Brigitte Vasallo «Μονογαμική σκέψη, πολυσυντροφική πρόκληση: Για μια νέα πολιτική των αισθημάτων», μετάφραση: Κατερίνα Μποσινάκη, εκδόσεις Oposito, 2023
Στο βιβλίο αυτό η Μπριζίτ Βασάγιο διαπραγματεύεται την πολυσυντροφικότητα και άλλες μορφές σχέσεων που στοχεύουν στη μη μονογαμία, καλώντας να φανταστούμε συλλογικές προοπτικές συναισθηματικών συσχετισμών, ενώ στόχος της είναι «να υπερασπιστεί επαναστατικές ιδέες για τις οποίες απαιτείται μυαλό, σώμα και ψυχή» (σ. 20). Η Vasallo κάνει λόγο για νομιμοποίηση συγκεκριμένων μορφών σχέσεων και απόρριψη άλλων εναλλακτικών σε συνθήκες συναισθηματικού καπιταλισμού και δυαδικού ετεροκεντρισμού. Στο επίκεντρο της κριτικής της θέτει το σύστημα Μονογαμικής Σκέψης, η βασική δομή του οποίου αποτελείται από το τρίπτυχο: ιεραρχία, αποκλειστικότητα/αποκλεισμό κι επιβεβαιωτική αντιπαράθεση. Ταυτόχρονα όμως αποπειράται να πλαισιώσει πολιτικά, ιστορικά και θεωρητικά τις καταβολές της επιβολής αυτού του συστήματος καθώς και της αποσιώπησης, τιμωρίας κι εκτοπισμού των εναλλακτικών μορφών σχέσεων μέσα από αναδρομές σε μελέτες για τη μονογαμία, την οικογένεια, την πολυσυντροφικότητα, τις μορφές κοινοτικού σεξ, αλλά και μέσα από εργαλεία της σύγχρονης φεμινιστικής και μετααποικιακής θεωρίας.
Για τη συγγραφέα καίριο αίτημα αποτελεί η δημιουργία σχεσιακοτήτων που αμφισβητούν το σύστημα, όχι απλώς πρακτικές αντικατάστασης. Προτείνει τη δημιουργία «συναισθηματικών δικτύων» ως ένα πεδίο δυνατοτήτων για εναλλακτικούς συσχετισμούς αντί μιας κλειστής αντιπρότασης. Η νομιμοποίηση της αντικατάστασης και της αύξησης των εμπλεκόμενων προσώπων αποτελούν πρακτικές που όχι μόνο δεν φέρνουν προκλήσεις στους πυλώνες του υπάρχοντος σχεσιακού συστήματος, αλλά δημιουργούν και μια σειρά από «συναισθηματικά πτώματα», πολύ συχνά με το πρόσχημα της άρθρωσης ριζοσπαστικών συσχετισμών. Η ιεράρχηση των σχέσεων κι η ηγεμονία της λευκής ετεροκανονικότητας δεν είναι τα μόνα που την απασχολούν για την αποκαθήλωση του συστήματος της μονογαμίας. Για εκείνη η περίφραξη γης και οι αλλαγές στην κοινοτική ζωή, όπως αυτές αποτυπώθηκαν κατά την περίοδο του 16ου-18ου αιώνα, μεταφράστηκαν σε αλλαγές στις σχέσεις των ανθρώπων. Επομένως, οι επιβεβλημένες δομές των σχέσεων σήμερα αποτελούν προϊόν των συστημάτων καταπίεσης, τα οποία δρουν συσσωρευτικά και βασίζονται στην αποκλειστικότητα, την ιδιοκτησία και την αναπαραγωγή για την περαιτέρω εδραίωσή τους.
Χαρτογραφώντας μορφές σεξ που δεν στοχεύουν στην αναπαραγωγή, όπως π.χ. το queer σεξ ή το σεξ μετά την εμμηνόπαυση, η Βασάγιο χαρακτηρίζει ως «ατομική βόμβα για το δυαδικό σύστημα φύλου» τις γυναίκες που δεν επιτελούν αναπαραγωγικούς σκοπούς: μεγάλες, στείρες, τρανς (σ. 110). Επιπλέον, περιγράφει τις λειτουργίες και τις δομές κοινοτήτων, οι οποίες κατά το παρελθόν δεν αποσκοπούσαν στη μεταβίβαση υλικής ή γενετικής κληρονομιάς. Αυτές οι δύο πρακτικές, δηλαδή το μη αναπαραγωγικό σεξ και η ύπαρξη κοινοτήτων δίχως μεταβίβαση αποτελούν για τη Βασάγιο θραύσματα μορφών ζωής και σχέσεων με βάση τα οποία μας καλεί να αναστοχαστούμε στο σήμερα. Για να εξηγήσει περαιτέρω την κριτική της ανάλυση επισημαίνει τις βίαιες επιπτώσεις της αποικιοκρατίας μέσα από την επιβολής της έμφυλης δυαδικότητας και τις ταξινομήσεις που δεν αποτύπωναν απλώς την πραγματικότητα αλλά τη δημιουργούσαν.
Η Βασάγιο τοποθετείται στο πεδίο που ερευνά, μοιράζεται ένα μέρος των εμπειριών της, αλλά και των εμπειριών ανθρώπων με τους οποίους συμπορεύτηκε για κάποια διαστήματα της ζωής της. Μιλάει για την καταγωγή της, καθώς ούσα charnega [εσωτερική οικονομική μετανάστρια από φτωχότερες περιοχές της Ισπανίας με τόπο άφιξης την Καταλονία], νιώθει να αιωρείται μεταξύ διαφόρων γεωγραφικών θέσεων, προελεύσεων και κοινωνικών τάξεων. Η «μπάσταρδη» αίσθηση του να προέρχεσαι ταυτόχρονα από τη Γαλικία και από την Καταλονία, ίσως χωρίς να χωράς εντέλει στις κατηγοριοποιήσεις κανενός από τους δυο αυτούς τόπους, μεταφέρεται στο πρίσμα μέσα από το οποίο προσεγγίζει τις έννοιες του έθνους και της πατρίδας. Μέσα από αυτές τις δύο έννοιες συγκροτούνται οι οικονομικές και συναισθηματικές μορφές που κατασκευάζουν εντέλει ένα μονογαμικό «εμείς» γύρω από τον μύθο του «λαού» και της εθνικής ταυτότητας. Παράλληλα, επηρεασμένη από μεγάλα διαστήματα της ζωής της στο Μαρόκο, κάνει λόγο για ισλαμοφοβική πολυσυντροφικότητα κι εγγενή ρατσισμό, που προκύπτουν ως κατάλοιπα του συστήματος της Μονογαμικής Σκέψης. Αυτά τα ρατσιστικά μοτίβα εμφανίζονται ως προϊόν της επιβεβλημένης άγνοιας στο πλαίσιο ενός δυτικοκεντρικού κυρίαρχου αφηγήματος, το οποίο αποσιωπά τις μουσουλμανικές εμπειρίες ή τις αναπαριστά μόνο στη σοβινιστική εκδοχή τους.
Το βιβλίο της Μπριζίτ Βασάγιο δεν συνιστά απλώς μια κριτική, η οποία διαπραγματεύεται τη διάλυση της υποχρεωτικής μονογαμίας. Μπορεί να διαβαστεί ως ένα εγχειρίδιο επανανοηματοδότησης κι ανασυγκρότησης των τρόπων με τους οποίους συσχετιζόμαστε σε καιρούς ανταγωνιστικού καπιταλισμού και συναισθηματικής εξάντλησης. Φέρνοντας στο προσκήνιο ιστορικές και θεωρητικές προσεγγίσεις που αφορούν στη συγγένεια, την εξουσία και την αποικιοκρατία, κι επισημαίνοντας σύγχρονα φαινόμενα, όπως ο ομοεθνικισμός, το purplewashing (μωβ ξέπλυμα), ή το pinkwashing (ροζ ξέπλυμα), προσφέρει ένα χρήσιμο θεωρητικό οπλοστάσιο για να ξανασκεφτούμε συλλογικά τις σχέσεις. Το εγχείρημα αυτό θα μπορούσε να φαντάζει υπερφιλόδοξο κι αχανές, ή ενδεχομένως ανέφικτο, ωστόσο η ίδια το αντιλαμβάνεται ως ένα επιμέρους κομμάτι παζλ, μέρος ενός ευρύτερου συλλογικού παζλ, το οποίο θα αποτελεί σχέδιο για την άρθρωση μιας πολιτικής συναισθηματικών αντιστάσεων.
Τέλος, να τονιστεί ότι όλα τα παραπάνω καταφέρνουν να φτάσουν με επιτυχία και την κατάλληλη φροντίδα στο ελληνόφωνο αναγνωστικό κοινό μέσα από την αξιόλογη και τολμηρή μετάφραση της Κατερίνας Μποσινάκη.
