Με αφορμή την εξάρθρωση κυκλώματος προστασίας, όπου μετείχαν και αστυνομικοί, συζητάμε με την καθηγήτρια Αντεγκληματικής Πολιτικής, Σοφία Βιδάλη, για το φαινόμενο του οργανωμένου εγκλήματος, την εμπλοκή του με φορείς του κράτους και τα μέτρα αντιμετώπισής του.
Πριν λίγες μέρες έγινε γνωστό το κύκλωμα προστασίας σε χώρους αγοράς σεξ και χαρτοπαικτικές λέσχες. Φαίνεται, λοιπόν, ότι είμαστε μπροστά σε μία υπόθεση οργανωμένου εγκλήματος. Να πούμε αρχικά για το φαινόμενο εν γένει, πώς εξελίσσεται και καταγράφεται τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας;
Καταρχήν όταν μιλάμε για οργανωμένο έγκλημα, δεν αναφερόμαστε σε κάποιους ανθρώπους εκτός του κοινωνικού μας πλαισίου, αναφερόμαστε στον «γείτονα» μας. Είναι άνθρωποι με οικογένεια, με μια τυπική δουλειά, τουλάχιστον φαινομενικά, και παράλληλα ή κατ’ αποκλειστικότητα περνάνε στην παρανομία. Γενικότερα, όμως, το οργανωμένο έγκλημα είναι σχέσεις, που διαμορφώνονται στην παρανομία και συγκροτούν μια οικονομία παράλληλη με την επίσημη. Το πώς εξελίσσεται το οργανωμένο έγκλημα χρειάζεται προσοχή και διερεύνηση, διότι δεν μπορεί να αποτυπωθεί σε ποσοτικά στοιχεία, πχ φέτος έχουμε δέκα τέτοιες ομάδες, πέρυσι πέντε και άρα έχει αυξηθεί. Δεν γίνεται έτσι, καθώς οι εγκληματικές οργανώσεις μπορούν να έχουν μια μακρόχρονη δράση, να ελέγχουν μέρος της μαύρης ή και της επίσημης οικονομίας που δεν καταγράφεται. Απλά κάποια στιγμή αποκαλύπτεται ένα δίκτυο, μια οργάνωση. Τα τελευταία χρόνια φαίνεται να υπάρχει μια ποιοτική μεταβολή σε συγκεκριμένες κατηγορίες εγκλημάτων που δείχνει ότι έχει αυξηθεί η βία στον χώρο αυτόν, αλλά τα περισσότερα έχουν σχέση με «καθημερινές υπηρεσίες», π.χ. παράνομος τζόγος.
Αυτή η ποιοτική αλλαγή που το οργανωμένο έγκλημα αφορά περισσότερο «καθημερινές δραστηριότητες» σε ποιους κοινωνικούς και πολιτικούς παράγοντες (πιθανά και νομοθετικούς) οφείλεται;
Το οργανωμένο έγκλημα πάντοτε απασχολείτο με ζητήματα καθημερινότητας. Τα πολλά λεφτά έρχονται από χώρους που οι άνθρωποι ζητούν «υπηρεσίες», που είτε είναι παράνομες, είτε δεν έχουν ακόμα ελεγχθεί από το κράτος. Γι’ αυτό η παραδοσιακή εμπλοκή του οργανωμένου εγκλήματος σε μια πιο «καταναλωτική» εκδοχή αφορά πορνεία, τζόγο, λαθρεμπόριο και ναρκωτικά. Αλλά υπάρχουν και άλλοι κλάδοι όπως π.χ. τα προϊόντα παραποίησης – απομίμησης, ο χώρος της εστίασης κλπ. Πέραν του με τι ασχολείται το οργανωμένο έγκλημα, θα πρέπει επίσης να δούμε πότε συναντάται με μεγαλύτερη συχνότητα και πολυπληθείς ομάδες. Γνωρίζουμε ότι ανθεί σε περιόδους μεγάλων οικονομικών αλλαγών, π.χ. αλλαγή του τύπου της οικονομίας, κάποια κρίση, μια διεθνής ανακατάταξη με αλλαγή συνόρων κ.ά. Τότε προκύπτουν νέες ευκαιρίες και προκλήσεις παράνομου κέρδους, καθώς οι άνθρωποι έχουν νέες ή οξείες ανάγκες ή εμφανίζονται κενά στον έλεγχο της καταναλωτικής κυρίως οικονομίας. Τότε οι παράνομες οικονομίες ανθούν και ο έλεγχός τους, επειδή δεν μπορεί να υπάρξει προσφυγή στη δικαιοσύνη, γίνεται με τη βία: τότε εμφανίζεται πιο έντονα το οργανωμένο έγκλημα. Σε εποχές οικονομικών μεταβολών, όπως είναι και η τωρινή, το πέρασμα στην παρανομία φαίνεται να μην είναι τόσο σπάνιο και γίνεται «κανονικότητα». Αυτά που σας περιγράφω, βέβαια, αφορούν τη μεσαία και κατώτερη βαθμίδα στην ιεραρχία των εγκληματικών οργανώσεων. Η παραπάνω βαθμίδα εμπλέκεται με συστήματα υψηλής διαφθοράς, με ξέπλυμα χρήματος, με πολιτικούς κύκλους και με χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, καθώς πάντα τα χρήματα που αποκομίζονται από τις παράνομες δραστηριότητες, πρέπει κάπως να επενδυθούν και να περάσουν στη νόμιμη οικονομία. Από την άλλη, κάποια συστήματα εξουσίας επίσης έχουν ανάγκη από τις υπηρεσίες του οργανωμένου εγκλήματος (πίεσης, εκβίασης, διακινδύνευσης μεταφοράς προϊόντος, αγοράς ψήφων κτλ).
Και πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί το οργανωμένο έγκλημα;
Όταν έχουμε μεγάλες οικονομικές μεταβολές που επηρεάζουν κοινωνικές πρακτικές και το φαινόμενο του οργανωμένου εγκλήματος, δεν μπορεί ο νόμος να το αντιμετωπίσει από μόνος του, αλλιώς δεν θα υπήρχε μαφία και μια σειρά από τέτοια φαινόμενα. Χρειάζεται μια συνολική παρέμβαση και κοινωνική διαπαιδαγώγηση στο πλαίσιο μιας ρεαλιστικής πολιτικής. Δεν θα εξαφανιστεί αυτή η παρανομία, καθώς έχει συμβιωτική σχέση με το κράτος, την οικονομία και διάφορα άλλα συστήματα. Δεν είναι από τη μία το οργανωμένο έγκλημα και από την άλλη όλοι εμείς «οι καλοί», ούτε αναπτύσσεται σε μια κοινωνία κατά τ’ άλλα εύρυθμη. Το οργανωμένο έγκλημα, άλλωστε, όπως δείχνουν οι έρευνες, έχει και μια λειτουργική διάσταση, «ενισχύει» τον κρατικό μηχανισμό σε ανθρώπους και υποδομές, λειτουργεί ως παράδειγμα προς αποφυγή και ανταγωνίζεται την επίσημη οικονομία, αλλά, από την άλλη, προσφέρει δουλειά σε νέους, μπορεί να κάνει τη «βρώμικη δουλειά» για μηχανισμούς του κράτους, εξασφαλίζει μεγάλα κέρδη και ταυτόχρονα εξουσία κάθε είδους. Άρα δεν πρόκειται να εξαφανιστεί. Το θέμα είναι να μην θεωρείται αυτονόητο στοιχείο της καθημερινότητας.
Να πούμε περισσότερα για τη συμβιωτική σχέση οργανωμένου εγκλήματος και κράτους; Πώς αναπτύσσεται αυτή η σχέση με το πολιτικό και επιχειρηματικό πεδίο;
Θα πρέπει να επικεντρωθούμε πια κατά περίπτωση. Το παράδειγμα, δηλαδή, που μπορεί να φέρουμε από τις ΗΠΑ, ενδεχομένως να μην είναι κατάλληλο για εδώ, γιατί η Ελλάδα είναι μια μικρή χώρα, οι άνθρωποι σχετίζονται πολύ πιο εύκολα απ’ ό,τι σε μια άλλη έννομη τάξη. Μπορεί κάποιος, για παράδειγμα, σε μια περιφερειακή πόλη να εμπλέκεται με εκβιάσεις, ξέπλυμα χρήματος, λαθρεμπόριο κτλ, και δύσκολα θα καταγγελθεί, διότι τον ξέρουν όλοι και τους ξέρει όλους. Πρέπει άρα να δούμε πώς μπορούμε να ανταποκριθούμε στις ιδιαιτερότητες της κάθε συγκεκριμένης περίπτωσης. Υπάρχει, επίσης, φόβος των ανθρώπων να καταγγείλουν στις αρχές, καθώς δεν υπάρχει εμπιστοσύνη ότι θα προστατευθεί ο μάρτυρας. Έχουν αναφερθεί περιπτώσεις και διεθνώς, όπου ο αστυνομικός που πας να κάνεις καταγγελία ή ο εισαγγελέας είναι διεφθαρμένος. Είναι, λοιπόν, σύνθετο ζήτημα. Γι’ αυτό οι σύγχρονες τάσεις εστιάζουν στην εξάρθρωση της παράνομης αγοράς και όχι στον έλεγχό της. Με αυτό εννοούμε τη ρύθμιση των αγορών και την απάντηση σε ερωτήματα όπως, πχ, πώς και γιατί υπάρχουν τα λαθραία προϊόντα; Ξέρουμε ότι η ζήτηση γι’ αυτά ανεβαίνει επειδή αυξάνεται η τιμή των νόμιμων που περιορίζει την εύκολη αγορά τους. Είναι λάθος να αντιμετωπίζεται το οργανωμένο έγκλημα με ποσοτικούς όρους μέτρησης, πόσους πιάσαμε, πόσους όχι. Θα πρέπει να παρέμβουμε στα κοινωνικά αίτια που το δημιουργούν και εκεί που ανθεί, δηλαδή σε υπηρεσίες που δεν «μπορούν» να καλυφθούν με νόμιμους τρόπους.
Το ζήτημα της εμπλοκής της αστυνομίας με το οργανωμένο έγκλημα είναι ένα σημαντικό φαινόμενο, το είδαμε και στην περίπτωση του κυκλώματος προστασίας τώρα. Το φαινόμενο αυτό είναι ευρύ και πού οφείλεται;
Δεν είναι ευρύ, αλλά δεν υπάρχει εγκληματικό δίκτυο, οργάνωση ή υποσύστημα παρανομίας που να μην έχει ανάγκη τη διείσδυση στον κρατικό μηχανισμό, καθώς έτσι θα διαφυλάξουν τη δράση τους. Μπορεί να είναι με το τελωνείο, την αστυνομία, την κυβέρνηση, αναλόγως με το πού δραστηριοποιείται. Η αστυνομία, αναμενόμενα, είναι ο πλέον στοχοποιημένος φορέας από τη μεριά του οργανωμένου εγκλήματος. Αυτό, όμως, που συμβαίνει τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα και αλλού και αποτελεί νέο στοιχείο, είναι πως η αστυνομία δεν είναι απλά μέρος μιας αλυσίδας παρανομίας, όπου επιτελεί έναν ρόλο, αλλά ότι την οργανώνει. Μπορεί, δηλαδή, να είναι οι ίδιοι οι αστυνομικοί που έχουν στήσει ένα κύκλωμα παρανομίας, εκβιάσεων κτλ, έχοντας καταργήσει πια τον «μεσίτη». Οικειοποιούνται οι ίδιοι τις πρακτικές του οργανωμένου εγκλήματος και κάνουν μόνοι τους την επιχείρηση. Αυτό δεν μπορεί να γίνει με έναν αστυνομικό, αλλά δεν σημαίνει και ότι αφορά όλη την αστυνομία.
Πού οφείλεται αυτή η διαφοροποίηση; Και πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί αυτό το φαινόμενο, μπορεί η αστυνομία να ελέγχει τον εαυτό της;
Ναι μπορεί να το κάνει αν θέλει και εστιάσει σ’ αυτό. Από εκεί και πέρα, το πώς κάποιος όταν ξεκινάει να μπει στο σώμα με τις καλύτερες προθέσεις, φτάνει να ταυτίζεται με αυτόν που διώκει, είναι μια διαδικασία που δεν γίνεται από τη μία μέρα στην άλλη. Έχει προηγηθεί μια περίοδος συνειδητοποίησης ή και διάψευσης, έχουν υπάρξει ευκαιρίες να βγάλει πολλά λεφτά, έχουν υπάρξει συγκαλύψεις κ.ά. Υπάρχουν, δηλαδή, διάφορα στάδια σ’ αυτή τη διαδικασία κοινωνικοποίησης στην αστυνομία, και σε κάθε επάγγελμα, που διαμορφώνουν τη στάση του δημόσιου λειτουργού απέναντι στον νόμο. Δεν είναι θέμα τυπικής εκπαίδευσης, αλλά άτυπης πρακτικής της καθημερινότητας. Το ζήτημα είναι αν οι αστυνομικοί έχουν εμπιστοσύνη μεταξύ τους, στην ιεραρχία τους, αν είναι ικανοποιημένοι απ’ τη δουλειά τους, πώς διαμορφώνονται επαγγελματικά και τι ευκαιρίες εμφανίζονται μπροστά τους. Να θυμηθούμε την κλασική ιστορία του Σέρπικο: ο αστυνομικός που κάνει τη δουλειά του, βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα σύστημα διαφθοράς που του λέει ή θα μπεις μέσα ή θα σε σκοτώσουμε. Όταν παρουσιάζεται ένα περιστατικό όπως αυτό του κυκλώματος προστασίας τώρα, τέτοια ζητήματα θα πρέπει να διερευνηθούν και όχι να αντιμετωπίζεται με την παρωχημένη αντίληψη του σάπιου μήλου. Δεν πρόκειται για μια διεφθαρμένη αστυνομικό μέσα σ’ ένα σύστημα που λειτουργεί καλά. Θα πρέπει να δούμε αν πρόκειται για συστημικό φαινόμενο ή όχι και ποια ζητήματα μπορεί να λύσει η ίδια η αστυνομία. Κρίσιμο εδώ δεν είναι οι πειθαρχικοί έλεγχοι, αλλά πώς διαμορφώνεται η καθημερινότητα του επαγγέλματος, πώς ανεβαίνουν στην ιεραρχία, τι υποδομές πρόληψης και αποτροπής υπάρχουν κ.ά. Και επίσης ποιος εγγυάται ότι οι αποκαλύψεις θα έχουν την αρμόζουσα αντίδραση. Ο ρόλος της δικαιοσύνης και η λειτουργία της είναι καταλυτική σε αυτές τις περιπτώσεις. Διότι και η δικαιοσύνη είναι ένας ευάλωτος παράγων. Σε αυτή τη διαδικασία, όμως, δεν θα πρέπει να πάμε με τον γνώμονα του πολιτικού κόστους, ούτε με τη γνωστή οργανωσιακή νοοτροπία «να μην εκθέσουμε το σώμα».
