της Σοφίας Βιδάλη
Όπως κάθε χρόνο, έτσι και φέτος, έγιναν τα πάντα για τις γιορτές στην Αθήνα. Οι δρόμοι στολίστηκαν, τα μαγαζιά άνοιξαν και τις Κυριακές, τα τηλεοπτικά συνεργεία δείχνουν συνεχώς γιορτινά θέματα, η τηλεόραση ετοιμάζει πάλι ρεβεγιόν για τους μοναχικούς της Πρωτοχρονιάς. Τίποτα, όμως, δεν μπορεί να αλλάξει την πραγματικότητα. Μια βόλτα στους γενικά άδειους δρόμους της Αθήνας, μας θυμίζει σε κάθε γωνιά τη φτώχεια, που βιώνουν πολλοί συνάνθρωποί μας, την μετέωρη κατάσταση μιας πνιγηρής καθημερινότητας, που τίποτα δεν προαναγγέλλει την άμεση αλλαγή της, παρά μόνον προς το χειρότερο. Αλλά και εκείνοι που δεν πεινούν ακόμα, φαίνεται να ζουν μια πνευματική και ψυχική ασφυξία, τα οποία επιτείνουν τη συλλογική κατάθλιψη και την οντολογική ανασφάλειας.
Σε τέτοιες συνθήκες, όταν καμιά συνταγή υπέρβασης ή φυγής δεν «πιάνει» τον πολύ κόσμο, η τέχνη, η μουσική και ο χορός αποτελούσαν πάντα ένα αποκούμπι, που βοηθούσε στην ψυχική καλλιέργεια και στην εξωστρέφεια. Η μουσική και η τέχνη, κάθε μια από τη δική της μεριά, αποτελούσαν τροφή για το λαό, για να αντέξει, να μοιραστεί με το διπλανό του αυτό που συμβαίνει, να μάθει την ιστορία του ή να αποτυπώσει τα προβλήματά του έστω και σαν παραμύθι και τέλος, να ελπίζει. Πολλά από αυτά που περιγράφω χάθηκαν τα προηγούμενα χρόνια: το λαϊκό σινεμά, η λαϊκή μουσική, η ποίηση, όλα έγιναν σκόνη μέσα από την αλλαγή των πραγμάτων και την κυριαρχία των τηλεοπτικών σκουπιδιών, του ήχου του σκυλάδικου, της κακέκτυπης αναπαραγωγής της χιπ-χοπ. Γι’ αυτό και έχει ίσως κάποιο νόημα να σχολιάσουμε δύο ταινίες που δεν πήραν πολύ καλές κριτικές (αλλά έκοψαν εισιτήρια) και να σκεφτούμε μία επισήμανση που έκανε για τη μουσική ένας άνθρωπος του ραδιοφώνου, ο κ. Γιάννης Πετρίδης.
Η ιδέα του λαϊκού σινεμά
Οι ταινίες «Ουζερί ο Τσιτσάνης» και «Ένας άλλος κόσμος», δεν σχολιάστηκαν ιδιαίτερα θετικά από εκείνους που γνωρίζουν από κινηματογράφο (αν θυμάμαι καλά το ίδιο είχε γίνει αρχικά και με την ταινία «Οι ζωές των άλλων»). Δεν είναι όμως το θέμα μου οι κριτικοί του κινηματογράφου, αλλά η ιδέα που ξαναφέρνουν στο επίκεντρο αυτές οι δύο ταινίες: δηλαδή, την ιδέα του λαϊκού σινεμά, όχι όπως την εννοούσε ο Ιωάννου, αλλά ως τέχνης που είναι άμεσα κατανοητή από τον πολύ κόσμο και έχει στο φόντο της βασικής ιστορίας της (μιας ερωτικής ιστορίας συνήθως) σοβαρά ιστορικά γεγονότα και κοινωνικά προβλήματα∙ όλα αυτά μεταβιβάζονται στον θεατή με τρόπο απλό και φυσικό, που τον κάνει να σκεφτεί τουλάχιστον ή να συζητήσει το πλαίσιο μέσα στο οποίο εκτυλίσσεται η κύρια πλοκή. Αυτό ήταν που κέντρισε το ενδιαφέρον μου, καθώς πιστεύω ότι αυτό το είδος κινηματογράφου είναι αναγκαίο, σε τέτοιες εποχές.
Δεν υπάρχει άλλη ταινία, από όσο γνωρίζω, που να έθεσε τόσο ανοικτά και τόσο απλά το θέμα της εξολόθρευσης των Εβραίων της Θεσσαλονίκης (ανεξάρτητα εάν το είχε θέσει ο Σκαμπαρδώνης ως συγγραφέας του βιβλίου). Δεν έχει τύχει, επίσης, να συσχετισθεί σε κάποια ταινία η κρίση της ελληνικής οικογένειας με την εξάπλωση της μισαλλοδοξίας και του ρατσισμού (μόνον με το φόβο του εγκλήματος συσχετίζονταν αυτά), ούτε και με τη «δουλεία» της νοικοκυράς μέσα στην «αγία» (χειραφετημένη) ελληνική οικογένεια σήμερα. Και όμως πρόκειται για ζητήματα που ενδιαφέρουν (έστω και εάν δεν λέγονται) τον απλό κόσμο και που μέσα από αυτά, το λαϊκό σινεμά βρίσκει την ουσία του, φέρνοντας ξανά τους ανθρώπους δίπλα-δίπλα στις κινηματογραφικές αίθουσες. Και αυτό είναι μια κοινωνική ανάγκη σήμερα.
Βουβή εποχή
Μαζί με αυτήν μια άλλη κοινωνική ανάγκη φαίνεται να προκύπτει σήμερα: η ανάγκη να εκφραστεί αυτό που συμβαίνει μέσα από πραγματική μουσική μέσα από αρμονίες και μουσικά όργανα, που να συνεπάρουν τον κόσμο, να τον παρηγορήσουν, να τον ημερέψουν. «Αυτή εδώ η κατάσταση έχει ανάγκη από μια δική της μουσική»: αυτό περίπου σχολίασε ο Γιάννης Πετρίδης σε μία εκπομπή της δημόσιας τηλεόρασης, που μεταδόθηκε αργά το βράδυ, πριν λίγες μέρες. Πράγματι, αυτή η ταραγμένη εποχή, που άρχισε με τη δολοφονία Γρηγορόπουλου, είναι βουβή: από την Μικρασιατική καταστροφή και μετά, ποτέ άλλοτε (από όσο γνωρίζω) δεν υπήρχε εποχή τόσο βουβή μουσικά και σε στοίχο, αλλά και τόσο αποκομμένη από μία λαϊκή μουσική παράδοση που την τροφοδοτούσε. Έχει μάλλον απόλυτα ξεχαστεί, ότι η χιπ-χοπ, όσο και να εκφράζει τη ζωή στις μητροπόλεις, δεν μπορεί να εκφράσει αυτό που αποτυπωνόταν μοναδικά στο ρεμπέτικο και στο λαϊκό μεταπολεμικό τραγούδι, δηλαδή, το νταλκά, το μεράκι, τη χαρμολύπη. Ήταν οι μουσικές που έκαναν τον κόσμο να ονειρεύεται, να παραπονιέται, να αντέχει, να ξεσπάει χορεύοντας, να χαίρεται κλαίγοντας (όχι να κλαίει από χαρά), να μιλάει για την πολιτική και την κοινωνία με το δικό του τρόπο και μέσα από μεγάλους μας ποιητές, να ερωτεύεται και ταυτόχρονα, να αγαπά τη μουσική, την ποίηση, το μπουζούκι, το χορό, τη Ζωή.
Νομίζω, ότι ανάλογες μουσικές και τέτοιο σινεμά έχει ανάγκη η κοινωνία μας σήμερα. Για να ξαναβρεί το «εμείς», που ο άγριος καταναλωτισμός και μετά η κρίση της στέρησαν, να «ταΐσει» το μυαλό και την ψυχή, να συνδεθεί με την ιστορία της και να διαμορφώσει μια νέα ελπίδα. Εάν πιστεύουμε ότι η κρίση δεν είναι μόνον οικονομική, το Λαϊκό σινεμά και μια νέα Λαϊκή μουσική είναι βασικές κοινωνικές ανάγκες και όχι πολυτέλεια: το πρόβλημα είναι βέβαια, ότι σε αυτές τις περιπτώσεις χρειάζεται πάντα μια έμπνευση.
