Φωτογραφία: Pixabay / Pexels
Μια συχνή συζήτηση μεταξύ φοιτητριών και φοιτητών ψυχολογίας είναι ότι όταν έρχονται πρώτη φορά σε επαφή με διαγνωστικά κριτήρια και ψυχικές διαταραχές τείνουν να αναγνωρίζουν συμπτώματα στους ίδιους ή σε άτομα του περιβάλλοντος τους. Ωστόσο, μετέπειτα, όσο αποκτούν μεγαλύτερη εξοικείωση με τα συμπτώματα, τις προϋποθέσεις και τις συνθήκες των διαταραχών, επανέρχεται μία αίσθηση μη παθολογίας. Το ευτυχές σε αυτή την περίπτωση είναι ότι η εξοικείωση με αυτά τα ζητήματα γίνεται εντός ενός εκπαιδευτικού περιβάλλοντος, στο οποίο υπάρχει ο απαιτούμενος χρόνος και η εμπειρία των διδασκουσών και διδασκόντων ώστε να γίνονται σαφείς οι διαφοροποιήσεις υγείας και παθολογίας, οι παράγοντες που συνδέονται με τις διαταραχές, αλλά και η συχνότητα εμφάνισης διαταραχών στο γενικό πληθυσμό.
Η διάγνωση προσφέρει μία κατανόηση και ένα πλαίσιο δράσης. Κάτι, μέχρι εκείνη τη στιγμή, ακατανόητο, λαμβάνει όνομα και προσφέρεται μία ποικιλία μεθόδων αντιμετώπισης. Επίσης, προσφέρονται σημαντικά εργαλεία (π.χ. θεραπευτικές προσεγγίσεις, φαρμακευτική αγωγή, συμβουλευτική καθοδήγηση) τόσο στο ίδιο το πάσχον άτομο, όσο και στους φροντιστές του. Συνεπώς, μία διάγνωση όσο τρομακτική και αν είναι στην αρχή, μέσα στα κατάλληλα κλινικά και θεραπευτικά πλαίσια, μπορεί να μετατραπεί σε μία εμπειρία αυτοφροντίδας, καλύτερης κατανόησης των ορίων του εαυτού και διευκόλυνσης των σχέσεων με τους άλλους. Επίσης, η διάγνωση από επαγγελματίες ψυχικής υγείας επιτρέπει τη διάκριση μεταξύ της ψυχικής διαταραχής και της παροδικής συναισθηματικής απορρύθμισης, η οποία μπορεί να είναι το αποτέλεσμα μίας απώλειας (π.χ. αγαπημένου προσώπου, εργασίας, κ.α.) και να αποτελεί μία φυσιολογική αντίδραση πένθους.
Παθολογικοποίηση των πάντων;
Η αυτοδιάγνωση σημαίνει ότι αποφασίζω ότι πάσχω από μία διαταραχή ή ασθένεια, χωρίς να έχω λάβει μία επίσημη διάγνωση από έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας. Προχωρώ σε μία αυτοδιάγνωση όταν νιώθω κάτι που πιστεύω ότι δεν θα έπρεπε να το νιώθω. Γίνεται μέσω κριτηρίων, τα οποία βρίσκονται διαθέσιμα σε βιβλία/έντυπα ή σε υλικό αναρτημένο στον ψηφιακό χώρο, όπως βίντεο ή podcasts. Η αυτοδιάγνωση μπορεί να δημιουργήσει έναν «ασφαλή χώρο», στον οποίο υπάρχω, λαμβάνοντας υπόψη τους περιορισμούς της διαταραχής που έχω υιοθετήσει. Επίσης, συχνά προχωρούμε σε έτερο-διαγνώσεις ανθρώπων του περίγυρου μας, και μέσω αυτών, προσαρμόζουμε και την αλληλεπίδραση μας με αυτούς. Και στις δύο περιπτώσεις, μπαίνουμε σε ένα περιοριστικό περιβάλλον, το οποίο δεν επιτρέπει τη δημιουργική ανάπτυξη του εαυτού και των σχέσεων, καθώς οι προσαρμογές που κάνουμε δεν προκύπτουν από την πραγματική εικόνα του εαυτού και του άλλου.
Τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρούμε μία χαοτικά αλματώδη διακίνηση ιατρικών πληροφοριών σχετικών με ψυχικές παθολογίες και ψυχολογικές διαταραχές. Κατακλυζόμαστε μέσω οθονών από διαγνωστικά κριτήρια, ορολογίες, ερμηνείες συμπεριφορών υπό το πρίσμα της παθολογίας. Τόσο μέσω των «παραδοσιακών μέσων», όπως η τηλεόραση, όσο και μέσω των ψηφιακών κοινωνικών δικτύων, όπως το Facebook, Instagram και TikTok, παρελαύνουν ειδικοί ψυχικής υγείας, αλλά και πάσχοντα άτομα που μοιράζονται τις εμπειρίες τους. Επίσης, διακινούνται αποσπάσματα επιστημονικών κειμένων, τα οποία, επειδή είναι συνήθως αρκετά περίπλοκα ως προς τους ερευνητικούς σχεδιασμούς και την αφηγηματική τους μορφή, τεμαχίζονται ώστε να υπερτονίζονται κάποια ευρήματα, αποκομμένα από το πλαίσιο παραγωγής τους. Αυτή η ροή πληροφοριών συγχέεται με όλες τις άλλες, π.χ. τοπικές και διεθνείς ειδήσεις, συνταγές μαγειρικής, αναρτήσεις των ψηφιακών φίλων και των επιδραστικών προσωπικοτήτων (influencers), δημιουργώντας ένα πληροφοριακό πεδίο όπου όλα εξισώνονται, ανεξαρτήτως βαρύτητας ή σχετικότητας.
Επίσης, η παρουσίαση των θεμάτων ψυχικής υγείας στους τηλεοπτικούς δέκτες γίνεται υπό την πίεση του τηλεοπτικού χρόνου. Όσο και αν το επιθυμούν οι ειδικοί που εμφανίζονται στις οθόνες μας, δεν έχουν τον απαραίτητο χρόνο ώστε να συζητήσουν όλες τις πτυχές ενός θέματος. Την ίδια στιγμή, και στους ψηφιακούς χώρους ενημέρωσης τα θέματα παρουσιάζονται σε μικρά βίντεο ή σε περιορισμένης έκτασης κείμενα, ώστε να ικανοποιούν το μικρό εύρος της προσοχής των θεατών/αναγνωστών, και να μπορούν να ανταγωνιστούν την πληθώρα άλλου υλικού, το οποίο παρέχεται ταυτόχρονα.
Θάλαμοι αντήχησης
Φυσικά, δεν μπορούν να μείνουν εκτός της συζήτησης, και οι αλγόριθμοι των ψηφιακών κοινωνικών δικτύων, οι οποίοι καθορίζουν τη ροή των πληροφοριών στις οποίες εκτιθέμεθα. Η αναζήτηση συγκεκριμένων πληροφοριών, όπως π.χ. κατάθλιψη, διπολική διαταραχή, ΔΕΠΥ, κ.α., ενημερώνει τον αλγόριθμο ότι μας ενδιαφέρουν αυτές οι θεματικές, και, συνεπώς, «φροντίζει» να μας τροφοδοτεί συνεχώς με νέες σχετικές πληροφορίες. Αυτό δημιουργεί το φαινόμενο του «θαλάμου αντήχησης», όπου η αλγοριθμική ροή, διατηρεί ενεργό το ενδιαφέρον του ατόμου, ενισχύει τις ανησυχίες του περί της ψυχικής του υγείας, αλλά και τις «βεβαιότητες» του περί της προσωπικής του τηλε-διάγνωσης.
Η σχεδόν φυσική ενσωμάτωση των ψηφιακών μέσων στους διαθέσιμους τρόπους ενημέρωσης και επικοινωνίας, οδηγεί στην παραγνώριση των χώρων αυτών ως χώρους διαφήμισης και προώθησης προϊόντων/υπηρεσιών. Ένα από τα πιο συνηθισμένα κίνητρα των δημοσιεύσεων από ειδικούς ψυχικής υγείας ή των αναρτήσεων επιδραστικών προσωπικοτήτων, είναι η προσέλκυση πελατών ή ακολούθων. Ωστόσο, έρευνα του 2023[1], περιγράφει πώς μόνο το 43% των ατόμων που αυτοδιαγνώστηκαν με άγχος, κατάθλιψη, ΔΕΠΥ κτλ, κατέφυγαν σε κάποιον επαγγελματία, ενώ μόλις το 32% προχώρησε σε κάποια θεραπευτική αντιμετώπιση. Επίσης, η αυτοδιάγνωση διαταραχών όπως το άγχος, φάνηκε να επιβεβαιώνεται από επαγγελματίες ειδικούς, ενώ η ακρίβεια της αυτο-διάγνωσης φαίνεται να μειώνεται όταν αφορά πιο σύνθετες διαγνωστικές κατηγορίες, όπως η ιδεοψυχαναγκαστική ή διπολική διαταραχή. Συνεπώς, η εκτεταμένη ενημέρωση σχετικά με ζητήματα ψυχικής υγείας δεν φαίνεται να μεταφράζεται και σε αναζήτηση θεραπευτικών παρεμβάσεων. Οι πρώτες ενδείξεις από την παρουσία της τεχνητής νοημοσύνης στην καθημερινότητα οδηγούν σε ένα δυσοίωνο, αν και βιαστικό, συμπέρασμα ότι τα ποσοστά αναζήτησης επαγγελματιών ψυχικής υγείας φαίνεται ότι θα μειωθούν ακόμα περισσότερο, καθώς εφαρμογές, όπως το ChatGPT, ήδη χρησιμοποιούνται ως σύμβουλοι ψυχικής υγείας.
Η αξιόπιστη μέθοδος διαχείρισης
Η γνώση περί ψυχικής υγείας είναι ιδιαίτερα σημαντική, όπως και η συμμετοχή σε φυσικές και ψηφιακές κοινότητες που προσφέρουν ανακούφιση και συμπαράσταση στο πάσχον άτομο. Επίσης, μειώνει το στίγμα και αυξάνει την ενσυναίσθηση σχετικά με την ψυχική διαταραχή. Τα ζητήματα υγείας κατέχουν σημαντική θέση στους προβληματισμούς των ατόμων. Συνεπώς, τα πρόσωπα τα οποία έχουν βήμα στον δημόσιο διάλογο, είτε αυτός γίνεται μέσω των παραδοσιακών μέσων είτε των ψηφιακών κοινωνικών δικτύων, οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη την επίδραση που μπορεί να έχουν οι τοποθετήσεις τους στον ευρύτερο πληθυσμό. Πολλές φορές, η δημοσιοποίηση μιας προσωπικής ιστορίας ενός ατόμου που πάσχει το ίδιο ή κάποιο αγαπημένο του πρόσωπο από ψυχική διαταραχή, μπορεί να γίνεται με τις ευγενέστερες προθέσεις, όπως την ευαισθητοποίηση του περίγυρου, αλλά και την ενημέρωση ατόμων που μπορεί να ταλαιπωρούνται από κάποια διαταραχή, αλλά να μην έχουν πρόσβαση σε κατάλληλες δομές ή αξιόπιστες πληροφορίες. Ωστόσο, η καταφυγή σε πιστοποιημένους ειδικούς αποτελεί την πιο αξιόπιστη μέθοδο διαχείρισης των σύνθετων ζητημάτων της ψυχικής υγείας.
Σημείωση: Redshaw, L. (2023). Is self-diagnosis on social media helping or hurting people’s health? The Intake. Ανακτήθηκε από: https://www.tebra.com/theintake/medical-deep-dives/tips-and-trends/is-self-diagnosis-on-social-media-helping-or-hurting-peoples-health
