Πολιτική θεολογία και θεολογική πολιτική

Οι  Θέσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας του Βάλτερ Μπένγιαμιν αρχίζουν με μια διάσημη αλληγορία. Ο ιστορικός υλισμός παρουσιάζεται ως ένας μηχανικός σκακιστής που τον χειρίζεται η θεολογία, ένας νάνος κρυμμένος κάτω από το τραπέζι. «Η μαριονέτα που ονομάζεται ιστορικός υλισμός κερδίζει κάθε φορά. Μπορεί εύκολα να κερδίσει οποιονδήποτε, αν στρατολογήσει τις υπηρεσίες της θεολογίας η οποία σήμερα, όπως γνωρίζουμε, είναι μικρή και άσχημη και πρέπει να κρύβεται». Πως  βοηθάει η θεολογία, ο κουκλοπαίκτης, τη ριζοσπαστική παράταξη; «Η παράδοση των καταπιεσμένων», λέει ο Μπένγιαμιν, «μας διδάσκει ότι η κατάσταση έκτακτης ανάγκης στην οποία ζούμε δεν είναι η εξαίρεση αλλά ο κανόνας. Ο στόχος μας είναι να επιτύχουμε μια πραγματική κατάσταση έκτακτης ανάγκης». Η επανάσταση πρέπει να νικήσει την ψευδή κατάσταση εξαίρεσης, δηλαδή τον φασισμό.

Ο Καρλ Σμιτ, συντηρητικός αντίπαλος του Μπένγιαμιν, συμφωνεί από την αντίθετη πλευρά. Η κατάσταση εξαίρεσης αναστέλλει το δίκαιο για να αποτρέψει την επανάσταση. Το κεντρικό επιχείρημα της πολιτικής θεολογίας είναι ότι «όλες οι σημαντικές έννοιες της σύγχρονης θεωρίας του κράτους είναι εκκοσμικευμένες θεολογικές έννοιες λόγω της ιστορικής τους εξέλιξης αλλά και της συστηματικής θεολογικής τους δομής, μια και μεταφέρθηκαν από τη θεολογία στη θεωρία του κράτους. Για παράδειγμα, ο παντοδύναμος Θεός έγινε ο παντοδύναμος νομοθέτης.  Η κατάσταση ανάγκης στο δίκαιο είναι ανάλογη με το θαύμα στη θεολογία». Θεολογία και πολιτική φιλοσοφία, Θεός και νομοθέτης, μοιράζονται τη συστηματική δομή τους. Η θεολογία έχει γίνει μικρή και άσχημη αλλά είναι ο μυστικός κουκλοπαίκτης της (ριζοσπαστικής) πολιτικής. Μεταφέρθηκε η θρησκευτική δομή στην πολιτική; 

Ετερονομία και αυτονομία

Οι φιλόσοφοι το αρνούνται. Κατά τον Ζακ Ρανσιέρ, η πολιτική αναδείχθηκε όταν η Αθήνα εγκατέλειψε την προγονική και θρησκευτική αρχή και έγινε δημοκρατική. Ο Καστοριάδης συμφωνεί. Διακρίνει τις πολλές ετερόνομες κοινωνίες από τις λίγες αυτόνομες, την αρχαία Ελλάδα και τη σύγχρονη Ευρώπη.  Οι ετερόνομες κοινωνίες πιστεύουν ότι μια εξωτερική αρχή τους έχει δώσει τον νόμο. Η εφεύρεση της δημοκρατίας οδήγησε στην ιδέα της αυτο-νομίας: η κοινωνία νομοθετεί τους κανόνες της. Η νεωτερική εκκοσμίκευση είναι επομένως άμεσο αποτέλεσμα της παρακμής και υποχώρησης της θρησκείας. Ο ορθός λόγος και η επιστήμη εκδίωξαν τις προκαταλήψεις, το κράτος έγινε ηθικά ουδέτερο.  Εν τούτοις τα συντάγματα, που βασίζονταν στην αρχή της αυτονομίας, διατήρησαν ένα ιερό μυστικό στην καρδιά της πολιτείας. Στις «Ευμενίδες» του Αισχύλου, τον μύθο της ίδρυσης της δημοκρατικής Αθήνας, η Αθηνά δημιουργεί τον Άρειο Πάγο, σύμβολο της νέας κοσμικής έννομης τάξης. Αλλά η φιλία και η πειθώ δεν αρκούν. «Το δεινόν, ο φόβος και ο τρόμος, δεν πρέπει να εκδιωχτούν από την πόλη», διακηρύσσει η Αθηνά. Οι Ερινύες, παλιές, σκοτεινές, τρομακτικές θεές που προστατεύουν τη θρησκευτική και προγονική αρχή, μετονομάζονται σε Ευμενίδες, και αναλαμβάνουν την προστασία των νεογέννητων. Ο φόβος και ο τρόμος που προκαλεί το υπερβατικό στοιχείο πρέπει να ενσωματωθούν στην πολιτεία για να υποστηρίζουν τους νέους θεσμούς και τον ορθό λόγο. 

Η Ρωμαϊκή religio σημαίνει πίστη και τήρηση των ιερών τελετουργιών αλλά και κοινοτικός δεσμός, συνδέοντας έτσι το θρησκευτικό με το πολιτικο-νομικό στοιχείο. Ο Pontifex είναι ιερέας αλλά και δικαστής. Η Γαλλική Επανάσταση συνεχίζει την παράδοση και αυτοπροσδιορίζεται ως ενσάρκωση της Ρώμης. Ο μεγάλος ιστορικός της Ζιλ Μισλέ συνδυάζει τη Ρώμη με τον Χριστιανισμό και παρουσιάζει τον λαό ως ένα «δημοκρατικό Χριστό». Ο Έντμουντ Μπερκ πιστεύει ότι μπορεί να σεβόμαστε τον νόμο αλλά δεν τον αγαπάμε. Για τον Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, για να μπορέσουν οι θεσμοί του Κοινωνικού συμβολαίου να εμπνεύσουν τις καρδιές των πολιτών, χρειάζεται να ιδρυθεί μια «πολιτική θρησκεία» που θα περιβάλλει και ιεροποιεί το Σύνταγμα. Η Γαλλική, η Ρωσική και η Κινεζική πολιτισμική επανάσταση προσπάθησαν να δημιουργήσουν μια τέτοια πολιτική θρησκεία. Μεταξύ άλλων κατήργησαν το χριστιανικό ημερολόγιο εισάγοντας νέο τρόπο μέτρησης του χρόνου. Το πείραμα απέτυχε, ο φόβος του Ρουσσώ επιβεβαιώθηκε, το αίτημα παραμένει.

Η επιστροφή της θρησκείας

Παρά τη μερική αποχώρηση της θρησκείας από τον δημόσιο χώρο, μια σύζευξη του κοσμικού και του θείου επέζησε. Αποσκοπεί να περιβάλλει την κρατική εξουσία ή την ιδεολογία με την θαλπωρή του θρησκευτικού συναισθήματος.  Ψάχνουμε για πηγές του «δεινού» που η ορθολογική Αθηνά έβαλε στα θεμέλια της πολιτικής εξουσίας. Έτσι, η θρησκεία επιστρέφει στη μετα-κοσμική εποχή μας.  Στη θεολογία της απελευθέρωσης στη Λατινική Αμερική, στην επιρροή των Καθολικών στην Πολωνία και των δεξιών Προτεσταντών στις Ηνωμένες Πολιτείες, στον ισλαμικό φονταμενταλισμό. Για τους ορθολογιστές, η εξέλιξη αυτή είναι ανεξήγητη, το φαινόμενο προσωρινό. Αδυνατούν να κατανοήσουν το συναισθηματικό κενό της πολιτικής που επέβαλαν οι τεχνοκράτες και οι αγορές.

Ο ορθός λόγος δεν οδηγεί στην έκσταση που προκαλούν το θείο και τα πάθη, ούτε προσφέρει την παρηγοριά των δακρύων. Η προσωποποίηση και ιεροποίηση εννοιών όπως η πατρίδα, το έθνος, ή η φυλή αποτελεί μια απάντηση. Πρόκειται για οντότητες που συγκεντρώνουν τα μέλη τους σε πνευματική ένωση, μια προσπάθεια να θεραπευτεί το συναισθηματικό έλλειμα της πολιτικής. Έτσι, τα θρησκευτικά σύμβολα μετανάστευσαν στην πολιτική. Ο εθνικισμός με τα τελετουργικά, τις γιορτές και τις επετείους δίνει την εντύπωση ότι το έθνος συνδέεται με βαθιές υπαρξιακές αξίες, με υπερβατικές δυνάμεις και μυστήρια. Η φιλελεύθερη απάντηση είναι ο κτητικός ατομισμός και ο ανθρωπισμός. Η μηδενιστική μορφή προωθεί την ατελείωτη κυκλοφορία της ανταλλακτικής αξίας και την ακόρεστη επιθυμία. Στην ανθρωπιστική εκδοχή, τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι η θρησκεία της νεωτερικότητας, όπως έλεγε ο Εμίλ Ντιρκέμ, μιας ατομοκεντρικής ανθρωπότητας που δεν βάζει τον άνθρωπο αρκετά ψηλά. Η ιερότητα εκκοσμικεύτηκε και εκνομικεύτηκε.

Εδώ ακουμπάμε μια διαφορετική φιλοσοφική ιστορία. Η αιώνια επιστροφή της θρησκείας αποτελεί κληρονομιά του μονοθεϊσμού. Ο χριστιανισμός διέρρηξε την οργανική ενότητα των αρχαίων θρησκειών με τον ριζικό διαχωρισμό μεταξύ των επίγειων και των επουράνιων. Υπάρχουν δύο βασίλεια, δύο νόμοι, το σώμα είναι η φυλακή της ψυχής.  Οι εξουσίες διατάσσονται, αρχικά με ανώτερη την εκκλησία.  Αλλά η ριζική φύση του διαχωρισμού οδήγησε αδήριτα στην αντιστροφή της ιεράρχησης, την εκκοσμίκευση και την «έξοδο» της θρησκείας. Αλλά όπως λένε οι μεγάλοι φαινομενολόγοι Χάιντεγκερ, Μερλώ-Ποντύ, Κλοντ Λεφόρ, Μαρσέλ Γκωσέ, η ανθρωπότητα συγκροτείται σε σχέση με τo υπερβατικό Άλλο, που σαν φόδρα ενώνει τα κομμάτια της ζωής. Ο σύνδεσμος με την απόλυτη ετερότητα που θεμελιώνει την κοινωνία και την ανθρώπινη ύπαρξη δεν μπορεί να εξαφανιστείτην ιοριστη ει τον ομαγευεται,huαστικο παλιαρονα τα μαζευουν αντιστροφλη της ιεαραρχησης και την ‘λεγομενη ‘ the metaphysical hu.

Η εσωτερίκευση του ριζικού διαχωρισμού έβαλε μέσα μας τρεις μορφές ετερότητας, τρία όρια της ζωής: τον άλλο άνθρωπο (το πρόβλημα της ηθικής και της πολιτικής), το άλλο του εαυτού (την ανθρώπινη περατότητα), το άλλο της αυτογνωσίας (το ασυνείδητο). Εδώ φτάνουμε στη βάση του προβλήματος. Η επιθυμία μας είναι η επιθυμία του άλλου. Το όριο εκθέτει την περατότητά μας και δημιουργεί την επιθυμία να παραβιάσουμε το όριο της ύπαρξης (αθανασία), το όριο που θέτει ο άλλος (επιθυμία κυριαρχίας), το όριο της συνείδησης (φαντασίωση παντογνωσίας). Η θρησκεία ισχυρίζεται ότι μας επιτρέπει να παραβιάσουμε το όριο. Αλλά, όπως είπε ο Νίτσε, ο Θεός πέθανε, το υπερβατικό αποσύρθηκε, η πολιτική δεν μπορεί να κινητοποιήσει το συναίσθημα. Χρειαζόμαστε λοιπόν μια πολιτική που αποδέχεται την περατότητα και εγκαταλείπει τις fake θρησκείες και τις καθαγιασμένες απομιμήσεις του θείου. Μια πολιτική που μας λέει πώς να αγγίζουμε το όριο χωρίς να το παραβιάζουμε. Αυτό υποσχέθηκε ο σοσιαλισμός, αλλά σαν παιδί του διαφωτισμού πλέει τα λοίσθια. Χρειαζόμαστε ένα θαύμα για να γίνουμε πραγματικά κοσμικοί σήμερα. Για μια πολιτική που να συναρπάζει το συναίσθημα χωρίς να κινητοποιεί ψευτο-ιερές οντότητες.