Το 2024 κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο Brill, στη σειρά Historical Materialism (αρ. 319), το βιβλίο «Understanding the Greek Revolution (1821–1832). New Approaches in Social, Political and Cultural History». Πρόκειται για συλλογικό τόμο σε επιμέλεια των Ηλία Κολοβού και Δημήτρη Κουσουρή, που περιλαμβάνει 13 μελέτες, αποτέλεσμα ερευνητικού προγράμματος του Ελληνικού Ανοιχτού Πανεπιστημίου. Ο τόμος αφιερώνεται στον Βασίλη Καρδάση.
Στο παρόν σημείωμα δεν θα παρουσιάσω τα άρθρα του τόμου ένα προς ένα. Θα επιχειρήσω, όμως, να αναδείξω τρία νήματα που διατρέχουν τα κείμενα, διατυπώνοντας και ορισμένα γενικότερα σχόλια για την ιστοριογραφία στη συγκυρία της διακοσιετηρίδας, προϊόν της οποίας είναι και αυτός ο τόμος.
Δεν πρόκειται, βέβαια, να προβώ σε μια γενική αποτίμηση όσων γράφτηκαν με αφορμή την επέτειο, απλώς θα επισημάνω ορισμένες θεματικές συζήτησης. Εκκρεμεί εξάλλου μια αναλυτική προσέγγιση της ερευνητικής και εκδοτικής πύκνωσης, ώστε να σταθμίσουμε τη σύγχρονή μας ιστοριογραφική παραγωγή· μια ποσοτική και ποιοτική μελέτη της βιβλιοπαραγωγής από τα τιράζ μέχρι τα νέα ή ανανεωμένα ερμηνευτικά σχήματα. Τα σχόλιά μου δεν θα διατυπωθούν με βάση τη δομή των τεσσάρων μερών του βιβλίου, όπως οργανώθηκαν από τους επιμελητές, αλλά θα περιδιαβούν την ύλη του βάσει των τριών νημάτων, όπως τα αντιλήφθηκα ως αναγνώστης.
Ι. Από τους πρώτους θεσμούς στην ιστορία του κράτους
Ξεκινώ με τη λέξη θεσμοί και την ιστορία των θεσμών. Ήδη από τη δεκαετία του ’90 έχουν διατυπωθεί σχόλια για μια σημαντική έλλειψη από την ελληνική ιστοριογραφία συστηματικών μελετών πάνω στην ιστορία των θεσμών, όχι για την περίοδο της Επανάστασης μόνον, αλλά συνολικότερα για το ελληνικό κράτος. Ο τόμος περιλαμβάνει μελέτες που άπτονται τέτοιων θεματικών: η παρακολούθηση των ιατρικών και υγειονομικών πρακτικών και του τρόπου που μεταβλήθηκαν στα χρόνια της Επανάστασης, η οργάνωση των κεντρικών δημοσιονομικών θεσμών για την είσπραξη των προσόδων και την κατανομή των εξόδων, η οργάνωση επαρχιακής διοίκησης στην Αθήνα και στα Νησιά του Αιγαίου Πελάγους και η σταδιακή οργάνωση τακτικού στρατού. Συνομιλούν με σύγχρονές μας μελέτες για την οργάνωση επαρχιακής διοίκησης και τις αντιστάσεις σε αυτήν (με την έμφαση να δίδεται στην είσπραξη της φορολογίκης απαίτησης), τη συγκρότηση των θεσμών αστυνόμευσης και απονομής δικαιοσύνης, την οργάνωση των εκλογών αντιπροσώπων και τη λειτουργία αντιπροσωπευτικών θεσμών. Όλα τα παραπάνω, κατά τη γνώμη μου, συμπλέκονται με ένα ζήτημα: μας καθοδηγούν στη διερεύνηση και βαθύτερη κατανόηση μιας υπό διαμόρφωση γραφειοκρατίας και μας βοηθούν να κατανοήσουμε πληρέστερα τη διαδικασία οργάνωσης και εμπέδωσης κρατικών θεσμών. Συνομιλούν με μια γενικότερη προβληματική για τη συγκρότηση και εξέλιξη του ελληνικού κράτους και προσφέρουν απαντήσεις, ή τουλάχιστον υποδεικνύουν κατευθύνσεις για περαιτέρω εμβάθυνση, αναδεικνύοντας τους μηχανισμούς, τη λειτουργία και τις μεταλλαγές τους, απέναντι σε προσημειωμένα αξιολογικά ερμηνευτικά σχήματα, που αναζητούν την αλληλουχία επιτυχιών-αποτυχιών (θαυμάτων και καταστροφών), ή που περιγράφουν ένα συνεχές επιτυχιών του κράτους -παρά τις αντιξοότητες-, απούσης, όμως, από το σχήμα της κοινωνίας.
ΙΙ. Προς μια πολιτική ιστορία της Επανάστασης
Ένα από τα desiderata της έρευνας για το ’21 είναι και μια περισσότερο λεπτομερής πολιτική ιστορία του. Έχουμε συζητήσει τους «εμφυλίους πολέμους», ή καλύτερα «εμφύλιες συγκρούσεις», και τις κοινωνικές δυνάμεις που συγκρούστηκαν μέσα από τα ερμηνευτικά δίπολα της παράδοσης έναντι του εκσυγχρονισμού, ή των στρατιωτικών έναντι των πολιτικών – ας αφήσουμε εκτός από τη συζήτηση την ανιστορική θέαση των εμφύλιων ως αποτέλεσμα μιας ενδημικής διχόνοιας στους Έλληνες. Χρειάζεται, όμως, να κατανοήσουμε τα ευρύτερα προτάγματα και επίδικα που τέθηκαν στη διάρκεια της Επανάστασης και συνέτειναν στη διαμόρφωση των αντίστοιχων πολιτικών συμμαχιών. Ερώτημα παραμένει και το κοινωνικό βάθος αυτών των συμμαχιών. Τέτοια ζητήματα θίγονται σε κάποιες συμβολές του τόμου: το πολιτικό αίτημα και οι αντιπαραθέσεις γύρω από την ανάγκη συγκρότησης τακτικού στρατού και η ωρίμανση αυτής της συζήτησης μεταξύ των πολιτικών και στρατιωτικών ηγεσιών· η κοινοτική οργάνωση, οι ενδοκοινοτικές αντιπαραθέσεις και η διεκδίκηση αντιπροσώπευσης από αναδεικνυόμενες κοινωνικές ομάδες· η ανάπτυξη της ιδέας της ελευθερίας μέσα από τα μονοπάτια που χάραξε ο ριζοσπαστικός διαφωτισμός και τα βάδισαν οι θιασώτες του, όπως ο Φιλικός Χριστόφορος Περραιβός. Κι ακόμη, η μελέτη πολιτικών συμμαχιών, που υπήρχαν ήδη προεπαναστατικά και συνέχισαν να δρουν, υπερβαίνοντας τα γνωστά μας ερμηνευτικά δίπολα και διερευνώντας την αντοχή των σχέσεων εμπιστοσύνης μεταξύ των πολιτικών υποκειμένων.
ΙΙΙ. Η επανάσταση στο οθωμανικό και «νεοελληνικό» της πλαίσιο
Στον καιρό της επετείου έγινε ένα άνευ προηγουμένου άνοιγμα στα οθωμανικά αρχεία. Παράλληλα, έγινε ένα γενναίο άνοιγμα σε ευρωπαϊκά αρχεία (αυστριακά, βρετανικά, γαλλικά) που διεύρυνε ουσιαστικά τους ορίζοντές μας· παραμένει μεγάλος απών ο ρωσικός παράγοντας. Η αξιοποίηση οθωμανικών και ευρωπαϊκών αρχείων μάς επιτρέπει να εντάξουμε την ελληνική περίπτωση στο αυτοκρατορικό της συγκείμενο, αλλά και σε ένα ευρύτερο που φωτίζεται από τον τόμο: τις ευρωπαϊκές επαναστάσεις, και, κατά τη γνώμη μου, κυρίως τις επαναστάσεις της Μεσογείου.
Στον τόμο αναδεικνύεται η πρόσληψη της ελληνικής επανάστασης από την Υψηλή Πύλη – συνομιλώντας με σύγχρονές μας εκδόσεις πηγών και μεταφράσεις επαναστατικών προκηρύξεων στα οθωμανικά. Φωτίζονται, ακόμη, γεγονότα που έλαβαν χώρα στην περιφέρεια της «εν επαναστάσει» επικράτειας, αλλά εγγύτερα στο αυτοκρατικορικό κέντρο, στην περιοχή της Χαλκιδικής και της Θεσσαλονίκης. Παρόμοια, λειτουργούν και οι μελέτες νεοελληνιστών που εκκινούν από τα προ της Επανάστασης, διερευνώντας φαινόμενα και διαδικασίες με βάση ελληνικές πηγές. Έτσι η μελέτη των οικονομικών και κοινωνικών αλλαγών στους Ρωμιούς της Πελοποννήσου και η ανάδειξη των ισχυρών τοπικών αρχηγεσιών που μετείχαν στην επανάσταση και απέκτησαν ηγετικό ρόλο· η μελέτη των δικτύων αρματολών και κλεφτών στη Στερεά Ελλάδα και οι τρόποι με τους οποίους ενεπλάκησαν στην επαναστατική προπαρασκευή και τις στρατιωτικές επιχειρήσεις· η μελέτη των δικτύων εμπορικών προξενείων και υποπροξενείων στη «διάσπαρτη πόλη» του Αιγαίου Πελάγους και η δράση των τοπικών χριστιανικών ελίτ· τέλος, η μελέτη του καθολικού πληθυσμού των Κυκλάδων (κυρίως της Σύρας) και των κυμαινόμενων σχέσεών του με τη Διοίκηση αναδεικνύουν αυτό το «νεοελληνικό» πλαίσιο. Ειδικότερα όσον αφορά το Αιγαίο Πέλαγος αναδεικνύεται ο ρόλος ευρωπαϊκών δυνάμεων, της ουδέτερης Γαλλίας και της Αγίας Έδρας, ένας ακόμη άξονας κατανόησης της Μεσογείου των Επαναστάσεων.
