Η σκέψη του Μαρξ αποκτά μια νέα, επίκαιρη διάσταση στο περιβάλλον της καπιταλιστικής παγκοσμιοποίησης και της πανωλεθρίας που προκαλεί. Τόσο η φιλοσοφική του θεώρηση, όσο και οι απόψεις του για τη θρησκεία, αλλά κυρίως οι οικονομικές αναλύσεις του, μας βοηθούν να οραματιστούμε έναν σοσιαλισμό του μέλλοντος.
Του Ιβόν Κινιού*
Είμαι υποχρεωμένος να αποτίσω φόρο τιμής στον Μαρξ, φέτος που συμπληρώνονται διακόσια χρόνια από τη γέννησή του και που όλος ο κόσμος (ή σχεδόν όλος) μιλά γι’ αυτόν. Θα το πράξω αντλώντας έμπνευση από τη συνέντευξη που μου ζητήθηκε από μια εφημερίδα της Γενεύης αδιαφιλονίκητα προοδευτική, την Gauchebdo, η οποία αφιερώνει εξολοκλήρου το τεύχος της 4ης Μαΐου στον Μαρξ, έχοντας ως έρεισμα τις εξαιρετικές ερωτήσεις που μου έθεσαν.
Ο Μαρξ φιλόσοφος
Ο Μαρξ είναι ένας μεγάλος διανοητής, με μοναδική διαδρομή: λαμπρός φιλόσοφος λόγω της παιδείας που έλαβε, αυτοανακηρύσσεται πολύ γρήγορα υλιστής (μολονότι αναγνώστης του Χέγκελ) και προχωρεί πλέον σε μιαν αναδρομική κριτική της φιλοσοφικής παράδοσης, τα συστήματα της οποίας έχουν ως αφετηρία ένα αξίωμα πνευματικό, όπως οι Ιδέες, ο Θεός ή το Πνεύμα, προκειμένου να ερμηνεύσουν τον κόσμο και τον άνθρωπο. Σ’ όλα αυτά εκείνος δεν βλέπει παρά ένα πολλαπλό σύστημα για να ερμηνεύσει κάποιος την πραγματικότητα, αντί να τη γνωρίσει με τρόπο επιστημονικό ώστε να μπορέσει να την μεταμορφώσει και να πραγματώσει εντός της τα ιδεώδη του. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε τη φιλοσοφική σκέψη, αλλά ότι χρειάζεται να αποκτήσει έρεισμα στις επιστήμες, ώστε να στοχάζεται σε συνάρτηση μ’ αυτές λαμβάνοντας υπόψη της τις προόδους που σημειώνουν. Έτσι προκύπτει ένας υλισμός που αναγορεύει την ύλη σε μόνη αλήθεια, αλλά μια αλήθεια διαρκώς μεταβαλλόμενη (κάτι που ονομάζουμε διαλεκτική) και η οποία θεωρεί τον άνθρωπο ως προϊόν της εξελικτικής πορείας της φύσης και συνεπώς ως μόρφωμα της ίδιας της φύσης (όπως είχε επιβεβαιώσει και ο Δαρβίνος). Παράλληλα όμως, κι αυτό αποτελεί το ισχυρότερο σημείο της αυθεντικότητάς του, ο άνθρωπος αυτός πρέπει να είναι ένα πλάσμα συνδεδεμένο με την ιστορία: είναι ταυτόχρονα ο δημιουργός της και το δημιούργημά της, πράγμα που μας απαγορεύει να τον περιορίσουμε σε μιαν ύπαρξη καθορισμένη και πεπερασμένη, και είναι συνδεδεμένος και με τους άλλους. Αυτό μας επιτρέπει να τον δούμε να προοδεύει συμβάλλοντας ο ίδιος στην πρόοδο της κοινωνικής ιστορίας του: πράγμα που έρχεται σε αντίθεση τόσο με μια πεσιμιστική θεώρηση της ανθρωπότητας όσο και με μια ουτοπική θεώρηση του μέλλοντος.
Η αντιμετώπιση της θρησκείας
Εδώ έχουμε ένα ζήτημα πολιτικά ευαίσθητο, που πρέπει ωστόσο να βρούμε το σθένος να το προσεγγίσουμε: ο Μαρξ είναι μεγάλος επικριτής της θρησκείας, όλων των θρησκειών (όπως ο φίλος του Ένγκελς). Η κριτική που ασκεί είναι γι’ αυτόν «η προκαταρκτική συνθήκη κάθε άλλης κριτικής» είχε πει όταν ήταν πολύ νέος, στην Κριτική της Φιλοσοφίας του Εγελιανού Κράτους και Δικαίου (Πρόλογος), για τον ακόλουθο λόγο: η θρησκεία όχι μόνο εκπορεύεται από τις ατέλειες της κοινωνίας, αλλά, επιπλέον, διαδίδει τις λανθασμένες ιδέες της, παρηγορητικές αυταπάτες που συγκαλύπτουν κάθε πτυχή της ανθρώπινης δυστυχίας που εμπεριέχει, καθώς και τις πραγματικές της αιτίες. Κατ’ αυτό τον τρόπο, μας υποδεικνύει να παλέψουμε ενάντια στην απελπισία μας εδώ πέρα στο όνομα μιας εικονικής ευτυχίας κάπου αλλού: είναι η έννοια του περίφημου αξιώματός του για το «όπιο του λαού». Η ιστορία επιβεβαιώνει αυτή τη θεώρηση: οι θρησκείες διαδραμάτισαν έναν ρόλο τοποτηρητή στην υπηρεσία των ισχυρών – παρ’ όλα τα στοιχεία ηθικής που εμπεριέχουν και που αποτέλεσαν ίσως το έναυσμα λαϊκών ξεσηκωμών ενάντια στην κοινωνική αδικία, οι οποίοι όμως πολύ γρήγορα καταπνίγηκαν. Αυτό δεν σημαίνει ότι θέλησε να τις περιορίσει ή να τις απαγορεύσει όπως πιστεύεται (και όπως έπραξαν, δυστυχώς, τα σταλινικά καθεστώτα), αλλά πως πρέπει να ασκείται κριτική από ιδεολογική σκοπιά και να δημιουργούνται οι ιστορικοπολιτικές συνθήκες εκείνες, που θα κάνουν τους ανθρώπους να μην τις χρειάζονται πλέον.
Εν τούτοις, μπορούμε και οφείλουμε να εμπλουτίσουμε την κριτική του ανάλυση με τη βοήθεια διανοητών όπως ο Φόιερμπαχ, ο Νίτσε (παρά τον αντιδραστικό χαρακτήρα της πολιτικής του φιλοσοφίας) και ιδίως ο Φρόιντ λόγω της θεωρίας του για τις υποσυνείδητες επιθυμίες και το ρόλο που διαδραματίζει η παιδική ηλικία στη γένεση των θρησκευτικών πεποιθήσεων. Σε κάθε περίπτωση, όμως, «ο άνθρωπος δημιουργεί τη θρησκεία» και όχι το αντίστροφο, παρ’ όλο που οι παράγοντες είναι πολυάριθμοι και όχι αμιγώς κοινωνικοί.
Η εγκυρότητα της ανάλυσής του για τον καπιταλισμό
Για μένα, η ουσία της ανάλυσής του εξακολουθεί να είναι έγκυρη, αν όχι εγκυρότερη από ποτέ! Πολλοί οικονομολόγοι το αναγνωρίζουν, παρ’ όλο που δεν συμμερίζονται το πολιτικό του εγχείρημα, και η εφημερίδα Le Monde μας ενημέρωσε πρόσφατα πως η «επιστροφή στον Μαρξ» που διαπιστώνει κανείς στα γαλλικά πανεπιστήμια παρατηρείται και στις Ηνωμένες Πολιτείες, στους κόλπους πάρα πολλών νέων ακτιβιστών της αριστεράς. Διευκρινίζω, λοιπόν, εν τάχει ποιο είναι το διακύβευμα το οποίο πρέπει να αποδεχθούμε: η δομή της κοινωνίας σε τάξεις τα συμφέροντα των οποίων είναι ανταγωνιστικά και, άρα, η πάλη τους, η εκμετάλλευση του εργατικού δυναμικού των παραγωγικών τάξεων, η βίαιη απόσπαση της υπεραξίας που έχει να κάνει με το γεγονός ότι μόνο μέρος του πλούτου που παράγουν επιστρέφει σ’ αυτούς με τη μορφή μισθού και, στη βάση όλων αυτών, η ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής που ανήκουν στην μπουρζουαζία. Σ’ όλα αυτά μπορούμε να προσθέσουμε τις επιπτώσεις στην εργασιακή καθημερινότητα των ανθρώπων, με την καλπάζουσα αύξηση σχεδόν παντού δραματικών καταστάσεων που σχετίζονται με την κούρσα για την αύξηση της παραγωγικότητας και της κερδοφορίας. Επισημαίνω, λοιπόν, τη σημασία της ιδεολογίας που, όπως κατέδειξε ο Μαρξ, παράγεται από μια δεδομένη κοινωνία, προκειμένου να συγκαλύψει τη βαθιά αδικία. Ωστόσο, όταν διαμορφωθεί διαφορετικά, μπορεί να διαδραματίσει θετικό ρόλο στη λαϊκή πάλη, ως προς την οποία δικαίως επέμεινε τόσο έντονα ο Γκράμσι. Αυτό που είναι βέβαιο και το οποίο λησμονούμε συχνά, είναι ότι αποδίδει μεγάλη σημασία στην ιστορική δράση των ιδεών: δεν αναλίσκεται σε μια στενή οικονομιστική θεώρηση της ιστορίας.
Όλα αυτά, ωστόσο, δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτά παρά μόνο με τον όρο να κατανοήσουμε ότι πρόκειται για μια δομική ανάλυση και ότι ο καπιταλισμός στον οποίο αναφέρεται βρισκόταν τότε σε εμβρυική φάση, ότι οι συστατικές δομές του άλλαξαν από την εξέλιξη της έμμισθης εργασίας, που συνδέεται μ’ εκείνη των τεχνικών παραγωγής, κι αυτό είχε ως απόρροια την εμφάνιση νέων κοινωνικών στρωμάτων (τεχνικών, υπαλλήλων, εξειδικευμένων τεχνικών και μισθωτών). Μολαταύτα, όλες αυτές οι κοινωνικές ομάδες, που συνδέονται άμεσα ή έμμεσα με την παραγωγή, εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο εκμετάλλευσης, παρ’ όλο που επιχειρείται πλέον σε διαφορετικές βαθμίδες, ιδιαίτερα εάν συνυπολογίσουμε τα κοινωνικά κεκτημένα του 20ου αιώνα, τα οποία, όμως, τείνουν να εξαφανιστούν μετά την κατάρρευση του σοβιετικού συστήματος, το οποίο, παρά τα ελαττώματά του, υποχρέωνε τον καπιταλισμό σε κοινωνικούς συμβιβασμούς με την εργατική τάξη. Παρά ταύτα, οι τροποποιήσεις αυτές μπορούν να μεταβάλουν την ταξική συνείδηση των υφιστάμενων την εκμετάλλευση, ιδίως στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, η οποία παρακωλύει το έργο της διαμόρφωσης συνειδήσεων το οποίο πρέπει να συνεχιστεί σε ακόμη μεγαλύτερη κλίμακα. Προσθέτω πως ο Μαρξ κατήγγειλε κατά τρόπο υποδειγματικό την ανελέητη επικυριαρχία των εμπορευματοποιημένων αγαθών στη ζωή μας και ότι είχε την ιδιοφυία να προβλέψει τη σύγχρονη καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση, με όλες τις καταστροφικές ιμπεριαλιστικές πτυχές που βιώνουμε σήμερα.
Η έννοια της υπεραξίας χρειάζεται αναδιαμόρφωση
Η υπεραξία αποτελεί μια έννοια διαχρονική, αφού ο πραγματικός πλούτος εξακολουθεί να παράγεται από την ανθρώπινη εργασία, που αποτελεί τη βάση της πραγματικής οικονομίας. Η στροφή στον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό, αν μπορούμε να το πούμε έτσι, εδράζεται σε υποθετικές επενδύσεις, που δεν βασίζονται απολύτως στην πραγματική παραγωγή, και επομένως σε υποθετικά κέρδη που προεξοφλούνται. Είναι ένας καπιταλισμός της κερδοσκοπίας, που παίζει στη ρουλέτα με κίνδυνο να χάσει τα πάντα, όπως συνέβη του 2008, ιδιαίτερα στον τομέα των κτηματομεσιτικών επενδύσεων στις ΗΠΑ.
Η προοδευτική κατάργηση της καπιταλιστικής οικονομίας
Κατ’ αρχάς, υπάρχει η θεμελιώδης έννοια, με απόλυτα οικονομικό χαρακτήρα, ότι η αξία προέρχεται από την πραγματική εργασία των ανθρώπων και ότι μετασχηματίζεται με δύο τρόπους σε κεφάλαιο προς επένδυση μέσω του μισθού και του πάγιου κεφαλαίου που επενδύεται στα μηχανήματα παραγωγής: η διαφοροποίηση των δύο αποτελεί τη γενεσιουργό αιτία του κέρδους, το οποία θα μειώνεται σταδιακά, εάν συνεχίσει να αυξάνεται το πάγιο κεφάλαιο. Ο Μάρξ προβλέπει, επομένως, μια καταστροφική συρρίκνωση της υπεραξίας, η οποία συνδέεται με την εξέλιξη των μεθόδων παραγωγής που θα καταδίκαζε εν καιρώ το σύστημα σε αφανισμό, με βάση την ίδια τη λογική του. Πρέπει εδώ να προσθέσουμε την επιδείνωση, κυρίως, των ανισοτήτων ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις: γινόμαστε μάρτυρες είτε της απόλυτης φτωχοποίησης των λαϊκών τάξεων είτε της σχετικής φτωχοποίησής τους. Αυτό τον κάνει, κυρίως, να προοιωνίζεται μια εντατικοποίηση της πάλης των τάξεων, που θα καταλήξει, κατ’ αυτόν, στην εξέγερση «της μεγάλης πλειοψηφίας» ενάντια στον καπιταλισμό. Έτσι, αν και ο εικοστός αιώνας άλλαξε την ιδέα της φτωχοποίησης των λαϊκών τάξεων στη Δύση, μετά την κατάρρευση του σοβιετικού συστήματος βιώνουμε για άλλη μια φορά την επιστροφή του οικονομικού φιλελευθερισμού, της άλλης ονομασίας του πλέον άγριου καπιταλισμού, που επαναφέρει στην επικαιρότητα τη μαρξιστική ανάλυση περί απόλυτης φτωχοποίησης της εργατικής τάξης, αλλά και την «επαναστατική» πρόβλεψη για τον μελλοντικό αφανισμό του, που δεν είναι όμως σίγουρο ότι θα επιβεβαιωθεί! Αυτό που μπορεί κανείς να πει ως αντίλογο είναι ότι η ιμπεριαλιστική εξάπλωση του καπιταλισμού μπορεί να του προσφέρει μια διέξοδο σωτηρίας. Αν και η εξάπλωση έχει κι αυτή τα όριά της: όπως έλεγε η Ρόζα Λούξεμπουργκ, «η γη είναι στρογγυλή».
Η παρακμή του Κράτους και η προοπτική μιας κοινωνίας χωρίς τάξεις
Αντικρούοντας αυτή την ιδέα, κινδυνεύει κανείς να διολισθήσει σε μια πεσιμιστική πρόγνωση για το μέλλον, που δεν έχει καμία έννοια αν σκεφτεί κανείς ότι η θεώρηση της ιστορίας διδάσκει ότι τα πάντα μπορούν να αλλάξουν και είναι δυνατόν να μεταβούμε από μια κοινωνία σε μια εντελώς διαφορετική. Πρώτα απ’ όλα, η ιδέα μιας κοινωνίας χωρίς τάξεις δεν είναι διόλου αιρετική: πραγματώθηκε στις απαρχές της ιστορίας των ανθρώπων. Γιατί, λοιπόν, να μην οραματιστούμε ότι ο καπιταλισμός θα εξαφανιστεί, και μαζί του η ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής που αποτέλεσε την αιτία των κακών. Αλλιώς, θα έπρεπε να καταδείξουμε, όπως αποπειράθηκαν ορισμένοι φιλόσοφοι (ο Χομπς, ο Νίτσε), ότι η κακία και ο πρωτογονισμός της ίδιας της φύσης του ανθρώπου καθιστούν αυτή την προοπτική ανέφικτη. Ωστόσο, η συλλογιστική τους είναι αμφισβητήσιμη.
Αντιθέτως, η ιδέα του αφανισμού της έννοιας του Κράτους μου φαίνεται πολύ πιο προβληματική: το Κράτος ως εξουσία επιβολής, που εφαρμόζει συγκεκριμένες μεθόδους καταστολής, αυτό μάλιστα. Όχι όμως κάθε έννοια του Κράτους: θα υπάρχουν πάντοτε κοινωνικές ή ατομικές αντιφάσεις, ακόμη και στους κόλπους του κομμουνισμού, οι οποίες θα πρέπει να ρυθμίζονται από μια εξουσία που θα ενσαρκώνει τη συλλογική ηθική και θα επιβάλλει κανόνες προς το συμφέρον όλων. Άλλωστε, ο Μαρξ δεν υπήρξε ποτέ αντίθετος στην ιδέα.
Η ταξική συνείδηση και ο διεθνισμός του προλεταριακού κινήματος
Πολύ σημαντικό ζήτημα. Αυτό που μπορούμε να πούμε είναι ότι ο Μαρξ, από την εποχή του Μανιφέστου, αντιμετώπιζε αυτή την προοπτική ως κάτι επιθυμητό, αν όχι επιβεβλημένο, και ως ιστορικά πιθανό, εάν όχι εφικτό, λόγω της –παγκοσμιοποίησης του κεφαλαίου. Το δράμα είναι ότι, στη συνέχεια των όσων ακολούθησαν μετά την κατάρρευση του σοβιετικού συστήματος, με όλα τα ελαττώματα που είχε κατά την ιστορική του πορεία, η προοπτική αυτή κατέρρευσε μαζί του. Είμαστε μάρτυρες ενός παγκοσμιοποιημένου καπιταλιστικού συστήματος, που συνθλίβει τις εθνικές πολιτικές εξουσίες. Και το πράττει σε διεθνές επίπεδο οχυρωμένο πίσω από υπερεθνικούς θεσμούς, σαν το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, τον ΟΟΣΑ ή την ΕΕ, οι οποίοι δρουν ως μεσάζοντες. Στον αντίποδα, οι οργανώσεις που θα μπορούσαν να τον αντιμετωπίσουν έχουν παρακμάσει: η Σοσιαλιστική Διεθνής είναι θνησιγενής και η Κομμουνιστική Διεθνής ανύπαρκτη. Εξ ου και η ανισορροπία δυνάμεων, που καθιστά, για την ώρα, αναποτελεσματική τη διεθνή αντίσταση στον παγκόσμιο καπιταλισμό. Εξ ου, επίσης, και η αναγκαιότητα, κατά την άποψή μου, μιας 5ης Διεθνούς ή, τουλάχιστον, της ενίσχυσης της εθνικής πολιτικής κάθε κράτους.
Γιατί θεωρούμε τον Μαρξ ως έναν από τους θεμελιωτές του σοσιαλισμού;
Απλούστατα, επειδή είναι ο διανοητής της χειραφέτησης των ανθρώπων, σε βάση όχι μόνο επιστημονική ή ρεαλιστική, αλλά και ηθική, συνδεδεμένη με τις παγκόσμιες αξίες. Η χειραφέτηση αυτή δεν είναι μόνο οικονομική, κοινωνική ή πολιτική: έχει να κάνει και με το άτομο – με κάθε άτομο – του οποίου οι δυνατότητες για μια καλύτερη ζωή εξανεμίζονται. Πρέπει, λοιπόν, να διαχωρίσουμε οριστικά το άτομο από όσα με δόλιο τρόπο διαδραματίζονταν εν ονόματί του σε καθεστώτα σοβιετικού τύπου, τόσο σε ότι αφορά τις υλικές προϋποθέσεις όσο και τις πολιτικές, οικονομικές ή ανθρωπολογικές μορφές. Είναι όρος απαράβατος, προκειμένου να ξαναζωντανέψει η σοσιαλιστική ή κομμουνιστική ελπίδα.
*Ο Ιβόν Κινιού είναι φιλόσοφος. Το πιο πρόσφατο έργο του «Qu’il faut haïr le capitalisme. Brève déconstruction de l’idéologie néolibérale» («Ας μισήσουμε τον καπιταλισμό. Συνεκτική αποδόμηση της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας»), κυκλοφόρησε στα γαλλικά από τις εκδόσεις H§O.
