Επικοινώνησα με έναν νεαρό ακτιβιστή στο Ιράν, προκειμένου να μου λύσει μερικές απορίες. Στο παρόν σημείωμα θα βρείτε περιληπτικά τις απαντήσεις σε μερικές από αυτές.
Δεν ήταν μόνο ο θάνατος της Zhina Amini
Η ιρανική κοινωνία γνώρισε πρόσφατα κι άλλες εξεγέρσεις ή κινηματικές εξάρσεις (2009, 2016, 2018), ενώ επιμέρους κινήματα (γυναικείο, φοιτητικό, εργατικό, διαφόρων μειονοτήτων, ΛΟΑΤΚΙ+) αναπτύσσονται και επικοινωνούν μεταξύ τους. Οι λαϊκές τάξεις έχουν χτυπηθεί από τις αμερικανικές κυρώσεις, την ενδημική διαφθορά του καθεστώτος και τις νεοφιλελεύθερες συνταγές επίλυσης κρίσεων. Η εντεινόμενη προλεταριοποίηση και η φτωχοποίηση της μεσαίας τάξης έχουν δημιουργήσει μια εκρηκτική οικονομική κατάσταση που ζητά επειγόντως λύσεις. Στην εντεινόμενη κοινωνική και πολιτική δυσαρέσκεια το καθεστώς απαντούσε μονότονα με καταστολή, δολοφονίες, φυλακίσεις, και εντεινόμενους περιορισμούς, ειδικά όσον αφορά στις γυναίκες. Επομένως, η δολοφονία μιας νεαρής Κούρδισσας από την αστυνομία, επειδή δεν φορούσε σωστά τη μαντίλα, ήρθε σε μια στιγμή αυξημένης κοινωνικοπολιτικής έντασης. Η εξέγερση δεν αφορούσε μόνο τον αναίτιο θάνατο της Zhina Amini, αλλά στρεφόταν εναντίον του καθεστώτος που τη σκότωσε, ενός καθεστώτος που πρέπει πλέον να αλλάξει.
Υπόθεση των γυναικών, μα και της κοινωνίας
Στις κινητοποιήσεις συμμετείχαν άνθρωποι από όλα τα κοινωνικά στρώματα. Αν και το επίκεντρο ήταν σε κάποια στιγμή το Ιρανικό Κουρδιστάν από όπου προερχόταν η Zhina Amini, κινητοποιήσεις ξέσπασαν ακόμα και σε μικρές και παραδοσιακές πόλεις. Η παρουσία των γυναικών είναι έντονη, ενώ αναλαμβάνουν κρίσιμα ηγετικά καθήκοντα, κάτι βέβαια που το κάνουν ούτως ή άλλως τα τελευταία χρόνια στο πλαίσιο του εργατικού (ιδίως του εκπαιδευτικού) και του φοιτητικού κινήματος.
Οργάνωση
Είμαστε μάρτυρες ενός τεράστιου αποκεντρωμένου κινήματος, που χαρακτηρίζεται από ποικίλες και δημιουργικές μορφές οργάνωσης. Τα κοινωνικά δίκτυα σίγουρα παίζουν ρόλο σε αυτό, αλλά το κίνημα βασίζεται και σε άλλους πόρους. Στις μικρές πόλεις, ακόμη και οι παραδοσιακές οικογενειακές σχέσεις βοηθούν την οργάνωση. Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19, ορισμένες πόλεις έγιναν μάρτυρες αυτοοργανωμένων πρωτοβουλιών για τη διανομή απολυμαντικών μεταξύ των κατοίκων, οι οποίες χρησίμευσαν επίσης ως πλατφόρμα για πολιτική κινητοποίηση.
Για να αποτρέψει την εξάπλωση των διαδηλώσεων, ο κατασταλτικός μηχανισμός του καθεστώτος στοχεύει συχνά στους ηγέτες των κινημάτων που απαιτούν κοινωνική, οικονομική ή πολιτική αλλαγή. Ωστόσο, αυτά τα κινήματα δεν εξαρτώνται από λίγα άτομα και μπορούν γρήγορα να ανακτήσουν την ικανότητά τους να οργανώνονται και να κινητοποιούνται. Η απόφαση της κυβέρνησης να κλείσει εντελώς το διαδίκτυο στη διάρκεια των διαδηλώσεων του Νοεμβρίου του 2018 ήταν μια προσπάθεια να ελεγχθούν οι διαδηλώσεις και να αποτραπεί η πανεθνική οργάνωση. Ωστόσο, η κυβέρνηση γνώριζε ότι η διακοπή του διαδικτύου θα είχε σημαντικό οικονομικό κόστος και ότι η οργάνωση θα στραφεί σε παραδοσιακές πρακτικές, όπως οι υπόγειες εφημερίδες, οι οποίες είναι πιο δύσκολο να ελεγχθούν. Ως αποτέλεσμα, το διαδίκτυο παρέμεινε ένα αποτελεσματικό εργαλείο οργάνωσης.
Από οργανωτικής απόψεως ενδιαφέρον παρουσιάζει και η προσπάθεια μιας ομάδας που αποκαλούνταν «βασιλικοί» να τοποθετηθεί στο κέντρο του κινήματος, παρά το γεγονός ότι ήταν αντίθετη με τα αιτήματα των διαδηλωτών. Ωστόσο, συνθήματα που ακούστηκαν στους δρόμους κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων έδειξαν ότι η πλειοψηφία των διαδηλωτών δεν είναι υπέρ της μοναρχίας, αλλά μάλλον αντίθετη σε αυτήν.
Κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις
Στο Ιράν η κοινωνική πόλωση είναι ιδιαιτέρως εμφανής ήδη από τις διαδηλώσεις του Ιανουαρίου του 2016. Ωστόσο, το πρόσφατο κίνημα έχει εντείνει ακόμη περισσότερο αυτή την πόλωση. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι τα πολιτικά κόμματα δεν ήταν η κινητήρια δύναμη πίσω από αυτές τις διαμαρτυρίες. Δεν ήταν καλά εξοπλισμένα ώστε να χειριστούν την κλίμακα του κινήματος, αν και ευθυγραμμίστηκαν με το λαϊκό αίτημα. Μετά την έναρξη των διαδηλώσεων, διάφορα πολιτικά κόμματα και κοινωνικές ομάδες, ιδιαίτερα εκείνες του εξωτερικού, επιχείρησαν να ενταχθούν στο κίνημα. Η επιτυχία καθεμιάς από αυτές τις ομάδες στην προσπάθειά τους αυτή είναι συζητήσιμη.
Όσον αφορά την ευρύτερη κοινωνία, ακόμη και όσοι/ες δεν συμμετείχαν στις διαδηλώσεις έδειξαν συμπάθεια προς το κίνημα. Ομοίως, συνεντεύξεις με ορισμένα μέλη της κυβερνώσας ελίτ αποκάλυψαν ότι πάνω από το 80% από αυτούς υποστήριξαν τις διαδηλώσεις. Ωστόσο, η αποπολιτικοποίηση, η βάναυση καταστολή, η έλλειψη οργάνωσης και οι ασαφείς εναλλακτικές λύσεις ήταν μεταξύ των λόγων για τους οποίους κάποιοι/ες δεν συμμετείχαν. Οι αποτυχημένες εμπειρίες των επαναστάσεων της Αραβικής Άνοιξης συνέβαλαν επίσης στην έλλειψη συμμετοχής του ευρύτερου κοινού.
Η στάση της κυβέρνησης
Πριν από την έναρξη αυτού του κινήματος, κάποιοι μετριοπαθείς εντός της κυβέρνησης είχαν προειδοποιήσει ότι η συσσωρευμένη πίεση θα μπορούσε να οδηγήσει σε εξέγερση και ότι η κυβέρνηση θα έπρεπε ίσως να δείξει κάποια ανοχή. Ωστόσο, οι εξτρεμιστές εντός της κυβέρνησης πίστευαν ότι η ανοχή, ειδικά σε κοινωνικά θέματα, είναι επικίνδυνη για την επιβίωση της κυβέρνησης. Η Ισλαμική Δημοκρατία υποστηρίζεται από το 15-20% των πολιτών που της είναι πιστοί για θρησκευτικούς λόγους. Αυτό σημαίνει ότι, εάν η κυβέρνηση δείξει ανοχή σε θρησκευτικά και ιδεολογικά ζητήματα, θα χάσει την υποστήριξη αυτών των πιστών. Ως εκ τούτου, παρόλο που η κυβέρνηση συμφώνησε να είναι λιγότερο αυστηρή σχετικά με τη μαντήλα μετά τις διαμαρτυρίες, δεν είναι σε θέση να αίρει τη νομική υποχρεωτικότητα της μαντήλας.
Ομοίως, η Ισλαμική Δημοκρατία είναι ανίκανη να επιλύσει τα οικονομικά προβλήματα λόγω της διαφθοράς στο εσωτερικό της και η αύξηση των μισθών ισούται μόνο με το ήμισυ του πληθωρισμού. Όλα δείχνουν, όπως σημειώνει ο Ιρανός ακτιβιστής, ότι βρισκόμαστε σε ένα στάδιο όπου «η κυβέρνηση δεν μπορεί πλέον να κυβερνά όπως παλιά και ο λαός δεν θέλει να κυβερνάται όπως παλιά».
