Φίλιπ Ντικ «Το ηλεκτρικό πρόβατο» (μτφ. Δ. Αρβανίτης, εκδ. Κέδρος, 2015)
Ρίτσαρντ Φλάναγκαν «Το μονοπάτι για τα βάθη του βορρά» (μτφ. Γ. Μπλάνας, εκδ. Ψυχογιός, 2015)
Το 1949, όταν η Πατρίσια Χάισμιθ ζούσε στη Νέα Υόρκη, αποφάσισε να γράψει για ένα θέμα που, όταν δεν έμενε αποσιωπημένο και αόρατο, ήταν ταμπού για την κοινωνία των ΗΠΑ της εποχής: τον έρωτα ανάμεσα σε δύο γυναίκες. Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 1952 με τίτλο Η τιμή του αλατιού και υπογραμμένο με ψευδώνυμο. (Μην ξεχνάμε ότι την εποχή που γραφόταν το βιβλίο οι ΗΠΑ και ο κινηματογράφος τους ζούσαν ακόμα στο βασίλειο του Κώδικα Χέιζ που επέβαλλε ένα σκληρό πλαίσιο λογοκρισίας και αυτολογοκρισίας, ειδικά σε σχέση με το σεξ.)
Τελικά, το 1990 η Χάισμιθ συμφώνησε σε μια νέα έκδοση του Κάρολ, που να υπογράφεται με το δικό της όνομα. Στον επίλογο που έγραψε για την έκδοση αυτή, η Χάισμιθ αναφέρει ένα συγκεκριμένο γεγονός που αποτέλεσε την αφορμή για το βιβλίο, αν και ένα άρθρο στο New Yorker, τον περασμένο Νοέμβριο, διευρύνει τις βιογραφικές αναφορές της Χάισμιθ στο μυθιστόρημα.
H ταινία
Η ταινία του Τοντ Χέινς παρακολουθεί αρκετά πιστά την πλοκή του μυθιστορήματος: τη γνωριμία στο πολυκατάστημα των δύο γυναικών, της Κάρολ και της Τερίζ, την προσέγγιση, τη νοσηρή σχέση της Κάρολ με τον σύζυγό της, το ταξίδι των δύο γυναικών, τον έρωτα, τις απομακρύνσεις και τα πλησιάσματα. Οι μικρές διαφορές που έχει το μυθιστόρημα από την ταινία τελικά σκιαγραφούν μια Τερίζ πιο τολμηρή στις πρωτοβουλίες και τα ρίσκα.
Η ίδια η Χάισμιθ απέδιδε τη μεγάλη επιτυχία της Κάρολ στο ότι «φαινόταν ότι οι δύο ηρωίδες θα προσπαθούσαν να φτιάξουν ένα κοινό μέλλον. Πριν από αυτό το βιβλίο, οι ομοφυλόφιλοι άντρες και γυναίκες στα αμερικανικά μυθιστορήματα έπρεπε να πληρώσουν για την ιδιαιτερότητά τους κόβοντας τις φλέβες τους ή βουτώντας σε καμιά πισίνα να πνιγούν ή μπαίνοντας στον ίσιο δρόμο της ετεροφυλοφιλίας». Στο ίδιο άρθρο του New Yorker διαβάζουμε ότι το 1949, όταν η Χάισμιθ δούλευε το μυθιστόρημα, έγραψε στο ημερολόγιό της πως ένιωθε ευγνώμων που δεν χρειάστηκε να καταστρέψει «το καλύτερο θεματικό [της] υλικό μετατοπίζοντάς το σε μια ψεύτικη σχέση άνδρα-γυναίκας».
Τόσο στο βιβλίο όσο και στην ταινία, η σχέση ανάμεσα στην Κάρολ και την Τερίζ ουσιαστικά χτίζεται ανάμεσα στις γραμμές, στα βλέμματα, στους δήθεν αδιάφορους διαλόγους, στα μινόρε, στα ανείπωτα, στους χαμηλούς τόνους –μια ταινία που αποδίδει με εξαιρετικό τρόπο ένα από τα σπουδαιότερα βιβλία της Χάισμιθ.
Όρια αμφίσημα και ρευστά
Το 1968 εκδόθηκε το εμβληματικό έργο του Φίλιπ Κ. Ντικ Το ηλεκτρικό πρόβατο (πλήρης τίτλος: Ονειρεύονται τα ανδροειδή ηλεκτρικά πρόβατα;), στην οποία βασίστηκε η ταινία του Ρίντλεϊ Σκοτ Μπλέιντ Ράνερ. Εκεί περιγράφεται ένας εχθρικός κόσμος που αποσυντίθεται γοργά μετά τον «Τελικό Παγκόσμιο Πόλεμο» («κανείς σήμερα δεν θυμόταν γιατί είχε γίνει ο πόλεμος και ποιος είχε νικήσει, αν είχε νικήσει κανείς»)· οι κάτοικοι της Γης αναγκάζονται να μεταναστεύουν σε άλλους πλανήτες καθώς η αδιάκοπη ραδιενεργή βροχή αρρωσταίνει τα πάντα. Ακόμα και η συναισθηματική κατάσταση των ανθρώπων μπορεί να ρυθμιστεί με μηχανήματα.
Χρησιμοποιώντας το πλαίσιο ενός νουάρ επιστημονικής φαντασίας, ο Ντικ δημιουργεί μια εφιαλτική πραγματικότητα, όπου ο «εχθρός», ο ξένος, ο Άλλος, δεν μπορεί παρά να εξοντώνεται χωρίς πολλές συζητήσεις, καθώς αποτελεί εξ ορισμού κίνδυνο. Ταυτόχρονα, όμως, θέτει και το ερώτημα για τα ασαφή και ρευστά όρια του Άλλου και του ανθρώπινου, την αβεβαιότητα, την αμφισημία, την αμφιβολία για όλα, ακόμα και για τον ίδιο σου τον εαυτό, τα θολά όρια της ζωής –πράγματα με τα οποία έχει καταπιαστεί και αλλού αυτός ο, άνισος πολλές φορές, αλλά τελικά σπουδαίος συγγραφέας (ας θυμηθούμε το εξαιρετικό Ούμπικ).
Το 1979 είχε εκδοθεί το βιβλίο του Ουίλιαμ Μπάροους Blade Runner – Μια ταινία (μτφ. Γ. Γούτας, εκδ. Απόπειρα, 1983), βασισμένο σε προϋπάρχον ομότιτλο βιβλίο, με σκοπό να αποτελέσει τη σεναριακή βάση μιας ταινίας που δεν γυρίστηκε ποτέ. Τελικά, ο τίτλος του βιβλίου αγοράστηκε για την ταινία του Ρίντλεϊ Σκοτ και χρησιμοποιήθηκε εκεί.
Βραβείο Μπούκερ
Με τη φράση αυτή, ο πρωταγωνιστής του βιβλίου του Ρίτσαρντ Φλάναγκαν, που τιμήθηκε με το περυσινό Βραβείο Μπούκερ, προσπαθεί να γειώσει και να ορθολογικοποιήσει την έννοια του «ήρωα» που, ως αιχμάλωτος πολέμου, έχει καταφέρει να επιβιώσει από τα στρατόπεδα του θανάτου.
Το θέμα του βιβλίου του Φλάναγκαν είναι ο «Σιδηρόδρομος του Θανάτου»: το 1943, οι Ιάπωνες αποφασίζουν να φτιάξουν μια σιδηροδρομική γραμμή μέσα από τη ζούγκλα που να συνδέει το Σιάμ με την Μπούρμα. Στο έργο δούλεψαν, σε συνθήκες εξοντωτικές, περίπου 60.000 αιχμάλωτοι πολέμου από το στρατό των Συμμάχων, μαζί με χιλιάδες άλλους σκλάβους, κυρίως από χώρες της Ασίας. Οι νεκροί στη διάρκεια αυτού του εγχειρήματος εκτιμώνται από τους ιστορικούς κάπου μεταξύ των 50 και των 200 χιλιάδων, μεταξύ των οποίων περίπου 13.000 αιχμάλωτοι πολέμου.
Στο βιβλίο, που έχει πάρει τον τίτλο από ένα έργο του Μπασό, ενός κλασικού Ιάπωνα ποιητή του 17ου αιώνα, αποτυπώνεται η απίστευτη βαρβαρότητα του πολέμου, που συχνά φτάνει πέρα από τα όρια του ανθρώπινου: η πείνα, η εξάντληση, οι αρρώστιες, η ωμή βία, η αγωνία, ο ολέθριος κίνδυνος της παραίτησης από την επιθυμία για ζωή.
Χουλιγουντιανό λούστρο
Στα ίδια γεγονότα αναφέρεται και η πολυβραβευμένη ταινία Η γέφυρα του ποταμού Κβάι, του Ντέιβιντ Λιν, που γυρίστηκε το 1957 στηριγμένη σε ένα από τα πολλά βιβλία που έχουν γραφτεί γι’ αυτή την τραγική ιστορία. Η ταινία, παρά τις σκληρές στιγμές της, έχει το χολιγουντιανό λούστρο και παρουσιάζει μια ελαφρώς ρομαντική και σίγουρα επική εικόνα της περιπέτειας αυτής. Το βιβλίο του Φλάναγκαν αποτυπώνει την «πίσω», τη σκοτεινή πλευρά του εφιάλτη: την απόλυτη αγριότητα, όπου «ο μοναδικός τρόπος για να επιβιώσεις ήταν να μην παραιτηθείς ποτέ από τις μικρές, καθημερινές λειτουργίες της ζωής».
Το βιβλίο, όμως, συνεχίζει να παρακολουθεί κάποιους από τους πρωταγωνιστές και μετά τη νίκη των Συμμάχων και τότε ο αναγνώστης βλέπει την (επιλεκτική, πάντα) αγριότητα να συνεχίζεται: οι χαμηλόβαθμοι Ιάπωνες ή Κορεάτες αξιωματικοί φυλακίζονται και εκτελούνται, βλέποντας τους νικητές «να κάνουν τα πάντα για να την γλιτώσουν οι αξιωματικοί που είχαν δεσμούς με την ιαπωνική αριστοκρατία και άφηναν αυτούς, τους παρακατιανούς, να απαγχονιστούν σαν αποδιοπομπαίοι τράγοι», διερωτώμενοι πάντα «γιατί οι Αμερικανοί υποστήριζαν τον Αυτοκράτορα, αλλά κρεμούσαν αυτούς που ήταν απλώς “εργαλεία” του Αυτοκράτορα».
