράς, που όμοιό του δεν συναντάται στην Ευρώπη της εποχής μας. Ομόλογη της προεκλογικής επαγγελίας ότι «θα σκίσουμε τα μνημόνια», η σημερινή πρόσκληση να επανιδρύσουμε την Αριστερά, υποδηλώνει την αδυναμία γείωσης στην πραγματικότητα, απόρροια του ελιτισμού ενός τμήματός της, που θεάται αφ’ υψηλού τα πολιτικά δρώμενα, μακριά από τη ζωή της κοινωνίας, κηρύσσοντας «από καθέδρας» την έξοδο της Αριστεράς από μια υπαρξιακή κρίση, που εν πολλοίς υποστασιοποιείται στη σφαίρα του κοινωνικού φαντασιακού. Ο ΣΥΡΙΖΑ με όλες τις μεγάλες αδυναμίες του -ατροφικές συλλογικές δημοκρατικές διαδικασίες, ανεπαρκής κοινωνική γείωση και ανύπαρκτη ιδεολογική «δουλειά»- αποτελεί πολύτιμη, αναπαλλοτρίωτη κατάκτηση του λαϊκού κινήματος.
Η κρίση υπάρχει, βαθύτατη και βασανιστική, στην οικονομία, την κοινωνία, το πολιτικό εποικοδόμημα, την καθημερινή ζωή των ανθρώπων, και δεν μπορεί παρά να συγκλονίζει την Αριστερά, που αντιμετωπίζει νέα, πρωτοφανή προβλήματα στη φάση του μεταλλασσόμενου χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού. Αλλά οι έντονοι κραδασμοί από την κρίση δεν μετατρέπουν την Αριστερά σε μια κινούμενη άμμο, όπου δεν υπάρχει τίποτε σταθερό, όπου όλα πρέπει να ξαναρχίσουν από μηδενική βάση, όπου η αναζήτηση του καινούργιου αναμοχλεύει απλώς το παλιό, μέσα στις συνθήκες μιας βαθιάς σύγχυσης που ψυμμιθιώνεται με το επίχρισμα της επαγγελίας κενών καινοτομιών.
Τα μνημόνια δεν «σκίστηκαν». Όμως ο πόλεμος εναντίον τους (που η καλή πίστη επιβάλλει την αναγνώρισή του), αποτελεί «πόλεμο θέσεων», για να θυμηθούμε τον Gramsci. Στο ριζοσπαστικό, επαναστατικό κίνημα της χώρας μας, η έννοια ήταν άγνωστη -κυριαρχούσε η αντίληψη της τακτικής της εφόδου, του «πολέμου κινήσεων». Η άγνοια ή αδιαφορία για το αδιαχώριστο ζεύγμα του «πολέμου θέσεων» με τον προσεκτικό υπολογισμό του «συσχετισμού δυνάμεων», βρίσκεται στις ρίζες διαφόρων ηττών του λαϊκού μας κινήματος.
Συσχετισμός δυνάμεων
Η τόσο γνωστή προτροπή για τη «συγκεκριμένη ανάλυση της συγκεκριμένης κατάστασης» παραπέμπει στον ακριβή υπολογισμό αυτού του συσχετισμού. Ενός συσχετισμού κοινωνικών δυνάμεων, που αντιμάχονται όχι μόνο στον ορίζοντα των Βρυξελλών, αλλά μέσα στη χώρα, όπου ο κόσμος της εργασίας βρίσκεται αντιμέτωπος με τις δυνάμεις του κεφαλαίου. Ο συσχετισμός των δυνάμεων διαμορφώνεται μέσα στην πάλη των τάξεων, συνεχώς παρούσα, αλλά συχνά λησμονημένη από το φορέα της Αριστεράς, σε μια χώρα όπου δεν αποτελεί σπάνιο φαινόμενο η βραχυκύκλωση του κοινωνικού από το πολιτικό («εθνικός διχασμός» τη δεκαετία του 1910, Ιουλιανά τη δεκαετία του 1960). Η σύγκρουση των κοινωνικών δυνάμεων -η πάλη των τάξεων- δεν τοποθετείται στο κέντρο της προσοχής των δυνάμεων της Αριστεράς, που μεριμνούν και τυρβάζουν κυρίως περί των εξελίξεων στο νομισματικό και δημοσιονομικό τομέα και στην (αναγκαία) αντιπαράθεση με την Μέρκελ και τους «θεσμούς». Ένας νέος οικονομισμός ανατέλλει στο προσκήνιο του προβληματισμού της Αριστεράς, όπου κυριαρχούν ιδεολογήματα που διαστρέφουν την ιεράρχηση των στόχων της.
Η προσμονή του «εδώ και τώρα», σπουδή πολιτικής και κοινωνικής ανωριμότητας, οδηγεί είτε στην υπερβολική ανύψωση του πήχη των προσδοκιών και των προεκλογικών επαγγελιών, όπως ήδη συνέβη, είτε στην αιφνίδια ματαίωση των ελπίδων και τη συνακόλουθη θρηνωδία, την καταγγελία των «υπαιτίων» -και την αναζήτηση των «προδοτών». Προκαλεί ολέθριες διασπάσεις και οδυνηρούς εμφύλιους στην Αριστερά, που η ενότητα της είναι αναγκαία όσο ποτέ άλλοτε.
Ο νηφάλιος υπολογισμός του συσχετισμού δυνάμεων αποτελεί απαραίτητο αναλυτικό εργαλείο για την Αριστερά. Χωρίς αυτόν δεν είναι δυνατή η χάραξη της ορθής στρατηγικής και τακτικής, που απαιτούν οι συγκεκριμένες συνθήκες. Αρκεί να μη χρησιμοποιείται ο συσχετισμός ως δικαιολογία του υποκειμενικού παράγοντα για την αδυναμία του να δράσει με τρόπο που να επιφέρει αλλαγές στην κοινωνία και το πολιτικό σύστημα. Ο συσχετισμός, που δεν είναι στατικός, αλλά μεταβλητός, εμπεριέχει τον υποκειμενικό παράγοντα -την κοινωνική και πολιτική Αριστερά, που δεν είναι θεατής «απ’ έξω», αλλά συμμέτοχος στην διαμόρφωσή του, με καθοριστική ευθύνη, στο μέτρο που της αναλογεί, για την εξέλιξη της διαλεκτικής σχέσης ανάμεσα στις αντιτιθέμενες δυνάμεις.
Το νόημα ανάδειξης αριστερών κυβερνήσεων
Πολλή συζήτηση γίνεται στις μέρες μας για την κατάσταση στις χώρες της Λατινικής Αμερικής, που επέτυχαν στο τέλος του προηγούμενου αιώνα και στις αρχές του τωρινού να αποσπασθούν από τον ασφυκτικό εναγκαλισμό των ΗΠΑ και να αλλάξουν κατεύθυνση, τόσο στην πορεία των σχέσεων με την Ουάσιγκτον όσο και στην αντιμετώπιση των οξύτατων εσωτερικών τους προβλημάτων -της φτώχειας, της εξαθλίωσης, των εντεινόμενων κοινωνικών ανισοτήτων. Με την ίδια ευκολία με την οποία έγινε δεκτός ο αυτοχαρακτηρισμός των αλλαγών αυτών ως «σοσιαλισμού του 21ου αιώνα», υποστηρίζεται, ιδίως από τους οπαδούς του «εδώ και τώρα», καθώς αυξάνονται οι δυσκολίες στο εσωτερικό των χωρών αυτών, ότι επέρχεται η «παλινόρθωση της Δεξιάς» και το «τέλος του σοσιαλισμού».
Μπορεί ο σοσιαλισμός να βρίσκεται ακόμη πολύ μακριά, αλλά οι λαοί των χωρών αυτών γνωρίζουν ότι οι κυβερνήσεις της Βενεζουέλας, της Βολιβίας, του Ισημερινού και άλλων χωρών της περιοχής, παρά τις αστοχίες και τα λάθη τους, κυρίως στη διαχείριση των υψηλών, όσο διατηρούνταν, εσόδων από το πετρέλαιο, επιτελούν έργο που τους εξασφαλίζει θετικό κοινωνικό, ταξικό πρόσημα. Κατά 43% αυξήθηκε στην τελευταία δεκαετία το πραγματικό εισόδημα των φτωχότερων νοικοκυριών στη Βενεζουέλα. Έχουν απαλλοτριωθεί μεγάλες εκτάσεις γης, που διανεμήθηκαν σε πάνω από 100.000 οικογένειες. «Μπολιβαριανές αποστολές» γιατρών και εκπαιδευτικών διατρέχουν την ύπαιθρο. Εθνικοποιήθηκαν μεγάλες επιχειρήσεις χαλυβουργίας, τσιμεντοβιομηχανίας, τηλεπικοινωνιών, καθώς και τράπεζες. Σε 230 εκατομμύρια υπολογίζεται, σύμφωνα με στοιχεία του ΟΗΕ, ο αριθμός αυτών που βγήκαν από τον εφιαλτικό κλοιό της φτώχειας.
Η εικόνα δεν είναι ίδια σ΄ όλες αυτές τις χώρες. Στη Βολιβία έγιναν λίγες εθνικοποιήσεις επιχειρήσεων και περιορισμένες εκτάσεις γης διανεμήθηκαν σε ακτήμονες, ενώ στον Ισημερινό αυξήθηκαν οι κοινωνικές δαπάνες, καταργήθηκε μια μεγάλη στρατιωτική βάση των ΗΠΑ και, ταυτόχρονα, παραχωρήθηκε γη των Ινδιάνων σε ξένες εξορυκτικές βιομηχανίες. Αλλά σ’ ένα γενικό απολογισμό καταγράφεται σ’ αυτές τις χώρες η επίτευξη αξιόλογων αποτελεσμάτων όσον αφορά την εθνική ανεξαρτησία, την κοινωνική δικαιοσύνη και τις πολιτικές ελευθερίες. Παράλληλα, όμως, παραμένει η κυριαρχία του κεφαλαίου σε βασικούς τομείς της οικονομίας και η μεγάλη καθυστέρηση της αγροτικής μεταρρύθμισης. Σε καμιά από αυτές τις χώρες δεν δημιουργήθηκαν αποτελεσματικά ρήγματα στα θεμέλια του καπιταλιστικού συστήματος.
Η δυναμική των αλλαγών, που αναπτύσσεται στον αμερικάνικο Νότο, έχει προκαλέσει μεγάλες ανησυχίες στις εντόπιες καπιταλιστικές ολιγαρχίες και τους πάτρωνες τους στις ΗΠΑ, που αντέδρασαν με πραξικοπήματα, τα οποία απέτυχαν ως τώρα στη Βενεζουέλα, (όπου όμως οι αντιδραστικοί πολιτικοί κύκλοι σημείωσαν επιτυχίες στις βουλευτικές εκλογές), στη Βολιβία και στον Ισημερινό. Αλλά στην Ονδούρα και την Παραγουάη ανατράπηκαν οι εκλεγμένοι πρόεδροι, με νομιμοφανείς διαδικασίες που είχαν την υποστήριξη του στρατού και των ΗΠΑ. Και στη Βραζιλία ο αγώνας που διεξάγεται για την αποπομπή της προέδρου Ρούσε είναι αμφίρροπος.
Στους κύκλους της Λατινοαμερικής Αριστεράς εκδηλώνεται, στη σημερινή καμπή των εξελίξεων, έντονος προβληματισμός. Ποιο είναι το νόημα της ανάδειξης αριστερών κυβερνήσεων, αφού το έργο τους δεν ολοκληρώνεται, οι δυνάμεις της δεξιάς συνεχίζουν να τις αμφισβητούν με σχετική επιτυχία και οι διακηρύξεις για το «σοσιαλισμό του 21ου αιώνα» παραμένουν μετέωρες; Είναι το ερώτημα που τίθεται από ορισμένες πλευρές. Η απάντηση αναδύεται μέσα από την ένταση και την έκταση του ταξικού πολέμου που διεξάγεται εναντίον των αριστερών και προοδευτικών κυβερνήσεων, μέσα από την όξυνση της πάλης των τάξεων, που η έκβασή της δεν έχει κριθεί. Πάλης αδυσώπητης, αργόσυρτης, σ’ ένα παρατεταμένο «πόλεμο θέσεων» για τη διαμόρφωση νέων συσχετισμών δύναμης.
Ο ρόλος του κόμματος
Στις συζητήσεις που γίνονται στο πλαίσιο της Λατινοαμερικάνικης Αριστεράς, ισχυρή είναι η άποψη ότι μια αριστερή δύναμη που κερδίζει στις εκλογές αναλαμβάνει τη διακυβέρνηση της χώρας, χωρίς αυτό να σημαίνει ανάληψη της εξουσίας. Αλλά αυτό δεν υποβαθμίζει τη σημασία του ρόλου της. Από θέση ισχύος η κυβέρνηση χρησιμοποιεί το κράτος, τους θεσμούς και τους μηχανισμούς του για την προώθηση της πολιτικής της και για την εξουδετέρωση των αντιδράσεων του εχθρικού στρατοπέδου. Για την ουσιαστική εκπλήρωση αυτού του ρόλου απαιτείται η ενεργητική κινητοποίηση του λαού, που δεν είναι εφικτή χωρίς την ισχυρή παρουσία και δράση του κόμματος της ριζοσπαστικής Αριστεράς. Στην άνοδο στην κυβέρνηση συνέβαλαν αποφασιστικά τα κοινωνικά κινήματα, χωρίς να μπορούν όμως να καλύψουν το κενό που αφήνει η απουσία ή η ισχνή παρουσία του κόμματος. Εδώ βρίσκεται μια από τις βασικές αιτίες της αδυναμίας να ολοκληρωθεί το κυβερνητικό έργο, με τις αναγκαίες τομές και ρήξεις στις κοινωνικές δομές.
Σκληρή και παρατεταμένη είναι η κοινωνική και πολιτική σύγκρουση στη Βενεζουέλα, τη Βραζιλία, τη Βολιβία και τις άλλες χώρες, που αποτελούν το λίκνο του μακρινού ακόμη «σοσιαλισμού του 21ου αιώνα». Στον πόλεμο θέσεων που διεξάγεται σ’ αυτές -η Κούβα ακολούθησε άλλο δρόμο- ο συσχετισμός δυνάμεων μεταβάλλεται αργά αλλά σταθερά, μέσα από διαδικασίες που δεν είναι ευθύγραμμες. Η ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία, με την οποία συγκρίνουν ορισμένοι τις κυβερνήσεις των χωρών αυτών, καθήλωσε την κοινωνική εξέλιξη. Αλλά οι αριστερές, προοδευτικές λατινοαμερικανικές κυβερνήσεις ενσαρκώνουν μια ριζοσπαστική δυναμική που, χωρίς να διασπά το «φράγμα του ήχου», συγκεντρώνουν τις αναγκαίες προϋποθέσεις για να ανοίξει ο δρόμος προς τον κοινωνικό μετασχηματισμό. Αυτή η περιοχή του κόσμου, όπου οι κοινωνικές δομές, παρά τις σημαντικές διαφορές, παρουσιάζουν αναλογίες και ομοιότητες με τις ευρωπαϊκές, είναι ένα εργαστήριο διαμόρφωσης της σύγχρονης στρατηγικής της Αριστεράς.
