Όποτε κατεβαίνω στην Ομόνοια, στον πρώην Υπόγειο και νυν σταθμό του μετρό της, παρατηρώ με ολίγον τι συγκίνηση το έργο «Ουρά» του Νίκου Κεσσανλή. Έντεκα πίνακες στη σειρά μήκους έντεκα μέτρων απεικονίζουν μια συχνή εικόνα της μεγάλης πόλης. Την ουρά των πολιτών, εργαζομένων. Το ανθρωπομάνι με τα στρες που πνίγεται στην ανωνυμία της Αθήνας και που διακτινίζεται σε διαφορετικές πορείες εντός της. Δεν είναι μόνον πως ο μεγάλος ζωγράφος πιάνει ένα μέρος του παλμού της λαϊκής ζωής. Είναι πως και το έργο του διαδρά με τον εν κινήσει κόσμο των επιβατών του μετρό. Και να το μεγάλο ζητούμενο του παραγόμενου πολιτισμού. Να αφορά και να τέμνεται με το συλλογικό. Να μην ντρέπεται το λαϊκό, αλλά να το καταγράφει και να το αναπαριστά.
Θα μπορούσα να καταθέσω κι άλλες περιπτώσεις λαϊκής τέχνης που ξεπερνά το εφήμερο. Που απασχολεί ακόμη και τις γενιές που ακολουθούν. Η «Λαϊκή Αγορά» της Ξενοκράτους του Παναγιώτη Τέτση. Οι «Ναύτες» του Τσαρούχη, που κάποτε είδε ένσαρκα να χορεύουν αργά, σε μια παράγκα στον Κολωνό ο Λεωνίδας Χρηστάκης συνοδεύοντας τον πειραιώτη ζωγράφο. Ο Τσιτσάνης. Αλλά και ο Τζόις. Ο Καβάφης. Ο Φελίνι.
Σήμερα όσο ποτέ έχουμε ανάγκη μια λαϊκή τέχνη. Μια τέχνη που να επανα-νοηματοδοτεί τις κινήσεις, ακόμη και τις αντινομίες των «από τα κάτω». Που να θέτει τον φακό ζωντανά και όχι με διαθλάσεις. Μα αυτό, θα πει κάποιος, είναι λαϊκισμός. Και ο λαϊκισμός δεν ανήκει μόνο στους τεχνοκράτες ή τους φασίστες, αλλά συχνά δέρνει και την Αριστερά. Μα ο λαϊκισμός, θα αντικρούσω, είναι το λαϊκό το αλλοτριωμένο σε ιδεολογία. Εδώ μιλάμε για άλλο πράγμα. Για την ανάγκη παραγωγής και επινόησης ενός νέου λαϊκού πολιτισμού και μια νέα σχέση της Αριστεράς με το λαϊκό, και άρα με τις κοινωνικές πλειοψηφίες. Και χρόνο θα γλιτώσει από το να κυνηγάει το δισκοπότηρο του Κέντρου, και στις εργοστασιακές της ρυθμίσεις θα επανέλθει. Βέβαια, ο λαϊκός πολιτισμός δεν είναι δουλειά της. Είναι δουλειά των δημιουργών.
Σήμερα, το λαϊκό χάνεται μεταξύ καχυποψίας και μικροαστισμού. Μεταξύ καταναλωτισμού και καθολικοποίησης των βιωμάτων και τρεχάλας να «έχουμε ταυτότητα» μέσω των κοινωνικών δικτύων. Μέχρι και διανοούμενους των ΑΙ κειμένων απολαμβάνουμε. Σήμερα το λαϊκό εξορίζεται από μια νέα υγειονομική ζώνη και ενός φιλελευθερισμού των από τα πάνω. Ταυτίζεται με τις γωνίες, το μπρουτάλ, το άξεστο. Εξορκίζεται ως άγαρμπο. Σήμερα όσο ποτέ οι άνθρωποι ντρέπονται τη λαϊκή καταγωγή τους, την εξαλείφουν, έντεχνα την κρύβουν. Δεκαετίες προπαγάνδας μιας ηγεμονικής αστικής εκφώνησης, σε συγκερασμό με μια Αριστερά της ενοχής, αποκήρυξε κάθε τι λαϊκό. Και εδώ έγινε μια ζημιά ανεπανόρθωτη. Η συμφωνία της Αριστεράς σε αυτήν τη συνθήκη, επί της ουσίας, νομιμοποίησε μια «καθολική αλήθεια» της μεσαίας τάξης. Τώρα κυρίαρχο είναι το γούστο των μεσαίων. Ο επαναπροσεταιρισμός της Αριστεράς με το λαϊκό, είναι ανάλογα δύσκολος με την επαναπροσέγγιση του λαϊκού κόσμου με την Αριστερά. Το κάθε τι ταξικό το μαϊμουδίζει επιτυχώς η Ακροδεξιά και οι μαϊμούδες του Τικ Τοκ.
Οι καλλιτέχνες σήμερα, με ελάχιστες εξαιρέσεις, έρμαια Ιδρυμάτων, ενός κοινού που ξέρει δυο κολλυβογράμματα αλλά τα καθιστά επαρκή για να κάνει αναλύσεις στην ψηφιακότητα, καθώς και άκαρδων χορηγών, μοιάζουν αμήχανοι και ρεταρισμένοι απέναντι στην απλή μα ιερή αποστολή τους. Μεγάλες λαϊκές στιγμές του 20ού αιώνα δεν σκανάρονται, δεν ξαναδιαβάζονται, δεν ξαναμελετώνται ως προς τον μηχανισμό τους. Το Ελεύθερο Θέατρο, η Ελεύθερη Σκηνή, ο ΝΕΚ, το λαϊκό του 1970, ο Ρασούλης, ο Παπάζογλου, ο Ταχτσής, η Δούκα, ο Σακελλάριος, η Παπαγιαννοπούλου, ο Άκης Πάνου και ο λαϊκός μοντερνισμός του, το Εμπρός, το Αμόρε, ο Λευτέρης Βογιατζής, ο Κραουνάκης ή ο Μούτσης και ο Σπανός, και τόσα τόσα άλλα. Μια αίσθηση ασυνέχειας ενισχύει την αποξένωση από καθετί λαϊκό. Για είκοσι χρόνια η πόζα της αναθεώρησης και αναδόμησης των πάντων απλώς προσέθεσε αμνησία και ξερολίαση σε ένα νέο καλλιτεχνικό δυναμικό που κυρίως ήθελε να αρέσει στους από πάνω και όχι στους από κάτω. Τη νέα ανυπόφορη συνθήκη πριμοδότησαν τα ΜΜΕ και διάφορες μπεμπέκες που μισούν καθετί λαϊκό ως βρώμικο. Μεγάλη ζημιά η πάλαι ποτέ ανανεωτική και μέρος της πάλαι ποτέ κομμουνιστικής που εξόκειλε στο ακραίο Κέντρο με γέφυρα τον κυνισμό και είδε τον Μητσοτάκη τον αληθινό. Όσοι έμειναν πιστοί στα ιδανικά, τους, κατηγορήθηκαν ως «Μαδούροι», απολιθώματα, όπως το ίδιο έπαθαν όσοι καλλιτέχνες συνεπέστατα αναζητούσαν τις λαϊκές αγωνίες, και προφανώς όχι για να τις χαϊδέψουν. Να ευχηθώ ένα πιο ειλικρινές έτος με πιο απενοχοποιημένα αισθήματα.
Φωτογραφία: Stefano Gabrieli
